Shloka 54
Duryodhana-śibira-praveśaḥ — The Pāṇḍavas Enter the Kaurava Camp; The Burning of Arjuna’s Chariot
यूयं निहतसंकल्पा: शोचन्तो वर्तयिष्यथ । अच्युत! मैं सुहदों और सेवकोंसहित स्वर्गलोकमें जाऊँगा और तुमलोग भग्नमनोरथ होकर शोचनीय जीवन बिताते रहोगे || ५३ ह ।।
yūyaṁ nihata-saṅkalpāḥ śocanto vartayiṣyatha | acyuta! mayā suhṛdbhiḥ sevakaiś ca sārdhaṁ svargalokaṁ gamiṣyāmi, yūyaṁ tu bhagna-manorathāḥ śocanīyaṁ jīvitaṁ vartayiṣyatha || (na me viṣādo bhīmena pādena śira āhatam | kākā vā kaṅka-gṛdhrā vā nidhāsyanti padaṁ kṣaṇāt ||) sañjaya uvāca: asya vākyasya nidhane kuru-rājasya atha dhīmataḥ ||
“તમે સંકલ્પભંગ થઈ શોક કરતાં જીવન વિતાવશો. હે અચ્યુત! હું મારા સુહૃદો અને સેવકો સાથે સ્વર્ગલોકમાં જઈશ; અને તમે આશાભંગ થઈ દયનીય જીવન જીવતા રહેશો. ભીમે પોતાના પગથી મારા મસ્તક પર જે આઘાત કર્યો છે, તેના માટે મને કોઈ વિષાદ નથી; કારણ કે ક્ષણમાં જ કાગડા, કંક અને ગિધો આ દેહ પર પગ મૂકાશે.” સંજય બોલ્યા—બુદ્ધિમાન કુરુરાજના આ વચનો પૂર્ણ થતાં…
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage underscores impermanence and the harsh moral psychology of war: humiliation and bodily injury are fleeting compared to death itself, and victory/defeat quickly turns into grief. It also reflects a kṣatriya-style insistence on facing death without lament, even while speaking bitterly to the victors.
In the aftermath of the mace-fight, the fallen Kuru king speaks defiantly: he predicts the Pāṇḍavas will live on in sorrow with broken aims, while he will attain heaven with his companions. He dismisses the shame of Bhīma’s foot-strike, noting that scavenger birds will soon tread on his corpse anyway. Sañjaya then resumes narration as the speech ends.