Shloka 62

अध्याय ९ — दुर्योधनस्य अन्त्यावस्था, विलापः, तथा सौप्तिक-प्रतिवृत्तम्

Duryodhana’s Final Condition, Lamentation, and the Night’s Report

Devanagari script

तव पुत्रे गते स्वर्ग शोकार्तस्यथ ममानघ । ऋषिदत्तं प्रणष्टं तद्‌ दिव्यदर्शित्वमद्य वै,निष्पाप नरेश! आपके पुत्रके स्वर्गलोकमें चले जानेसे मैं शोकसे आतुर हो गया हूँ और महर्षि व्यासजीकी दी हुई मेरी वह दिव्य दृष्टि भी अब नष्ट हो गयी है

Transliteration

sañjaya uvāca | tava putre gate svargaṃ śokārtasyātha mām anagha | ṛṣidattaṃ praṇaṣṭaṃ tad divyadarśitvam adya vai ||

Translation

સંજય બોલ્યો—હે નિષ્પાપ નરેશ! તમારા પુત્રના સ્વર્ગલોક ગમનથી હું શોકથી આર્ત થયો છું; અને આજે ઋષિએ આપેલી મારી તે દિવ્ય દૃષ્ટિ પણ નિશ્ચયે નષ્ટ થઈ ગઈ છે.

Word by Word

• तव: of you/your
• तव: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: त्वद्
• Form: —, षष्ठी, एकवचन

• पुत्रे: when (your) son / in (your) son (context: on your son)
• पुत्रे: अधिकारण
• Type: Noun
• Root: पुत्र
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• गते: having gone
• गते: अधिकारण
• Type: Participle
• Root: गम्
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन, क्त (past passive participle)

• स्वर्गम्: to heaven
• स्वर्गम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• शोक-आर्तस्य: of (me) afflicted by grief
• शोक-आर्तस्य: सम्बन्ध
• Type: Adjective
• Root: शोक + आर्त
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• अथ: then/and
• Type: Indeclinable
• Root: अथ

• मम: of me/my
• मम: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद्
• Form: —, षष्ठी, एकवचन

• अनघ: O sinless one
• Type: Adjective (vocative used as address)
• Root: अनघ
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• ऋषि-दत्तम्: given by the sage
• ऋषि-दत्तम्: विशेषण
• Type: Adjective/Participle
• Root: ऋषि + दत्त
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, क्त (past passive participle)

• प्रणष्टम्: lost/destroyed
• प्रणष्टम्: विधेय
• Type: Participle
• Root: प्र-नश्
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, क्त (past passive participle)

• तत्: that
• तत्: कर्म/विषय
• Type: Pronoun
• Root: तद्
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• दिव्य-दर्शित्वम्: divine sight (power of seeing)
• दिव्य-दर्शित्वम्: कर्म/विषय
• Type: Noun (abstract)
• Root: दिव्य + दर्शित्व
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• अद्य: today/now
• अद्य: अधिकारण
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य

• वै: indeed
• Type: Indeclinable
• Root: वै

• निष्पाप: O blameless one
• Type: Adjective (vocative used as address)
• Root: निष्पाप
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• नरेश: O king
• Type: Noun (vocative used as address)
• Root: नरेश
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

Speaker

संजय उवाच

Characters & Entities

• Sanjaya
• Dhritarashtra (implied by address anagha/nareśa in the received reading)
• your son (Duryodhana, by Sauptika Parva context)
• Svarga (heaven)
• Rishi (Vyasa, by context: giver of divine sight)
• divya-dṛṣṭi (divine vision)