Shloka 283
अनार्यत्वं नृशंसत्वं कृतघ्नत्वं च मे भवेत् हमने यह भी सुना है कि उन्होंने पीछे माता कुन्तीको यह जवाब दिया कि “मैं युद्धके समय राजा दुर्योधनका साथ नहीं छोड़ सकता; क्योंकि ऐसा करनेसे मेरी नीचता, क्रूरता और कृतषघ्नता सिद्ध होगी
anāryatvaṁ nṛśaṁsatvaṁ kṛtaghnatvaṁ ca me bhavet
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—“મારામાં અનાર્યતા, નિર્દયતા અને કૃતઘ્નતા ઊભી થશે.” અમે એવું પણ સાંભળ્યું છે કે પછી તેમણે માતા કુંતીને ઉત્તર આપ્યો હતો—“યુદ્ધ સમયે હું રાજા દુર્યોધનનો સાથ છોડી શકતો નથી; કારણ કે એવું કરવાથી મારી નીચતા, ક્રૂરતા અને કૃતઘ્નતા સાબિત થશે.”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames moral self-assessment: abandoning a committed obligation—especially in a crisis like war—can be judged as ignoble (anārya), cruel (nṛśaṁsa), and ungrateful (kṛtaghna). It highlights gratitude and fidelity to one’s pledged relationships as key components of dharma.
Yudhiṣṭhira articulates a refusal to act in a way that would brand him ethically compromised. He expresses fear that a particular choice (deserting an ally or failing a duty at a critical moment) would make him appear ignoble, ruthless, and ungrateful.