Shloka 15
Dvaipāyana-hrade Duryodhanasya Māyā — Yudhiṣṭhirasya Dharmoktiḥ (Śalya-parva, Adhyāya 30)
पाण्डुकौरवसम्मर्दाज्जीवमानान् नरर्षभान् | दुर्योधन बोला--मैं ऐसे जनसंहारकारी पाण्डव-कौरव-संग्रामसे आप सभी नरश्रेष्ठ वीरोंको जीवित बचा हुआ देख रहा हूँ, यह बड़े सौभाग्यकी बात है ।। विजेष्यामो वयं सर्वे विश्रान्ता विगतक्लमा:,हम सब लोग विश्राम करके अपनी थकावट दूर कर लें तो अवश्य विजयी होंगे। आप लोग भी बहुत थके हुए हैं और हम भी अत्यन्त घायल हो चुके हैं। उधर पाण्डवोंका बल बढ़ा हुआ है; इसलिये इस समय मेरी युद्ध करनेकी रुचि नहीं हो रही है
pāṇḍukaurava-sammardāj jīvamānān nararṣabhān paśyāmi—etad bhāgyam; viṣayiṣyāmo vayaṃ sarve viśrāntā vigataklamāḥ. yūyam api bahu klāntā vayaṃ cātyanta-vraṇitāḥ; pāṇḍavānāṃ balaṃ vardhitam; tasmād idānīṃ me yuddhe rucir na jāyate.
દુર્યોધન બોલ્યો—પાંડવ-કૌરવના તે ઘોર સંમર્દ પછી તમારાં જેવા નરશ્રેષ્ઠ વીરોને જીવતા જોવું મારું મહાસૌભાગ્ય છે. આપણે થોડો વિશ્રામ કરીને થાક ઉતારી લઈએ તો નિશ્ચિત જ વિજય મેળવીશું. તમે પણ અત્યંત થાકેલા છો અને અમે પણ ભારે ઘાયલ છીએ; ઉપરથી પાંડવોનું બળ વધ્યું છે—એથી આ ક્ષણે મને યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા થતી નથી.
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how, in prolonged conflict, even powerful leaders become governed by fatigue, injury, and shifting advantage. It implicitly critiques war’s moral erosion: decisions are driven less by righteousness and more by survival, morale, and tactical timing.
Duryodhana observes that many great warriors have survived the brutal Pāṇḍava–Kaurava clash. He proposes a pause to rest and recover, arguing that renewed strength could bring victory, while noting that the Pāṇḍavas currently appear to be gaining strength and his own side is badly hurt.