Shloka 57
निश्चक्रमुर्घोरतराणि योधा- स्ततो हााहन्यन्त समन्ततो<डपि । उस दिव्यास्त्रसे शूल, फरसे, चक्र और सैकड़ों नाराच आदि घोरतर अस्त्र-शस्त्र प्रकट होने लगे, जिनसे सब ओरके योद्धाओंका विनाश होने लगा ।।
sañjaya uvāca |
niścakramur ghoratarāṇi yodhās tato hāhā hanyanta samantato 'pi |
atha divyāstrāṇi śūla-paraśu-cakra-śataśo nārācādayo ghoratarāḥ prādurabhavan, yaiḥ sarvato yodhānāṃ vināśo 'bhavat ||
chinnaṃ śiraḥ kasyacid ājimadhye papāta yodhasya parasya kāyāt |
taṃ dṛṣṭvā dvitīyo 'pi bhayāt dharāśāyī babhūva |
taṃ patitaṃ dṛṣṭvā tṛtīyo yodhah tatraiva palāyitaḥ |
anyasya yodhasya hastisūṇḍāsadṛśī sthūlā dakṣiṇā bāhuḥ saśastrā chinnā papāta ||
તે દિવ્યાસ્ત્રથી શૂલ, પરશુ, ચક્ર અને સૈકડો નારાચ વગેરે વધુ ભયંકર અસ્ત્ર-શસ્ત્ર પ્રગટ થવા લાગ્યા; ચારે તરફ હાહાકાર મચ્યો અને યોધ્ધાઓ ધરાશાયી થવા લાગ્યા. ત્યારે યુદ્ધભૂમિમાં શત્રુપક્ષના એક યોધ્ધાનું મસ્તક ધડથી કપાઈ ધરતી પર પડ્યું. તે જોઈ બીજો ભયથી પડી ગયો; તેને પડેલો જોઈ ત્રીજો ત્યાંથી ભાગી ગયો.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse functions as a moral-psychological observation: when violence escalates, fear spreads rapidly and dissolves resolve, showing the ethical cost of war—life becomes expendable, and even trained warriors can collapse or flee. It implicitly cautions that ‘duty in war’ still carries grave human consequences.
Sañjaya reports an intensification of the battle: terrifying weapons and divine missiles appear, causing widespread slaughter. A severed head falls; one warrior collapses in fear, another flees, and elsewhere an arm is cut off with the sword still in hand—vivid signs of chaos and mounting devastation.