Shloka 20
शूरलक्षणवर्णनम् | Marks and Typologies of Martial Temperament
ये सब-के-सब अन्त्यज (कोल-भील आदि) हैं, जो युद्धसे कभी पीछे नहीं हटते और शरीरका मोह छोड़कर लड़ते हैं। सेनामें ऐसे लोगोंको सदा पुरस्कार देना चाहिये और इन्हें सदा आगे-आगे रखना चाहिये। ये धैर्यपूर्वक शत्रुओंकी मार सहते और उन्हें भी मारते हैं ।। अधार्मिका भिन्नवृत्ता: सान्त्वेनैषां पराभव: । एवमेव प्रकुप्यन्ति राज्ञो5प्येते हभीक्ष्णश:,ये अधर्मी होते हैं, धर्मकी मर्यादा भंग कर देते हैं। इसी तरह ये बारंबार राजापर भी कुपित हो उठते हैं; अतः इन्हें मीठी-मीठी बातोंसे समझा-बुझाकर ही काबूमें करना चाहिये
bhīṣma uvāca | ye sarve sarve antyajāḥ (kola-bhīlādayaḥ) santi, ye yuddhāt kadācit na nivartante śarīra-mohaṃ ca tyaktvā yudhyante | senāyāṃ tādṛśān janān sadā puraskartavyān, sadā ca teṣāṃ agre sthānaṃ dātavyam | te dhairyapūrvakaṃ śatrūṇāṃ prahārān sahante, tān api praharanti || adhārmikā bhinna-vṛttāḥ; sāntvenaiṣāṃ parābhavaḥ | evam eva prakupyanti rājño 'py ete habhīkṣṇaśaḥ; ye adharmī bhavanti dharma-maryādāṃ bhaṅktvā vartante | ataḥ etān madhura-vākyaiḥ sāntvayitvā eva vaśe kartavyān ||
ભીષ્મે કહ્યું— આ બધા જ કોળ, ભીલ વગેરે અંત્યજ વર્ગના છે; યુદ્ધમાંથી કદી પાછા ફરતા નથી. દેહમોહ ત્યજી દૃઢ નિશ્ચયથી લડે છે. સેનામાં આવા લોકોને સદાય સન્માન અને પુરસ્કાર આપવો જોઈએ તથા અગ્રપંક્તિમાં નિયુક્ત કરવા જોઈએ; તેઓ ધૈર્યથી શત્રુના પ્રહાર સહે છે અને પ્રતિપ્રહાર પણ કરે છે. પરંતુ જે અધાર્મિક અને ભિન્નવૃત્તિવાળા હોય, તેઓને સાંત્વનાથી જ વશમાં રાખવું શ્રેયસ્કર છે; ધર્મની મર્યાદા લંઘીને તેઓ વારંવાર પોતાના રાજા પર પણ ક્રોધિત થાય છે. તેથી મૃદુ, મધુર વચનોથી સમજાવીને જ તેમને નિયંત્રિત કરવું જોઈએ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma advises a king to recognize and reward fearless frontline fighters, while managing unruly and adharmic elements through conciliation—sweet, calming speech—since harshness may provoke repeated rebellion even against royal authority.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship and conduct, Bhishma describes certain battle-hardy groups who do not retreat and should be honored in the army, then adds a practical note on governance: those who break dharma’s limits and become repeatedly angry should be controlled primarily by appeasement and persuasion.