Shloka 21
Nakula’s Engagement with Citra-sena and Karṇa’s Sons; Śalya Re-stabilizes the Kaurava Host
राजन! खुले नेत्रोंवाले प्राणशून्य घायल मस्तकोंसे ढकी हुई पृथ्वी लाल कमलोंसे आच्छादित हुई-सी शोभा पाती थी ।। बाहुभि श्वन्दनादिग्धै: सकेयूरैर्महा धनैः । पतितैर्भाति राजेन्द्र महाशक्रध्वजैरिव,राजेन्द्र! बाजूबंद तथा दूसरे बहुमूल्य आभूषणोंसे विभूषित, चन्दनचर्चित भुजाएँ कटकर पृथ्वीपर गिरी थीं, जो महान् इन्द्रध्वजके समान जान पड़ती थीं। उनके द्वारा रणभूमिकी अपूर्व शोभा हो रही थी
bāhubhiḥ śvandanādigdhaiḥ sakeyūraiḥ mahādhanaiḥ | patitair bhāti rājendra mahāśakradhvajair iva ||
સંજય બોલ્યો—રાજન! ચંદનલેપથી સુગંધિત, કેયૂર તથા અન્ય અમૂલ્ય આભૂષણોથી વિભૂષિત છિન્ન ભુજાઓ ધરતી પર પડી હતી; રાજેન્દ્ર, તે મહેન્દ્રના ધ્વજદંડ સમાન જ ભાસતી હતી. એ ભયાનક દૃશ્યમાં વૈભવના ચિહ્નો જ વિનાશના પ્રતીક બની ગયા અને રણભૂમિએ એક અજાણી શોભા ધારણ કરી.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of worldly splendor: ornaments, wealth, and cultivated refinement (sandal paste, armlets) cannot protect life. In war, what once signified status becomes a mute sign of destruction, urging reflection on pride, attachment, and the ethical cost of violence.
Sañjaya describes the battlefield to Dhṛtarāṣṭra: severed arms, still decorated with costly armlets and smeared with sandal paste, lie scattered on the ground. Their upright, banner-like appearance evokes a simile—like Indra’s great standards—heightening the tragic grandeur of the scene.