Shloka 49
Karṇa’s advance against the Pāṇḍava host; Arjuna’s clash with the Saṃśaptakas (कर्णस्य पाण्डवसेनाप्रवेशः—अर्जुनस्य संशप्तकसंप्रहारः)
तपोविशेषैर्विविधैयोंगं यो वेद चात्मन: | यः सांख्यमात्मनो वेत्ति यस्य चात्मा वशे सदा,तप उग्र॑ समास्थाय नियमे परमे स्थिता: । उस समय देवताओंने दैत्योंको परास्त कर दिया था, यह हमारे सुननेमें आया है। राजन! दैत्योंके परास्त हो जानेपर तारकासुरके तीन पुत्र ताराक्ष, कमलाक्ष और विद्युन्माली उग्र तपस्याका आश्रय ले उत्तम नियमोंका पालन करने लगे जो नाना प्रकारकी विशेष तपस्याओंद्वारा मनकी सम्पूर्ण वृत्तियोंके निरोधका उपाय जानते हैं, जिन्हें अपनी ज्ञानस्वरूपताका बोध नित्य बना रहता है, जिनका अन्त:ः:करण सदा अपने वशमें रहता है, जगत्में जिनकी कहीं भी तुलना नहीं है, उन निष्पाप, तेजोराशि, महेश्वर भगवान् उमापतिका उन देवताओंने दर्शन किया
tapo-viśeṣair vividhair yogaṃ yo veda cātmanaḥ | yaḥ sāṅkhyam ātmano vetti yasya cātmā vaśe sadā ||
દુર્યોધને કહ્યું—જે નાનાવિધ વિશેષ તપસ્યાઓ દ્વારા આત્માસંબંધિત યોગવિધિ જાણે છે, જે આત્માસંબંધિત સાંખ્ય તત્ત્વ સમજે છે, અને જેના અંતઃકરણ સદા વશમાં રહે છે—એવો પુરુષ ઉગ્ર તપમાં સ્થિત થઈ પરમ નિયમોમાં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે. અમે સાંભળ્યું છે કે તે સમયે દેવોએ દૈત્યોને પરાજિત કર્યા હતા. રાજન, દૈત્યો પરાસ્ત થયા પછી તારકાસુરના ત્રણ પુત્રો—તારાક્ષ, કમલાક્ષ અને વિદ્યુન્માલી—કઠોર તપનો આશ્રય લઈને ઉત્તમ વ્રત-નિયમોનું પાલન કરવા લાગ્યા. નાનાપ્રકારની તપસ્યાઓથી મનની સર્વ વૃત્તિઓનો નિરોધ કરવાનો ઉપાય તેઓ જાણતા હતા; સ્વસ્વરૂપ-જ્ઞાન તેમામાં નિત્ય જાગૃત હતું; અંતઃકરણ સદા તેમના વશમાં હતું; જગતમાં તેમની સરખામણી ન હતી. તે નિષ્પાપ, તેજોરાશિ તપસ્વીઓને દેવોએ મહેશ્વર, ઉમાપતિ ભગવાનના દર્શન કરાવ્યા.
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse praises inner mastery: true power and clarity arise from disciplined austerity (tapas), restraint (niyama), and knowledge—both yogic control of mental fluctuations and sāṅkhya-like discriminative understanding of the self. Ethical strength is framed as self-governance rather than mere external dominance.
Duryodhana recounts a mythic episode: after the gods defeat the Daityas/Danavas, Tārakāsura’s three sons undertake severe penance and strict vows, becoming formidable through self-control and spiritual knowledge; the gods then behold Mahādeva (Śiva), Umā’s lord, in connection with this ascetic rise.