Shloka 406
Adhyāya 18 — Sequential Duels and Formation Pressure
Ulūka–Yuyutsu; Śakuni–Sutasoma; Kṛpa–Dhṛṣṭadyumna; Kṛtavarmā–Śikhaṇḍin
बद्धचूडामणिवरै: शिरोभिश्नल सकुण्डलै: । “अंगुलित्र और अलंकारोंसे अलंकृत हाथ फेंके पड़े हैं। वेगवान् वीरोंकी हाथीकी सूँड़के समान मोटी जाँघें कटकर गिरी हैं और जिनपर सुन्दर चूड़ामणि बँधी है वे योद्धाओंके कुण्डल-मण्डित मस्तक भी खण्डित होकर इधर-उधर बिखरे पड़े हैं। उन सबसे रणभूमिकी अपूर्व शोभा हो रही है
baddha-cūḍāmaṇi-varaiḥ śirobhiḥ śnala-sakuṇḍalaiḥ | aṅgulītrair alaṅkāraiś ca alaṅkṛtāḥ karāḥ kṣiptāḥ patitāḥ | vegavatāṃ vīrāṇāṃ hastī-śuṇḍā-samānāḥ sthūlā ūravaś chinnāḥ patitāḥ | yatra sundara-cūḍāmaṇi-baddhāni yoddhṝṇāṃ kuṇḍala-maṇḍitāni mastakāni khaṇḍitāni vikīrṇāni ca | taiḥ sarvair raṇabhūmeḥ apūrvā śobhā jāyate ||
સંજય બોલ્યો—અંગુલિત્ર અને આભૂષણોથી શોભિત કપાયેલા હાથ ચોતરફ પડ્યા હતા. વેગવાન વીરોની હાથીની સૂંઢ જેવી જાડી જાંઘો કાપાઈને ધરાશાયી થઈ હતી. સુંદર ચૂડામણિ બાંધેલા અને કુંડલોથી મંડિત મસ્તકો પણ ખંડિત થઈ સર્વ દિશામાં વિખેરાયેલા હતા. આ બધાથી રણભૂમિ પર એક વિચિત્ર, અભૂતપૂર્વ શોભા દેખાતી હતી।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the paradox of war: even when framed as heroic duty, its visible outcome is mutilation and loss. The 'unprecedented splendor' is deliberately unsettling, prompting reflection on the ethical cost of violence and the impermanence of bodily glory and ornamentation.
Sañjaya, narrating the Kurukṣetra war, describes the battlefield after intense fighting: severed hands with protective gear and ornaments, cut thighs likened to elephant trunks, and shattered, jewel-crowned, earring-adorned heads scattered across the ground—creating a grim spectacle.