Adhyaya 10
शल्यस्य पाण्डवसेनापीडनम् — Śalya’s Assault on the Pāṇḍava Host (with Omens and Bhīma’s Counter)
Upa-parva: Śalya–Yudhiṣṭhira Saṅgrāma-prasaṅga (Battle Escalation and Omens Episode)
Sanjaya reports a chaotic, high-intensity phase of fighting marked by mutual attrition, fleeing cavalry, and the cries of elephants and infantry. The Pāṇḍavas and Kauravas exchange lethal volleys as dawn advances. Observing the Kaurava army faltering, Śalya advances toward the Pāṇḍava formation and engages aggressively, showering arrows on Yudhiṣṭhira and other principal warriors (Bhīma, the twins, Draupadī’s sons, Dhṛṣṭadyumna, Śikhaṇḍin). The text introduces omen imagery—earth tremors, meteors, and animals moving inauspiciously—signaling heightened disorder. Multiple duels and counter-attacks unfold as Kṛtavarmā, Kṛpa, Śakuni, Aśvatthāman, and others intervene to protect Śalya and check Pāṇḍava offensives. The chapter climaxes with an extended, technical depiction of Bhīma’s formidable gadā, followed by Bhīma’s close-quarters action that disrupts Śalya’s chariot team and strikes Śalya’s charioteer, forcing a tactical setback. The Pāṇḍavas acknowledge Bhīma’s performance as the engagement continues.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं कि जब कौरव-सेना टूटकर भागने लगती है, तब मद्रराज शल्य क्रोध और लज्जा से भर उठते हैं और सारथि को आदेश देते हैं—घोड़ों को वेग से बढ़ाकर उन्हें शत्रु-पंक्ति के बीच पहुँचा दे, ताकि आज युद्ध में उनका पराक्रम देखा जाए। → शल्य के आगे बढ़ते ही दोनों पक्षों की बिखरी टुकड़ियाँ फिर से भिड़ जाती हैं। धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में पाण्डव-वीर तीखे बाणों की वर्षा करते हुए कौरव-सेना पर टूट पड़ते हैं। इसी उथल-पुथल में नकुल का रथ शत्रु-मध्य में चमकता है; वह बाणों को रोकते हुए परवीरों का संहार करता है और कर्ण-पुत्रों की ओर युद्ध को खींच लाता है। → नकुल और कर्ण के पुत्रों (विशेषतः सुषेण, सत्यसेन आदि) के बीच घोर रथ-युद्ध चरम पर पहुँचता है—सुषेण क्रुद्ध होकर नकुल को बाणों से बींधता है, पर नकुल प्रत्युत्तर में उनके अस्त्रों को निष्फल कर दो-दो बाणों से उन्हें घायल करता है और निर्णायक प्रहारों से कर्ण के तीन पुत्रों का वध कर देता है। → कर्ण-पुत्रों के गिरते ही कौरव-पक्ष में शोक और क्षोभ फैलता है, पर युद्ध रुकता नहीं। दोनों ओर से सैकड़ों-हजारों योद्धा कटते हैं; पाण्डव-सेना धृष्टद्युम्न के साथ आगे धकेलती है, और कौरव-सेना भी प्रतिहिंसा में प्राणघातक प्रतिरोध करती है। → रक्त-धूल से ढँके रण में शल्य का आवेग और कौरवों की जिद अगले टकराव की भूमिका बाँधती है—युद्ध का पलड़ा अभी स्थिर नहीं, और अगले क्षण किसका रथ टूटेगा, यह अनिश्चित रहता है।
Shlokas
Verse 1
अपन बक। ] अतिफ्ऑशाड< दशमो< ध्याय: नकुलद्वारा कर्णके तीन पुत्रोंका वध तथा उभयपक्षकी सेनाओंका भयानक युद्ध संजय उवाच तत् प्रभग्नं बल॑ दृष्टवा मद्रराज: प्रतापवान् । उवाच सारथिं तूर्ण चोदयाश्वान् महाजवान्
તે સેનાને ભંગ થતી જોઈ પરાક્રમી મદ્રરાજે તરત જ પોતાના સારથિને કહ્યું—“મારા મહાવેગશાળી ઘોડાઓને હાંકો.”
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! उस सेनाको इस तरह भागती देख प्रतापी मद्रराज शल्यने अपने सारथिसे कहा--'सूत! मेरे महावेगशाली घोड़ोंको शीघ्रतापूर्वक आगे बढ़ाओ ।।
રાજન! સેનાને આ રીતે ભાગતી જોઈ પરાક્રમી મદ્રરાજ શલ્યે પોતાના સારથિને કહ્યું—“સૂત! મારા મહાવેગશાળી ઘોડાઓને તાત્કાલિક આગળ હાંકો. જુઓ—સામે પાંડુપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિર ઊભા છે; તેમના મસ્તક ઉપર ધારાયેલું મનોહર શ્વેત છત્ર તેમને તેજસ્વી બનાવે છે.”
Verse 3
अत्र मां प्रापय क्षिप्रं पश्य मे सारथे बलम् | न समर्थों हि मे पार्थ: स्थातुमद्य पुरो युधि
“સારથિ! મને તાત્કાલિક તેની પાસે પહોંચાડ; પછી મારું બળ જો. આજે યુદ્ધમાં એ પૃથાપુત્ર યુધિષ્ઠિર મારી સામે ઊભો રહી શકશે નહીં.”
Verse 4
एवमुक्तस्तत: प्रायान्मद्रराजस्य सारथि: । यत्र राजा सत्यसंधो धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:,उनके ऐसा कहनेपर मद्रराजका सारथि वहीं जा पहुँचा, जहाँ सत्यप्रतिज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर खड़े थे
એવું કહેતાં જ મદ્રરાજનો સારથી તરત જ નીકળી પડ્યો અને જ્યાં સત્યસંધ, ધર્મપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિર ઊભા હતા ત્યાં પહોંચી ગયો.
Verse 5
प्रापतत् तच्च सहसा पाण्डवानां महद् बलम् | दधारैको रणे शल्यो वेलोद्वृत्तमिवार्णवम्
એ જ સમયે પાંડવોની વિશાળ સેના પણ અચાનક ત્યાં આવી પહોંચી; પરંતુ જેમ કિનારો ઉછળતા સમુદ્રને રોકે છે, તેમ એકલા શલ્યએ રણભૂમિમાં તે સેનાની આગળ વધતી ગતિ અટકાવી દીધી.
Verse 6
पाण्डवानां बलौघस्तु शल्यमासाद्य मारिष | व्यतिष्ठत तदा युद्धे सिन्धोर्वेग इवाचलम्
માનનીય રાજન! પાંડવોની સેનાનો પ્રવાહ શલ્ય પાસે પહોંચતાં જ યુદ્ધમાં ત્યાં જ અટકી ગયો—જેમ નદીનો વેગ પર્વતને મળીને રોકાઈ જાય.
Verse 7
मद्रराजं तु समरे दृष्टवा युद्धाय धिष्ठितम् । कुरव: संन्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
સમરમેદાનમાં મદ્રરાજ શલ્યને યુદ્ધ માટે અડગ ઊભેલા જોઈ કૌરવો પાછા વળ્યા; મૃત્યુને જ નિવૃત્તિની સીમા માની તેઓ ફરી રણભૂમિમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 8
तेषु राजन् निवृत्तेषु व्यूढानीकेषु भागश: । प्रावर्तत महारौद्र: संग्राम: शोणितोदक:
રાજન! તેઓ બધા વિભાગવાર વ્યૂહ રચીને પાછા ફર્યા ત્યારે, બંને પક્ષોમાં અતિ ભયંકર યુદ્ધ પ્રારંભ થયું—જ્યાં પાણીની જેમ લોહી વહેવા લાગ્યું.
Verse 9
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें संकुलयुद्धविषयक नवाँ अध्याय पूरा हुआ
સંજય બોલ્યા—એ જ ક્ષણે યુદ્ધમદથી મત્ત નકુલે કર્ણપુત્ર ચિત્રસેન પર ચઢાઈ કરી. વિચિત્ર ધનુષ ધારણ કરનારા તે બંને વીર સામસામે અથડાઈ, દક્ષિણ અને ઉત્તર દિશાથી આવેલા બે મહાન વરસાદી વાદળોની જેમ પરસ્પર પર બાણવર્ષા કરવા લાગ્યા.
Verse 10
मेघाविव यथोद्वृत्तौ दक्षिणोत्तरवर्षिणौ । शरतोयै: सिषिचतुस्तौ परस्परमाहवे
દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફથી વરસતા, ઊંચે ઊઠેલા બે વાદળોની જેમ, તે બંને યુદ્ધમાં પરસ્પર પર શરરૂપ જલધારાઓ વરસાવી એકબીજાને ભીંજવતા રહ્યા.
Verse 11
नान्तरं तत्र पश्यामि पाण्डवस्येतरस्य च । उभौ कृतास्त्रौ बलिनौ रथचर्याविशारदौ
ત્યાં પાંડવ અને તેના પ્રતિસ્પર્ધી વચ્ચે મને કોઈ ફરક દેખાતો નથી. બંને અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ, બંને બળવાન અને બંને રથયુદ્ધમાં વિશારદ છે.
Verse 12
चित्रसेनस्तु भललेन पीतेन निशितेन च
ત્યારે ચિત્રસેન પીળા વર્ણના, અત્યંત તીક્ષ્ણ ભલ્લ (વિસ્તૃત મુખ) બાણથી ઘાયલ થયો.
Verse 13
अथीैनं छिन्नधन्वानं रुक्मपुड्खै: शिलाशितै:
પછી તેનું ધનુષ કપાઈ ગયાં બાદ, સોનાના પુચ્છવાળા અને પથ્થરથી તીક્ષ્ણ કરેલા બાણોથી તેઓ તેને ભેદવા લાગ્યા.
Verse 14
त्रिभि: शरैरसम्भ्रान्तो ललाटे वै समार्पयत् । धनुष कट जानेपर उनके ललाटमें शिलापर तेज किये हुए सुनहरे पंखवाले तीन बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी। उस समय चित्रसेनके चित्तमें तनिक भी घबराहट नहीं हुई ।।
સંજય બોલ્યો—અચળ મનથી તેણે પ્રતિસ્પર્ધીના લલાટમાં ત્રણ બાણો ગાડી દીધા. પછી તીક્ષ્ણ શરોથી ઘોડાઓને પણ મૃત્યુ તરફ ધકેલી દીધા.
Verse 15
स शत्रुभुजनिर्मुक्तिर्ललाटस्थैस्त्रिभि: शरै:
સંજય બોલ્યો—લલાટમાં ગાંઠેલા તે ત્રણ બાણોથી તે શત્રુની ભુજાઓના બંધનમાંથી મુક્ત થયો.
Verse 16
स च्छिन्नधन्वा विरथ: खड्गमादाय चर्म च
સંજય બોલ્યો—ધનુષ કાપાઈ જતાં અને રથવિહોણો થતાં તેણે ખડ્ગ અને ઢાલ (ચર્મ) હાથમાં લીધી.
Verse 17
पद्भ्यामापततस्तस्य शरवृष्टिं समासृजत्
સંજય બોલ્યો—તે પગપાળા ધસી જઈ તેના પર બાણવર્ષા વરસાવી દીધી.
Verse 18
चित्रसेनरथं प्राप्य चित्रयोधी जितश्रम:
સંજય બોલ્યો—ચિત્રસેનના રથ સુધી પહોંચી, અદભુત રીતે યુદ્ધ કરનાર તે યોદ્ધાએ શ્રમને જીત્યો અને ફરી દૃઢતાથી આગળ વધ્યો.
Verse 19
सकुण्डलं समुकुटं सुनसं स्वायतेक्षणम्
સંજય બોલ્યો—તે કુંડળો અને મુકુટથી શોભિત, સુગઠિત નાસિકાવાળો અને મોટા, દીર્ઘ નેત્રોવાળો દેખાયો।
Verse 20
स पपात रथोपस्थे दिवाकरसमद्युति:,सूर्यके समान तेजस्वी चित्रसेन रथके पिछले भागमें गिर पड़ा। चित्रसेनको मारा गया देख वहाँ खड़े हुए पाण्डव महारथी नकुलको साधुवाद देने और प्रचुरमात्रामें सिंहनाद करने लगे
સંજય બોલ્યો—સૂર્ય સમાન તેજસ્વી ચિત્રસેન રથના મંચ પર પડી ગયો અને રથના પાછળના ભાગ તરફ ઢળી પડ્યો। ચિત્રસેન મારાયો છે એમ જોઈ ત્યાં ઊભેલા પાંડવ મહારથીઓએ નકુલને સાધુવાદથી વખાણ્યો અને પ્રચંડ સિંહનાદ કર્યો।
Verse 21
चित्रसेनं विशस्तं तु दृष्टवा तत्र महारथा: | साधुवादस्वनांश्चक्रुः सिंहनादांश्व पुष्कलान्
ચિત્રસેન હત થયો છે એમ જોઈ ત્યાંના મહારથીઓએ સાધુવાદના નાદ કર્યા અને બહુ સિંહનાદ કર્યો।
Verse 22
विशस्तं भ्रातरं दृष्टवा कर्णपुत्रौ महारथौ । सुषेण: सत्यसेनश्व मुज्चन्ती विविधान् शरान्
સંજય બોલ્યો—પોતાના ભાઈને હણાયેલો જોઈ કર્ણના બે મહારથી પુત્રો સુષેણ અને સત્યસેન નાનાં પ્રકારના બાણો છોડવા લાગ્યા।
Verse 23
ततो<भ्यधावतां तूर्ण पाण्डवं रथिनां वरम् । अपने भाईको मारा गया देख कर्णके दो महारथी पुत्र सुषेण और सत्यसेन नाना प्रकारके बाणोंकी वर्षा करते हुए रथियोंमें श्रेष्ठ पाण्डुपुत्र नकुलपर तुरंत ही चढ़ आये ।।
સંજય બોલ્યો—પછી પોતાના ભાઈને હણાયેલો જોઈ કર્ણના બે મહારથી પુત્રો સુષેણ અને સત્યસેન નાનાં પ્રકારના બાણોની વર્ષા કરતાં રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ પાંડુપુત્ર નકુલ પર તુરંત જ ધસી આવ્યા। હે રાજન, જેમ મહાવનમાં બે વાઘ એક હાથીને મારવાની ઇચ્છાથી તેની તરફ દોડી જાય, તેમ તે બંને તીખા સ્વભાવના ભાઈઓએ તે મહારથી નકુલ પર ચારે તરફથી બાણસમૂહો વરસાવ્યા—જાણે બે મેઘ સતત ધારાવર્ષા વરસાવતા હોય।
Verse 24
तावभ्यधावतां तीक्ष्णौ द्वावप्येनं महारथम् | शरौघान् सम्यगस्यन्तौ जीमूती सलिलं यथा
સંજય બોલ્યો—તે બંને તીવ્ર પરાક્રમી યોદ્ધાઓ તે મહારથી પર ધસી આવ્યા અને યોગ્ય નિશાન સાધીને તેના પર બાણોના ઘનઘોર ઝાપટા વરસાવવા લાગ્યા; જાણે બે મેઘો જળધારાઓ વરસાવતા હોય।
Verse 25
स शरै: सर्वतो विद्ध: प्रह्दष्ट इव पाण्डव: । अन्यत् कार्मुकमादाय रथमारुह्य वेगवान्
સંજય બોલ્યો—ચારેય બાજુથી બાણોથી વિંધાયેલો તે પાંડવ જાણે હર્ષિત હોય તેમ દેખાતો હતો. તેણે બીજું ધનુષ્ય લીધું અને વેગથી રથ પર ચઢ્યો।
Verse 26
तस्य तौ भ्रातरौ राजन् शरै: संनतपर्वभि:
સંજય બોલ્યો—હે રાજન, તેના તે બંને ભાઈઓ પણ સારી રીતે વળેલા અને દૃઢ સાંધાવાળા બાણોથી ઘાયલ થયા।
Verse 27
ततः प्रहस्य नकुलश्षतुर्भिश्चतुरो रणे
સંજય બોલ્યો—પછી નકુલ હસતાં હસતાં રણમાં ચાર શત્રુઓને સામનો કરવા ઊભો રહ્યો।
Verse 28
ततः संधाय नाराचं रुक्मपुड्खं शिलाशितम्
સંજય બોલ્યો—પછી તેણે સોનાના પાંખવાળો અને પથ્થર પર ધાર ચઢાવેલો નારાચ બાણ સંધાન કરી નિશાન સાધ્યું।
Verse 29
धनुश्चिच्छेद राजेन्द्र सत्यसेनस्थ पाण्डव: । राजेन्द्र! तत्पश्चात् सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले एक नाराचका संधान करके पाण्डुपुत्र नकुलने सत्यसेनका धनुष काट दिया || २८ $ ।।
સંજય બોલ્યો—રાજેન્દ્ર! સત્યસેન સામે સ્થિત પાંડવ નકુલે તેનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું. પછી તે બીજા રથ પર ચઢી, બીજું ધનુષ્ય લઈને ફરી યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયો.
Verse 30
अविध्यत् तावसम्भ्रान्तो माद्रीपुत्र: प्रतापवान्
ત્યારે પ્રતાપી માદ્રીપુત્ર (નકુલ) અચળ મનથી શત્રુને બાણથી વિંધ્યો.
Verse 31
सुषेणस्तु ततः क्रुद्ध: पाण्डवस्य महद् धनु:
પછી ક્રોધિત સુષેણ પાંડવના મહાન ધનુષ્ય તરફ ધસી આવ્યો.
Verse 32
अथान्यद् धनुरादाय नकुल: क्रोधमूर्च्छित:
ત્યારે ક્રોધથી આવેશિત નકુલે બીજું ધનુષ્ય હાથમાં લીધું.
Verse 33
सत्यसेनस्य च भनुर्हस्तावापं च मारिष
અને, હે મારિષ! સત્યસેનનો ભાનુ તથા હસ્તાવાપ પણ (ત્યાં હતા).
Verse 34
अथान्यद् धनुरादाय वेगघ्नं भारसाधनम्
પછી તેણે બીજું ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું—જે શત્રુના વેગને અટકાવી શકે એવું અને ભારે તાણ સહન કરવા યોગ્ય હતું—અને યુદ્ધના આગળના તબક્કા માટે તૈયાર થયો।
Verse 35
संनिवार्य तु तान् बाणान् नकुल: परवीरहा
તે બાણોને અટકાવી, પરવીરહંતા નકુલે ધર્માનુસાર અડગ ઊભો રહ્યો; એક પગલું પણ પાછળ હટ્યો નહીં।
Verse 36
तावेन॑ प्रत्यविध्येतां पृथक् पृथगजिह्दगैः
પછી તેઓ બંનેએ અલગ અલગ રીતે, સીધા અને તીક્ષ્ણ બાણોથી પ્રતિઆક્રમણ કર્યું—કૌશલ્ય અને સંકલ્પની અવિરત કસોટી જેવી।
Verse 37
सत्यसेनो रथेषां तु नकुलस्य धनुस्तथा
સંજયે કહ્યું: રથીઓમાં સત્યસેન; અને તે જ રીતે નકુલનું ધનુષ્ય—યુદ્ધમાં શૌર્ય સાથે સાધનોનું વર્ણન પણ અવિભાજ્ય છે।
Verse 38
स रथे5तिरथस्तिष्ठन् रथशक्ति परामृशत्
સંજયે કહ્યું: તે અતિરથીની જેમ રથ પર અડગ ઊભો રહી રથશક્તિ (ભાલો) પકડી લીધો—નિર્ણાયક પ્રહાર માટે તૈયાર।
Verse 39
स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां तैलधौतां सुनिर्मलाम् । लेलिहानामिव विभो नागकन्यां महाविषाम्
સંજય બોલ્યો—હે પ્રભુ! (તેણે) સોનાના દંડવાળી, અણકુંઠ અગ્રભાગ ધરાવતી, તેલથી ધોઈ અત્યંત નિર્મળ એવી શક્તિ જોઈ; જીભ લેલિહાન કરતી મહાવિષાળી નાગકન્યા જેવી તે જણાતી હતી.
Verse 40
समुद्यम्य च चिक्षेप सत्यसेनस्य संयुगे । तदनन्तर रथपर खड़े हुए अतिरथी वीर नकुलने एक रथशक्ति हाथमें ली
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં અતિરથી વીર નકુલે સોનાના દંડવાળી રથશક્તિ ઉઠાવી. તેનો અગ્રભાગ અણકુંઠ અને અપ્રતિહત હતો. તેલથી ધોઈ તે શક્તિ નિર્મળ તેજથી ઝળહળતી હતી; તેની ધાર જીભ જેવી લપલપતી મહાવિષાળી સર્પિણી સમાન જણાતી હતી. રણભૂમિમાં સત્યસેનને લક્ષ્ય કરીને નકુલે તેને ઉપર ઉઠાવી ફેંકી; તે સમરમાં તેના હૃદયને ભેદી અંદર ઘૂસી ગઈ.
Verse 41
स पपात रथाद् भूमिं गतसत्त्वो5ल्पचेतन: । नरेश्वर! उस शक्ति ने रणभूमिमें उसके वक्ष:स्थलको विदीर्ण कर दिया। सत्यसेनकी चेतना जाती रही और वह प्राणशून्य होकर रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा || ४० ई ।।
સંજય બોલ્યો—હે નરેશ્વર! તે શક્તિએ રણભૂમિમાં તેના વક્ષસ્થળને વિદીર્ણ કરી નાખ્યું. તેની ચેતના લોપ પામી; પ્રાણશૂન્ય થઈ તે રથમાંથી ધરતી પર પડી ગયો. પોતાના ભાઈને હત થયેલો જોઈ સુષેણ ક્રોધમૂર્ચ્છિત થયો.
Verse 42
चतुर्भिश्वतुरो वाहान् ध्वजं छित्त्वा च पञचभि:
સંજય બોલ્યો—ચાર બાણોથી તેણે ચારેય ઘોડાઓને કાપી પાડી દીધા અને પાંચ બાણોથી ધ્વજને પણ છિન્ન કર્યો.
Verse 43
नकुलं विरथं दृष्टवा द्रौपदेयो महारथम्
સંજય બોલ્યો—નકુલને વિરથ જોઈ દ્રૌપદીપુત્ર, તે મહારથી, (આગળ વધ્યો).
Verse 44
सुतसोमो भिदुद्राव परीप्सन् पितरं रणे । महारथी नकुलको रथहीन हुआ देख द्रौपदीका पुत्र सुतमोम अपने चाचाकी रक्षाके लिये वहाँ दौड़ा आया ।। ततो5घिरुह्मु नकुलः: सुतसोमस्य तं रथम्
સંજય બોલ્યા—રણમધ્યે મહારથી નકુલને રથવિહોણો જોઈ દ્રૌપદીપુત્ર સુતસોમ પિતૃવ્યના રક્ષણની ઇચ્છાથી ત્વરિત દોડી આવ્યો. ત્યારબાદ નકુલ સુતસોમના તે રથ પર આરોહણ કર્યો.
Verse 45
शुशुभे भरतश्रेष्ठो गिरिस्थ इव केसरी । तब सुतसोमके उस रथपर आरूढ़ हो भरतश्रेष्ठ नकुल पर्वतपर बैठे हुए सिंहके समान सुशोभित होने लगे ।।
સંજય બોલ્યા—સુતસોમના રથ પર આરોહણ કરેલો ભરતશ્રેષ્ઠ નકુલ પર્વત પર સ્થિત સિંહ સમાન તેજસ્વી લાગ્યો. પછી તેણે બીજું ધનુષ હાથમાં લઈ સુષેણ સાથે યુદ્ધ આરંભ્યું. તે બંને વીર મહારથીઓ બાણવર્ષાથી પરસ્પર સામસામે આવી એકબીજાના વધ માટે પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા.
Verse 46
तावुभौ शरवर्षाभ्यां समासाद्य परस्परम् | परस्परवधे यत्नं चक्रतु: सुमहारथौ
સંજય બોલ્યા—તે બંને મહામહારથીઓ પરસ્પર નજીક આવી બાણવર્ષાથી સામસામે અથડાયા અને એકબીજાના વધ માટે પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા.
Verse 47
सुषेणस्तु ततः क्रुद्ध: पाण्डवं विशिखैस्त्रिभि: | सुतसोम॑ तु विंशत्या बाह्दोरुरगसि चार्पयत्
સંજય બોલ્યા—ત્યારે ક્રોધિત સુષેણે પાંડવ નકુલને ત્રણ તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંધી નાખ્યો; અને સુતસોમના બંને હાથ તથા છાતીમાં વીસ બાણ ઘૂસી જવા દીધા.
Verse 48
ततः क्रुद्धो महाराज नकुल: परवीरहा । शरैस्तस्य दिश: सर्वाश्छादयामास वीर्यवान्
સંજય બોલ્યા—મહારાજ! ત્યારબાદ પરવીરહા, પરાક્રમી નકુલ ક્રોધિત થયો અને બાણોની ઘન વર્ષાથી શત્રુની આસપાસની સર્વ દિશાઓ ઢાંકી દીધી.
Verse 49
ततो गृहीत्वा तीक्ष्णाग्रमर्धचन्द्रं सुतेजनम् । सुवेगवन्तं चिक्षेप कर्णपुत्राय संयुगे,इसके बाद तीखी धारवाले एक अत्यन्त तेज और वेगशाली अर्धचन्द्राकार बाण लेकर उसे समरांगणमें कर्णपुत्रपर चला दिया
પછી તેણે તીક્ષ્ણ અગ્રવાળો, અર્ધચંદ્રાકાર, અત્યંત તેજસ્વી અને મહાવેગી બાણ લઈને યુદ્ધમાં કર્ણપુત્ર પર ફેંક્યો।
Verse 50
तस्य तेन शिर: कायाज्जहार नृपसत्तम । पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत्,नृपश्रेष्ठ॒ उस बाणसे नकुलने सम्पूर्ण सेनाओंके देखते-देखते सुषेणका मस्तक धड़से काट गिराया। वह अद्भुत-सी घटना हुई
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તે બાણથી તેણે સર્વ સેનાઓ જોઈ રહી હોય તેમ તેનું મસ્તક ધડથી અલગ કરી નાખ્યું; તે ઘટના જાણે અદ્ભુત લાગી।
Verse 51
स हत: प्रापतद् राजन् नकुलेन महात्मना । नदीवेगादिवारुग्णस्तीरज: पादपो महान्,महामनस्वी नकुलके हाथसे मारा जाकर सुषेण पृथ्वीपर गिर पड़ा, मानो नदीके वेगसे कटकर महान् तटवर्ती वृक्ष धराशायी हो गया हो
રાજન! મહાત્મા નકુલના હાથે હત થઈ તે ધરતી પર ઢળી પડ્યો—જાણે નદીના વેગથી મૂળથી તૂટી પડેલું કિનારાનું મહાવૃક્ષ।
Verse 52
कर्णपुत्रवधध॑ दृष्टवा नकुलस्य च विक्रमम् । प्रदुद्राव भयात् सेना तावकी भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! कर्णपुत्रोंका वध और नकुलका पराक्रम देखकर आपकी सेना भयसे भाग चली
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! કર્ણપુત્રના વધ અને નકુલના પરાક્રમને જોઈ તમારી સેના ભયથી ભાગી ગઈ।
Verse 53
तां तु सेनां महाराज मद्रराज: प्रतापवान् । अपालयदू रणे शूर: सेनापतिररिंदम:,महाराज! उस समय रणभूमिमें शत्रुओंका दमन करनेवाले वीर सेनापति प्रतापी मद्रराज शल्यने आपकी उस सेनाका संरक्षण किया
મહારાજ! તે સમયે रणભૂમિમાં શત્રુદમન કરનાર વીરસેનાપતિ, પ્રતિાપી મદ્રરાજ શલ્યે તમારી તે સેનાનું રક્ષણ કર્યું।
Verse 54
विभीस्तस्थौ महाराज व्यवस्थाप्य च वाहिनीम् | सिंहनादं भृशं कृत्वा धनु:शब्दं च दारुणम्,राजाधिराज! वे जोर-जोरसे सिंहनाद और धनुषकी भयंकर टंकार करके कौरव- सेनाको स्थिर रखते हुए रणभूमिमें निर्भय खड़े थे
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! સેનાને ગોઠવીને સ્થિર કરી, તે રણભૂમિમાં નિર્ભય અને અડગ ઊભો રહ્યો. તેણે પ્રચંડ સિંહનાદ કર્યો અને ધનુષ્યની ભયાનક ટંકાર ઊભી કરી—પોતાના પક્ષને ઉત્સાહિત કરવા અને શત્રુમાં ભય પેદા કરવા માટે।
Verse 55
तावका: समरे राजन् रक्षिता दृढ्धन्वना । प्रत्युद्ययुररातींस्तु समन््ताद् विगतव्यथा:
સંજય બોલ્યો—રાજન! દૃઢ ધનુષધારી શલ્યના રક્ષણથી તમારા યોદ્ધાઓ સમરમાં વ્યથામુક્ત થયા અને સર્વ દિશાઓથી શત્રુઓ તરફ આગળ વધ્યા।
Verse 56
मद्रराजं महेष्वासं परिवार्य समन्ततः । स्थिता राजन् महासेना योद्धुकामा समन्ततः,नरेश्वरर आपकी विशाल सेना महाथधनुर्थर मद्रराज शल्यको चारों ओरसे घेरकर शत्रुओंके साथ युद्धके लिये खड़ी हो गयी
સંજય બોલ્યો—રાજન! મહાધનુર્ધર મદ્રરાજ શલ્યને ચારેય તરફથી ઘેરીને તમારી વિશાળ સેના યુદ્ધની ઇચ્છાથી સર્વ તરફ તૈયાર ઊભી રહી।
Verse 57
सात्यकिर्भीमसेनश्व माद्रीपुत्री च पाण्डवौ । युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य ह्वीनिषेवमरिंदमम्,उधरसे सात्यकि, भीमसेन तथा माद्रीकुमार पाण्डुनन्दन नकुल-सहदेव शत्रुदमन एवं लज्जाशील युधिष्ठिरको आगे करके चढ़ आये
સંજય બોલ્યો—સાત્યકી, ભીમસેન તથા માદ્રીપુત્ર પાંડવો (નકુલ-સહદેવ) શત્રુદમન અને સ્વભાવથી સંયમી-લજ્જાશીલ યુધિષ્ઠિરને આગળ રાખીને આગળ વધ્યા।
Verse 58
परिवार्य रणे वीरा: सिंहनादं प्रचक्रिरे । बाणशड्खरवांस्तीव्रान् क्ष्वेडाश्न विविधा दधु:
સંજય બોલ્યો—રણભૂમિમાં તે વીરો યુધિષ્ઠિરને ચારેય તરફથી ઘેરીને સિંહનાદ કરવા લાગ્યા. તેમણે બાણો અને શંખોની તીવ્ર ધ્વનિ ફેલાવી અને નાનાવિધ યુદ્ધઘોષો કર્યા।
Verse 59
तथैव तावका: सर्वे मद्राधिपतिमज्जसा । परिवार्य सुसंरब्धा: पुनर्युद्रभरोचयन्,इसी प्रकार आपके समस्त सैनिक मद्रराजको चारों ओरसे घेरकर रोष और आवेशसे युक्त हो पुनः युद्धमें ही रुचि दिखाने लगे
એ જ રીતે તમારા સર્વ યોદ્ધાઓ મદ્રાધિપતિને તત્કાળ ચારે બાજુથી ઘેરી, ક્રોધ અને ઉગ્ર આવેશથી ભરાઈ, ફરી યુદ્ધમાં જ રસ બતાવવા લાગ્યા।
Verse 60
ततः प्रववृते युद्ध भीरूणां भयवर्धनम् । तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
પછી ભીરુઓનો ભય વધારનારું ઘોર યુદ્ધ પ્રચંડ રીતે શરૂ થયું। તમારા અને શત્રુપક્ષના યોદ્ધાઓ એવી રીતે લડ્યા કે મૃત્યુ જ પાછા ફરવાનું કારણ બન્યું—માનવ માત્ર મર્યા પછી અથવા પ્રાણઘાતક ભયથી વિવશ થઈને જ પીછેહઠ કરતો હતો।
Verse 61
यथा देवासूुरं युद्ध पूर्वमासीद् विशाम्पते । अभीतानां तथा राजन् यमराष्ट्रविवर्धनम्
રાજન! પ્રજાનાથ! જેમ પ્રાચીનકાળે દેવો અને અસુરો વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું, તેમ જ હવે નિર્ભય કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચે યમરાજના રાજ્યને વધારનારું ભયંકર યુદ્ધ શરૂ થયું।
Verse 62
ततः कपिध्वजो राजन् हत्वा संशप्तकान् रणे । अभ्यद्रवत तां सेनां कौरवीं पाण्डुनन्दन:,नरेश्वर! तदनन्तर पाण्डुनन्दन कपिध्वज अर्जुनने भी संशप्तकोंका संहार करके रणभूमिमें उस कौरवसेनापर आक्रमण किया
પછી, રાજન! રણમાં સંશપ્તકોનો સંહાર કરીને કપિધ્વજ પાંડુનંદન અર્જુન તે કૌરવસેનામાં ઘૂસી પડ્યો।
Verse 63
तथैव पाण्डवा: सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमा: । अभ्यधावन्त तां सेनां विसृजन्त: शितान् शरान्,इसी प्रकार धृष्टद्युम्म आदि समस्त पाण्डववीर पैने बाणोंकी वर्षा करते हुए आपकी उस सेनापर चढ़ आये
એ જ રીતે ધૃષ્ટદ્યુમ્નને અગ્રેસર રાખીને સર્વ પાંડવવીરો તીક્ષ્ણ બાણો વરસાવતા તે સેનાપર ધસી આવ્યા।
Verse 64
पाण्डवैरवकीर्णानां सम्मोह: समजायत | न च जज्ञुस्त्वनीकानि दिशो वा विदिशस्तथा,पाण्डवोंके बाणोंसे आच्छादित हुए कौरव-योद्धाओंपर मोह छा गया। उन्हें दिशाओं अथवा विदिशाओंका भी ज्ञान न रहा
પાંડવોના બાણવર્ષાથી ઢંકાયેલા કૌરવ યોદ્ધાઓ પર મોહ છવાઈ ગયો. એ ગૂંચવણમાં તેઓ ન તો પોતાના વ્યૂહો ઓળખી શક્યા, ન દિશા-વિદિશાનું જ્ઞાન રહ્યું.
Verse 65
आपूर्यमाणा निशितै: शरै: पाण्डवचोदितै: । हतप्रवीरा विध्वस्ता वार्यमाणा समन्तत:
પાંડવો દ્વારા ચલાવાયેલા તીક્ષ્ણ બાણોથી તે સેના ભેદાઈને ભરાતી જતી હતી. તેના અગ્રણી વીર માર્યા ગયા, પંક્તિઓ તૂટી ગઈ; અને ચારે તરફથી અટકાવવાનો પ્રયત્ન કરતાં પણ તે પાછળ ધકેલાઈને છિન્નભિન્ન થઈ ગઈ.
Verse 66
पाण्डवोंके चलाये हुए पैने बाणोंसे व्याप्त हो कौरवसेनाके मुख्य-मुख्य वीर मारे गये। वह सेना नष्ट होने लगी और चारों ओरसे उसकी गति अवरुद्ध हो गयी ।।
પાંડુપુત્ર મહારથીઓ કૌરવોની ચમૂને કાપી રહ્યા હતા; તેમ જ, રાજન, પાંડવોની સેના પણ ચારે તરફથી બાણપ્રહારો વડે આઘાત પામી ઘેરાઈ રહી હતી.
Verse 67
ते सेने भृशसंतप्ते वध्यमाने परस्परम्
એ બંને સેનાઓ અત્યંત સંતપ્ત થઈ પરસ્પર એકબીજાનો વધ કરવા લાગી.
Verse 68
व्याकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताविव । जैसे वर्षाकालमें दो नदियाँ एक-दूसरीके जलसे भरकर व्याकुल-सी हो उठती हैं, उसी प्रकार आपसकी मार खाती हुई वे दोनों सेनाएँ अत्यन्त संतप्त हो उठीं ।।
વર્ષાકાળમાં બે નદીઓ એકબીજાના જળથી ફૂલીને જેમ વ્યાકુળ થાય છે, તેમ પરસ્પર પ્રહાર કરતાં તે બંને સેનાઓ વ્યાકુળ થઈ. ત્યારબાદ, રાજેન્દ્ર, એ ભયાનક મહાસમરમાં તમારા યોદ્ધાઓ અને પાંડવો—બન્નેના હૃદયમાં તીવ્ર અને મહાભય પ્રવેશ્યું.
Verse 113
परस्परवधे यत्तौ छिद्रान्वेषणतत्परौ । उस समय वहाँ पाण्डुपुत्र नकुल और कर्णकुमार चित्रसेनमें मुझे कोई अन्तर नहीं दिखायी देता था। दोनों ही अस्त्र-शस्त्रोंके विद्वान
સંજય બોલ્યા—તે બંને પરસ્પરનો વિનાશ કરવા તત્પર હતા અને પ્રહારયોગ્ય છિદ્ર શોધવામાં જ સંપૂર્ણ તન્મય હતા. તે સમયે મારી નજરે પાંડુપુત્ર નકુલ અને કર્ણપુત્ર ચિત્રસેનમાં કોઈ ભેદ દેખાતો ન હતો. બંને અસ્ત્ર-શસ્ત્રવિદ્યા જાણનારા, બળવાન અને રથયુદ્ધમાં કુશળ હતા. પરસ્પર આઘાતમાં લાગેલા તે બે વીર એકબીજાની નાની-સી ચૂક—પ્રહારની તક—સતત શોધતા રહેતા હતા.
Verse 126
नकुलस्य महाराज मुष्टिदेशे5च्छिनद् धनु: । महाराज! इतनेहीमें चित्रसेनने एक पानीदार पैने भल्लके द्वारा नकुलके धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे काट दिया
સંજય બોલ્યા—મહારાજ! એટલામાં ચિત્રસેને તીખા, મજબૂત ભલ્લબાણથી નકુલનું ધનુષ હાથ પકડવાની જગ્યા—મુઠ્ઠી પાસે—કાપી નાખ્યું; યુદ્ધમધ્યે જ તેનું શસ્ત્ર નિષ્પ્રભ બની ગયું.
Verse 143
तथा ध्वजं सारथिं च त्रिभिस्त्रिेभिरपातयत् । उसने अपने तीखे बाणोंद्वारा नकुलके घोड़ोंको भी मृत्युके हवाले कर दिया तथा तीन- तीन बाणोंसे उनके ध्वज और सारथिको भी काट गिराया
સંજય બોલ્યા—એ જ રીતે તેણે ત્રણ-ત્રણ બાણોથી ધ્વજ અને સારથિને પણ પાડી દીધા. પોતાના તીખા બાણોથી તેણે નકુલના ઘોડાઓને પણ મૃત્યુને સોંપી દીધા; અને ધ્વજ તથા સારથિને ત્રણ-ત્રણ બાણોથી કાપી પાડી દીધા.
Verse 153
नकुल: शुशुभे राजंस्त्रिशुड्र इव पर्वत: । राजन! शत्रुकी भुजाओंसे छूटकर ललाटमें धँसे हुए उन तीन बाणोंके द्वारा नकुल तीन शिखरोंवाले पर्वतके समान शोभा पाने लगे
સંજય બોલ્યા—રાજન! શત્રુની ભુજાઓમાંથી છૂટીને લલાટમાં ઘૂસી ગયેલા તે ત્રણ બાણોથી નકુલ ત્રણ શિખરવાળા પર્વત સમાન શોભી ઊઠ્યો.
Verse 163
रथादवातरद् वीर: शैलाग्रादिव केसरी । धनुष कट जानेपर रथहीन हुए वीर नकुल हाथमें ढाल-तलवार लेकर पर्वतके शिखरसे उतरनेवाले सिंहके समान रथसे नीचे आ गये
સંજય બોલ્યા—ધનુષ કપાઈ જતાં રથવિહોણો થયેલો વીર નકુલ ઢાલ અને તલવાર હાથમાં લઈને, પર્વતશિખર પરથી ઉતરતા સિંહ સમાન રથમાંથી નીચે ઉતરી આવ્યો.
Verse 173
नकुलो>प्यग्रसत् तां वै चर्मणा लघुविक्रम: । उस समय चित्रसेन पैदल आक्रमण करनेवाले नकुलके ऊपर बाणोंकी वृष्टि करने लगा। परंतु शीघ्रतापूर्वक पराक्रम प्रकट करनेवाले नकुलने ढालके द्वारा ही रोककर उस बाण-वर्षाको नष्ट कर दिया
સંજય બોલ્યો—નકુલ પણ આગળ ધસી ગયો. તે સમયે પગપાળા આક્રમણ કરતા નકુલ પર ચિત્રસેને બાણોની વર્ષા કરી; પરંતુ તત્કાળ પરાક્રમ દર્શાવનાર નકુલે ઢાલથી તેને અટકાવી તે બાણવર્ષાને નિષ્ફળ કરી દીધી.
Verse 186
आरुरोह महाबाहु: सर्वसैन्यस्य पश्यत: । विचित्र रीतिसे युद्ध करनेवाले महाबाहु नकुल परिश्रमको जीत चुके थे। वे सारी सेनाके देखते-देखते चित्रसेनके रथके समीप जा उसपर चढ़ गये
સંજય બોલ્યો—વિચિત્ર યુદ્ધરીતિથી લડી પરિશ્રમને જીતનાર મહાબાહુ નકુલ, સમગ્ર સેનાની નજર સામે ચિત્રસેનના રથની નજીક જઈ તે પર ચઢી ગયો.
Verse 193
चित्रसेनशिर: कायादपाहरत पाण्डव: । तत्पश्चात् पाण्डुकुमारने सुन्दर नासिका और विशाल नेत्रोंसे युक्त कुण्डल और मुकुटसहित चित्रसेनके मस्तकको धड़से काट लिया
સંજય બોલ્યો—પાંડવે ચિત્રસેનનું મસ્તક ધડથી અલગ કરી લીધું. ત્યારબાદ પાંડુકુમારે કુંડળ અને મુકુટથી શોભિત, સુંદર નાસિકા અને વિશાળ નેત્રો ધરાવતું ચિત્રસેનનું શિર ધડથી કાપી પાડી દીધું.
Verse 256
अतिष्ठत रणे वीर: क्रुद्धरूप इवान्तक: । सब ओरसे बाणोंद्वारा विद्ध होनेपर भी पाण्डुकुमार नकुल हर्ष और उत्साहमें भरे हुए वीर योद्धाकी भाँति दूसरा धनुष हाथमें लेकर बड़े वेगसे दूसरे रथपर जा चढ़े और कुपित हुए कालके समान रणभूमिमें खड़े हो गये
સંજય બોલ્યો—રણમાં તે વીર ક્રોધિત યમ સમાન અડગ ઊભો રહ્યો. ચારે તરફથી બાણોથી વિદ્ધ થવા છતાં પાંડુકુમાર નકુલ હર્ષ અને ઉત્સાહથી ભરાઈ, હાથમાં બીજું ધનુષ લઈને મહાવેગે બીજા રથ પર ચઢી ગયો; અને પછી કુપિત કાળ સમાન રણભૂમિમાં સ્થિર ઊભો રહ્યો.
Verse 266
रथं विशकलीकर्तु समारब्धौ विशाम्पते । राजन! प्रजानाथ! उन दोनों भाइयोंने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा नकुलके रथके टुकड़े-टुकड़े करनेकी चेष्टा आरम्भ की
સંજય બોલ્યો—હે વિશામ્પતે! રાજન, પ્રજાનાથ! તે બંને ભાઈઓએ વાંકડી ગાંઠવાળા બાણો છોડીને નકુલના રથને ટુકડા-ટુકડા કરવા પ્રયત્ન શરૂ કર્યો.
Verse 273
जघान निशितैर्बाणै: सत्यसेनस्यथ वाजिन: । तब नकुलने हँसकर रणभूमिमें चार पैने बाणोंद्वारा सत्यसेनके चारों घोड़ोंको मार डाला
સંજય બોલ્યા—તેણે તીક્ષ્ણ બાણોથી સત્યસેનના ઘોડાઓને પાડી દીધા. પછી રણભૂમિમાં આત્મવિશ્વાસથી હસતાં નકુલે ચાર તીખા શરોથી સત્યસેનના ચારેય અશ્વોને ધરાશાયી કર્યા.
Verse 293
सत्यसेन: सुषेणश्च पाण्डवं पर्यधावताम् । इसके बाद दूसरे रथपर सवार हो दूसरा धनुष हाथमें लेकर सत्यसेन और सुषेण दोनोंने पाण्डुकुमार नकुलपर धावा किया
સત્યસેન અને સુષેણ પાંડવને પીછો કરતાં દોડી આવ્યા. પછી બીજા રથ પર ચઢીને હાથમાં બીજું ધનુષ લઈ સત્યસેન અને સુષેણ—બન્ને—પાંડુપુત્ર નકુલ પર તૂટી પડ્યા.
Verse 303
द्वाभ्यां द्वाभ्यां महाराज शराभ्यां रणमूर्थनि । महाराज! माद्रीके प्रतापी पुत्र नकुलने बिना किसी घबराहटके युद्धके मुहानेपर दो-दो बाणोंसे उन दोनों भाइयोंको घायल कर दिया
મહારાજ! રણના અગ્રભાગે માદ્રીના પ્રતાપી પુત્ર નકુલે કોઈ ભય વિના બે-બે બાણોથી તે બંને ભાઈઓને ઘાયલ કરી દીધા.
Verse 316
चिच्छेद प्रहसन युद्धे क्षुरप्रेण महारथ: । इससे सुषेणको बड़ा क्रोध हुआ। उस महारथीने हँसते-हँसते युद्धस्थलमें एक क्षुरप्रके द्वारा पाण्डुकुमार नकुलके विशाल धनुषको काट डाला
યુદ્ધમાં હસતાં હસતાં તે મહારથીએ ક્ષુરપ્ર બાણથી નકુલનું વિશાળ ધનુષ કાપી નાખ્યું. તેથી સુષેણને ભારે ક્રોધ આવ્યો.
Verse 326
सुषेणं पञ्चभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे । फिर तो नकुल क्रोधसे तमतमा उठे और दूसरा धनुष लेकर उन्होंने पाँच बाणोंसे सुषेणको घायल करके एकसे उसकी ध्वजाको भी काट डाला
નકુલ ક્રોધથી ઉકળીને ઊઠ્યો. બીજું ધનુષ લઈને તેણે પાંચ બાણોથી સુષેણને ઘાયલ કર્યો અને એક બાણથી તેની ધ્વજાને પણ કાપી નાખી.
Verse 333
चिच्छेद तरसा युद्धे तत उच्चुक्रुशुर्जना: । आर्य! इसके बाद रणभूमिमें सत्यसेनके धनुष और दस्तानेके भी नकुलने वेगपूर्वक टुकड़े-टुकड़े कर डाले। इससे सब लोग जोर-जोरसे कोलाहल करने लगे
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધના તાપમાં તેણે ઝપાટાથી તેને કાપી નાખ્યું; તે જોઈ લોકો ઊંચે સ્વરે ચીસો પાડી ઊઠ્યા. ત્યારબાદ રણભૂમિમાં નકુલે પણ મહાવેગથી સત્યસેનનું ધનુષ્ય અને તેના હસ્તત્રાણ/દસ્તાનાં ટુકડા-ટુકડા કરી નાખ્યા; તેથી સર્વત્ર ભારે કોલાહલ મચી ગયો.
Verse 343
शरै: संछादयामास समन्तात् पाण्डुनन्दनम् | तब सत्यसेनने शत्रुका वेग नष्ट करनेवाले दूसरे भारसाधक धनुषको हाथमें लेकर अपने बाणोंद्वारा पाण्डुनन्दन नकुलको ढक दिया
સંજય બોલ્યો—તેણે ચારેય તરફથી બાણવર્ષા કરીને પાંડુનંદનને ઢાંકી દીધો. ત્યારે સત્યસેને શત્રુનો વેગ તોડવા માટે બીજું ભારસાધક, શક્તિશાળી ધનુષ હાથમાં લઈ પોતાના બાણોના પ્રવાહથી પાંડવકુમાર નકુલને સર્વ તરફથી આચ્છાદિત કરી દીધો.
Verse 376
पृथक् शराभ्यां चिच्छेद कृतहस्त: प्रतापवान् । तत्पश्चात् सिद्धहस्त और प्रतापी वीर सत्यसेनने पृथक्-पृथक् दो-दो बाणोंसे नकुलका धनुष और उनके रथके ईषादण्ड भी काट डाले
સંજય બોલ્યો—કૃતહસ્ત અને પ્રતિાપી એ વીરએ બે અલગ અલગ બાણોથી તેને કાપી નાખ્યું. ત્યારબાદ સિદ્ધહસ્ત, પ્રતિાપી સત્યસેને અલગ અલગ રીતે બે-બે બાણ છોડીને નકુલનું ધનુષ્ય અને તેના રથનો ઈષાદંડ (ધુરાદંડ) પણ કાપી નાખ્યો.
Verse 413
अभ्यवर्षच्छरैस्तूर्ण पादातं पाण्डुनन्दनम् । भाईको मारा गया देख सुषेण क्रोधसे व्याकुल हो उठा और तुरंत ही हरसा कट जानेसे पैदल हुए-से पाण्डुनन्दन नकुलपर बाणोंकी वर्षा करने लगा
સંજય બોલ્યો—ભાઈનો વધ થયો તે જોઈ સુષેણ ક્રોધ અને શોકથી વ્યાકુળ થયો અને તરત જ, ઘોડો કપાઈ જવાથી પગપાળા થયેલા પાંડુનંદન નકુલ પર બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યો.
Verse 423
त्रिभिवव सारथिं हत्वा कर्णपुत्रो ननाद ह । उसने चार बाणोंसे उनके चारों घोड़ोंको मार डाला और पाँचसे उनकी ध्वजा काटकर तीनसे सारथिके भी प्राण ले लिये। इसके बाद कर्णपुत्र जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगा
સંજય બોલ્યો—તેણે ચાર બાણોથી તેના ચારેય ઘોડાં મારી નાખ્યા, પાંચમા બાણથી ધ્વજા કાપી નાખી અને ત્રણ બાણોથી સારથિને પણ મારી નાખ્યો. ત્યારબાદ કર્ણપુત્રે જોરથી સિંહનાદ કર્યો.
Verse 663
रणे5हन्यत पुत्रैस्ते शतशशो5थ सहस््रशः । राजन! महारथी पाण्डुपुत्र कौरव-सेनाका वध करने लगे। इसी प्रकार आपके पुत्र भी पाण्डव-सेनाके सैकड़ों
સંજય બોલ્યા—રણમાં તમારા પુત્રોએ સૈકડાઓ, પછી હજારો યોદ્ધાઓને ઢાળી દીધા. હે રાજન, પાંડુપુત્રોમાંનો તે મહારથી કૌરવસેનામાં મહાવધ કરવા લાગ્યો. એ જ રીતે તમારા પુત્રો પણ સમરાંગણમાં ચારે તરફ પોતાના બાણોથી પાંડવસેનાના સૈકડા-હજારો વીરોનો સંહાર કરવા લાગ્યા.
Verse 3536
सत्यसेन सुषेणं च द्वाभ्यां द्वाभ्यामविध्यत । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले नकुलने उन बाणोंका निवारण करके सत्यसेन और सुषेणको भी दो-दो बाणोंद्वारा घायल कर दिया
સંજય બોલ્યા—તેણે સત્યસેન અને સુષેણને બે-બે બાણોથી વિંધ્યા. શત્રુવીરોના સંહારક નકુલે આવતાં બાણો અટકાવી, પ્રતિઉત્તરમાં સત્યસેન અને સુષેણને પણ બે-બે બાણોથી ઘાયલ કર્યા.
Verse 3636
सारथिं चास्य राजेन्द्र शितैर्विव्यधतु: शरै: । राजेन्द्र! फिर उन दोनों भाइयोंने भी पृथक्ू-पृथक् अनेक बाणोंसे नकुलको बींध डाला और पैने बाणोंद्वारा उनके सारथिको भी घायल कर दिया
સંજય બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર, તેમણે તીક્ષ્ણ બાણોથી તેના સારથિને પણ વિંધ્યો. પછી તે બંને ભાઈઓએ અલગ-અલગ અનેક બાણોથી નકુલને ભેદી નાખ્યો અને ધારદાર બાણોથી તેના સારથિને પણ ઘાયલ કર્યો.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical dharma-tension: whether commanders should pursue decisive personal engagement to arrest collapse (Śalya’s advance) versus the duty to preserve order and minimize cascading harm amid battlefield panic and omens.
Agency operates under constraint: even skilled leadership and valor unfold within unstable systems shaped by morale, logistics (chariots, drivers), and perceived signs of kāla; effectiveness depends on disciplined response rather than mere ferocity.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-function is historiographic—Sanjaya’s witnessing organizes chaos into intelligible causality, reinforcing the epic’s ethical memory of war’s systemic costs.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.