Shloka 23
अयं करिकराकार: पीनस्तनविमर्दन: । गोसहस्रप्रदाता च क्षत्रियान्तकर: कर:
sañjaya uvāca |
ayaṃ karikarākāraḥ pīnastanavimardanaḥ |
gosahasrapradātā ca kṣatriyāntakaraḥ karaḥ ||
સંજય બોલ્યા—“આ મારો હાથ હાથીની સૂંઢ જેવો જાડો છે; સ્ત્રીઓના ભરાવદાર સ્તનોનું મર્દન કરનાર છે. આ જ હાથ સહસ્ર ગોદાન આપનાર પણ છે અને ક્ષત્રિયોનો સંહાર કરનાર પણ. ભીમસેન! સભામાં બેઠેલા કુરુકુલના શ્રેષ્ઠ પુરુષોના સામે, અને તમારે સૌએ જોઈ રહ્યા હોવા છતાં, આ જ હાથથી મેં દ્રૌપદીના કેશ ખેંચ્યા હતા.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights moral ambiguity and accountability: the same ‘hand’ that performs socially praised acts like great charity can also commit grave adharma through sexualized violence and public humiliation. It underscores that past wrongdoing—especially against the vulnerable—creates enduring ethical debt that ripens into conflict and retribution.
In the war context narrated by Sanjaya, a warrior boasts to Bhima about his powerful hand, recalling both his generosity (giving a thousand cows) and his notorious crime in the Kuru assembly—dragging Draupadi by the hair in front of elders and heroes. The recollection intensifies the personal and dharmic stakes behind the battle.