Shloka 4
नकुलस्य प्रतीची-दिग्विजयः
Nakula’s Conquest of the Western Quarter
ततः स गण्डकाउछूरो विदेहान् भरतर्षभ:,महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना । हस्त्यश्वरथपूर्णेन दंशितेन प्रतापवान् २ ।।
tataḥ sa gaṇḍakaucchūro videhān bharatarṣabhaḥ, mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā | hasty-aśva-ratha-pūrṇena daṃśitena pratāpavān || vṛto bharataśārṭūlo dviṣacchoka-vivardhanaḥ |
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ ભરતશ્રેષ્ઠ મહાબલી ભીમસેન આગળ વધ્યો અને ગંડક પ્રદેશ તથા વિદેહ દેશને ટૂંકા સમયમાં જ જીતી લીધો. શત્રુરાજ્યોને ચકનાચૂર કરનાર વિશાળ બળચક્રથી—હાથી, ઘોડા અને રથોથી પરિપૂર્ણ તથા કવચ-શસ્ત્રોથી સુસજ્જ—તે ઘેરાયેલો હતો અને શત્રુઓના શોકમાં વધારો કરતો આગળ વધતો રહ્યો.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames military expansion as an extension of royal duty (rājadharma): force is organized, disciplined, and directed toward political objectives—subduing hostile realms—rather than portrayed as personal violence. It highlights the ethical ideal that a kṣatriya’s power should operate under command and for the stability of the kingdom.
Vaiśaṃpāyana describes a leading Bharata warrior marching with a large, fully equipped army—elephants, horses, and chariots—to subdue the Gaṇḍaka region and the Videhas, thereby causing fear and grief among enemies as part of a broader campaign of conquest.