Shloka 41
संछिन्नभुजनागेन्द्रां बहुरत्नापहारिणीम् । ऊरुग्राहां मज्जपड्कां शीर्षोपलसमावृताम्
sañchinnabhujanāgendrāṁ bahuratnāpahāriṇīm | ūrugrāhāṁ majjapaṅkāṁ śīrṣopalasaṁāvṛtām ||
છિન્ન ભુજાઓ મહાસર્પ સમાન જણાતી; તે નદી અનેક ‘રત્નો’—આભૂષણો અને શસ્ત્રો—વહી લઈ જતી હતી. જાંઘો ગ્રાહ સમાન; મજ્જા કાદવ સમાન; અને છિન્ન મસ્તકો પથ્થરના ટુકડાં સમાન સર્વત્ર છવાયેલા હતા.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses the Vaitaraṇī metaphor to frame war’s moral test: inner steadiness and righteousness make even terrifying passages ‘crossable,’ while cowardice and lack of self-mastery make the same ordeal overwhelming. It highlights how character (dharma, courage, discipline) shapes one’s experience of crisis.
Sañjaya vividly depicts the battlefield as a gruesome ‘river’ of blood and body-parts—arms like serpents, thighs like crocodiles, marrow as mud, heads as stones—conveying the scale of slaughter and the psychological terror it produces, especially for the fearful.