Shloka 7
सहदेव-दक्षिण-दिग्विजयः — Sahadeva’s Southern Conquest and the Māhiṣmatī–Agni Encounter
(हेमकूटमथासाद्य न्यविशत् फाल्गुनस्तथा । त॑ हेमकूटं राजेन्द्र समतिक्रम्य पाण्डव: ।।
haimakūṭam athāsādya nyaviśat phālgunaḥ tathā | taṃ haimakūṭaṃ rājendra samatikramya pāṇḍavaḥ || harivarṣaṃ viveśātha sainyena mahatā vṛtaḥ | tatra pārtho dadarśātha bahūn iha manoramān || nagarāṃś ca vanāṃś caiva nadīś ca vimalodakāḥ |
ફાલ્ગુન અર્જુન હેમકૂટ પર્વત પાસે પહોંચીને ત્યાં પડાવ નાખ્યો. પછી, રાજેન્દ્ર, હેમકૂટને ઓળંગીને મહાસેનાથી ઘેરાયેલો તે હરિવર્ષમાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં પાર્થએ મનોહર નગરો, સુંદર વનો અને નિર્મળ જળવાળી નદીઓ જોઈ; દેવતુલ્ય પુરુષો અને પ્રિયદર્શના સ્ત્રીઓ પણ. બધું જોઈ ધનંજય પ્રસન્ન થયો, દેશને વશમાં કર્યો અને અનેક રત્નો મેળવ્યા. પછી નિષધ પર્વત પાસે જઈ ત્યાંના નિવાસીઓને જીત્યા; નિષધને પાર કરીને મધ્યસ્થ દિવ્ય ઇલાવૃતવર્ષમાં પ્રવેશ્યો—જ્યાં અદૃષ્ટપૂર્વ દેવોપમ પુરુષો, ઉજ્જવળ પ્રાસાદો અને અપ્સરાસમાન સ્ત્રીઓ હતી. તેમને જીતીને કર સ્થાપ્યો અને દિવ્ય રત્નો લઈને ઉત્તર દિશામાં આગળ વધ્યો. આગળ જઈ તેણે સુવર્ણમય, દુર્ગમ, તેજોરાશિ મહામેરુનું દર્શન કર્યું—નિત્ય પુષ્પ-ફળયુક્ત, સિદ્ધ-ચારણસેવિત, ઘોર વ્યાળોથી આચરિત અને દિવ્ય ઔષધિઓથી પ્રકાશિત. મેરુની આસપાસ મંડલાકાર ઇલાવૃતવર્ષ વસેલું છે; દક્ષિણમાં જંબૂ નામનો શ્રેષ્ઠ વૃક્ષ છે, જેના નામથી જંબૂદ્વીપ પ્રસિદ્ધ છે. જંબૂ અને મેરુ જોઈ અર્જુન હર્ષિત થયો અને સિદ્ધ-ચારણોથી હજારો રત્નો, વસ્ત્રો અને આભૂષણો મેળવ્યા. મેરુની પ્રદક્ષિણા કરીને તે જંબૂનદીના કાંઠે ગયો—દિવ્ય, મનોહર, પુણ્ય, જંબૂફળરસ-સ્વાદ વહાવતી; સુવર્ણપદ્મોથી ભરેલી, સુવર્ણવાલુકાથી શોભિત, રુક્મસોપાન તીર્થો અને મણિજાળથી વિભૂષિત. તેને જોઈ પાર્થ વિસ્મિત થયો, પ્રશંસા કરી અને ત્યાંના લોકોથી જાંબૂનદ સુવર્ણ સહિત રત્નો મેળવ્યા. ત્યારબાદ તેણે નાગરક્ષિત દેશ, ગંધમાદન અને રત્નસમૃદ્ધ કેતુમાલવર્ષ જીત્યા; કર લગાવી ફરી ઇલાવૃતમાં પરત આવ્યો. પૂર્વ દિશામાં જઈ અનેક જાતિઓને દમન કરી રત્નો લઈને માલ્યવાન પર્વત પહોંચ્યો; તેને પાર કરીને સ્વર્ગોપમ ભદ્રાશ્વવર્ષમાં પ્રવેશ્યો. પછી રમ્યકવર્ષ અને ગુહ્યકરક્ષિત દેશ પણ જીત્યો; શ્વેતપર્વત પહોંચીને હિરણ્યકવર્ષમાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં પણ વિજય અને કરસ્થાપન કરીને રત્નો સંગ્રહી શૃંગવાન પર્વત ગયો; તેને પાર કરીને ઉત્તર કુરુવર્ષ પહોંચીને તેને જીતવાની ઇચ્છા કરી.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined kingship: a ruler’s agent moves with organized force, observes the prosperity of lands, and brings them under order for a larger dharmic-political aim (the wider campaign connected with royal authority and sacrificial preparation), rather than conquest as mere plunder.
Arjuna reaches Mount Haimakūṭa and camps, then crosses it and enters Harivarṣa with a large army. There he sees charming cities, forests, and clear-watered rivers—signs of a prosperous, well-ordered region encountered during his campaign.