Adhyaya 99
अध्याय ९९ — युयुधान-दुःशासन-युद्धम् (Chapter 99: Sātyaki and Duḥśāsana’s engagement)
Upa-parva: Yuyudhāna–Duḥśāsana Saṅgrāma (Episode: Sātyaki’s engagement with Duḥśāsana and Trigartas)
Saṃjaya narrates Duḥśāsana’s assault on Śaineya/Yuyudhāna (Sātyaki), beginning with dense arrow volleys that fail to destabilize Sātyaki’s stance. Sātyaki counters by blanketing Duḥśāsana with missiles, prompting the Kaurava command to direct Trigarta chariots against Sātyaki. Three thousand Trigarta chariots encircle him with synchronized resolve; Sātyaki answers with concentrated archery, cutting down five hundred leading fighters and breaking the formation. The battlefield is described through imagery of severed chariots, fallen standards, and blood-soaked ground likened to blossoming trees. The surviving Trigartas recoil toward Droṇa’s sector. Sātyaki advances toward Arjuna’s line; Duḥśāsana renews pursuit, exchanging volleys, losing his bow and chariot implements, and attempting a lethal śakti-throw that Sātyaki fragments mid-flight. Duḥśāsana re-arms and roars, but Sātyaki strikes decisively—killing horses and charioteer and disabling the chariot—yet does not deliver the final kill, explicitly recalling Bhīmasena’s prior vow to slay Dhṛtarāṣṭra’s sons. Having subdued Duḥśāsana, Sātyaki departs swiftly in the direction Arjuna has taken.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—जब संग्राम अपने चरम को छू रहा था, धृष्टद्युम्न सूर्य-सा दीप्त होकर द्रोणाचार्य पर टूट पड़ा; उसी क्षण अन्य मोर्चों पर भी भीम और युधिष्ठिर अपने-अपने प्रतिद्वन्द्वियों को ललकारते हैं। → धृष्टद्युम्न का लक्ष्य स्पष्ट है—द्रोण का वध। वह शरवर्षा करता हुआ रथ-रथ पर चढ़ आता है; द्रोण भी अद्भुत कौशल से उसके हर छिद्र को ढँकते हैं। रणभूमि में रथियों का रथियों से, अश्वारोहियों का अश्वारोहियों से, गजराजों का गजराजों से और पदातियों का पदातियों से घोर संमर्दन चलता है; चारों ओर कबन्ध उठे दिखते हैं—युद्ध का भयावह दृश्य मन को कंपा देता है। → धृष्टद्युम्न लाल घोड़ों पर खड़ा होकर खड्ग घुमाता है, द्रोण पर झपटता है—मानो मांस की चाह में बाज़ शिकार पर टूट पड़े। द्रोण को क्षण भर भी अवसर नहीं मिलता; तभी शिने का पौत्र सात्यकि बीच में कूद पड़ता है और द्रोण के वक्षस्थल में छब्बीस तीक्ष्ण बाणों से प्रहार कर धृष्टद्युम्न को बचा लेता है। → द्रोण का ध्यान सात्यकि की ओर खिंचता है; इस उलझाव का लाभ उठाकर पाञ्चालों के रथ द्रोण पर दबाव बढ़ाते हैं और धृष्टद्युम्न को पीछे खींचकर पुनः संगठित करते हैं। मोर्चा टूटता नहीं, पर द्रोण-धृष्टद्युम्न का निर्णायक क्षण टल जाता है। → द्रोण सात्यकि से जूझते हुए भी अजेय-सा बना रहता है—अब प्रश्न यह है कि धृष्टद्युम्न का प्रतिज्ञात लक्ष्य कब और कैसे पूरा होगा?
Shlokas
Verse 1
अपन प्रा बछ। अं सप्तनवतितमो< ध्याय: द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नका युद्ध तथा सात्यकिद्धारा धृष्टद्युम्नकी रक्षा संजय उवाच तथा तस्मिन् प्रवत्ते तु संग्रामे लोमहर्षणे । कौरवेयांस्त्रिधाभूतान् पाण्डवा: समुपाद्रवन्
સંજય બોલ્યો—રાજન! તે રોમાંચક યુદ્ધ શરૂ થતાં જ, ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલા કૌરવો પર પાંડવ સૈનિકોએ પ્રચંડ ધાવો બોલ્યો.
Verse 2
जलसंध॑ महाबाहुं भीमसेनो< भ्यवर्तत । युधिष्ठिर: सहानीक: कृतवर्माणमाहवे,भीमसेनने महाबाहु जलसंधपर आक्रमण किया और सेनासहित युधिष्ठिरने युद्धस्थलमें कृतवर्मापर धावा बोल दिया
ભીમસેને મહાબાહુ જલસંધ પર ચઢાઈ કરી; અને યुधિષ્ઠિરે સેનાસહિત યુદ્ધભૂમિમાં કૃતવર્મા પર ધાવો બોલ્યો.
Verse 3
किरंस्तु शरवर्षाणि रोचमान इवांशुमान् | धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमभ्यद्रवद् रणे
બાણવર્ષા વરસાવતો, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, હે મહારાજ, રણમાં દ્રોણ પર ધસી ગયો.
Verse 4
महाराज! जैसे प्रकाशमान सूर्य सहस्रों किरणोंका प्रसार करते हैं, उसी प्रकार धृष्टद्युम्नने बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए रणक्षेत्रमें द्रोणाचार्यपर आक्रमण किया ।।
સંજય બોલ્યા—મહારાજ! જેમ તેજસ્વી સૂર્ય હજારો કિરણો ફેલાવે છે, તેમ ધૃષ્ટદ્યુમ્ને બાણવર્ષા કરતાં કરતાં રણભૂમિમાં દ્રોણાચાર્ય પર આક્રમણ કર્યું. ત્યારબાદ બંને પક્ષોમાં ક્રોધ ભભૂકી ઊઠ્યો અને ઉતાવળિયા કૌરવ-પાંડવ ધનુર્ધરો વચ્ચે પરસ્પર ઘોર યુદ્ધ શરૂ થયું.
Verse 5
संक्षये तु तथाभूते वर्तमाने महाभये । उन्डी भूतेषु सैन्येषु युध्यमानेष्वभीतवत्
સંજય બોલ્યા—જ્યારે તે મહાભયંકર સંહાર શરૂ થયો અને સેનાઓ ઉથલપાથલ થઈ છતાં યોદ્ધાઓ જાણે નિર્ભય બનીને નજીકના યુદ્ધમાં ઝૂંઝવા લાગ્યા, ત્યારે બલવાન દ્રોણાચાર્યે પાંચાલરાજકુમાર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સાથે સમરમાં લડતાં અદ્ભુત બાણવર્ષા શરૂ કરી, જે વિસ્મયજનક લાગી.
Verse 6
द्रोण: पाउ्चालपुत्रेण बली बलवता सह । यदक्षिपत् पृषत्कौघांस्तदद्भुतमिवाभवत्
સંજય બોલ્યા—બલવાન દ્રોણે શક્તિશાળી પાંચાલપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સાથે સમરમાં લડતાં જે બાણસમૂહો છોડ્યા, તે જાણે અદ્ભુત જ લાગ્યા.
Verse 7
पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः । चक्राते द्रोणपाञ्चाल्यौ नृणां शीर्षाण्यनेकश:
દ્રોણ અને પાંચાલ્ય (ધૃષ્ટદ્યુમ્ન) એ મનુષ્યોનાં અનેક મસ્તક કાપી પાડી દીધાં; તે ચારેય તરફ વિખેરાઈને જાણે સર્વત્ર વિધ્વસ્ત કમળવન જેવાં લાગતાં હતાં.
Verse 8
विनिकीर्णानि वीराणामनीकेषु समन्तत: । वस्त्राभरणशस्त्राणि ध्वजवर्मायुधानि च,चारों ओर सेनाओंमें वीरोंके बहुत-से वस्त्र, आभूषण, अस्त्र-शस्त्र, ध्वज, कवच तथा आयुध छिन्न-भिन्न होकर बिखरे पड़े थे
ચારેય તરફ યોદ્ધાઓના વ્યૂહોમાં વીરોના વસ્ત્રો, આભૂષણો, અસ્ત્ર-શસ્ત્રો, ધ્વજો, કવચો અને યુદ્ધાયુધો છિન્ન-ભિન્ન થઈને વિખેરાયેલા પડ્યા હતા.
Verse 9
तपनीयततनुत्राणा: संसिक्ता रुधिरेण च | संसक्ता इव दृश्यन्ते मेघसंघा: सविद्युत:,सुवर्णका कवच बाँधे तथा खूनसे लथपथ हुए सैनिक परस्पर सटे हुए बिजलियोंसहित मेघसमूहोंके समान दिखायी देते थे
સંજય બોલ્યો—સુવર્ણ કવચ ધારણ કરીને અને રક્તથી ભીંજાયેલા તે યોદ્ધાઓ પરસ્પર ગાઢ રીતે એકઠા દેખાતા હતા—જાણે વીજળી સાથેના મેઘસમૂહો.
Verse 10
कुण्जराश्वनरानन्ये पातयन्ति सम पत्रिभि: | तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महारथा:,बहुत-से दूसरे महारथी चार हाथके धनुष खींचते हुए अपने पंखयुक्त बाणोंद्वारा हाथी, घोड़े और पैदल मनुष्योंको मार गिराते थे
સંજય બોલ્યો—અન્ય ઘણા મહારથીઓ તાળવૃક્ષ જેટલા લાંબા ધનુષ ખેંચતા, પંખવાળા બાણોથી હાથી, ઘોડા અને પગદળ મનુષ્યોને પાડી દેતા હતા.
Verse 11
असिचर्माणि चापानि शिरांसि कवचानि च । विप्रकीर्यन्त शूराणां सम्प्रहारे महात्मनाम्,उन महामनस्वी वीरोंके संग्राममें योद्धाओंके खड्ग, ढाल, धनुष, मस्तक और कवच कटकर इधर-उधर बिखरे जाते थे
સંજય બોલ્યો—તે મહાત્મા વીરોનાં ઘોર સંઘર્ષમાં યોદ્ધાઓની તલવારો, ઢાલો, ધનુષો, મસ્તકો અને કવચો કાપાઈને ચારે તરફ વિખેરાઈ જતાં હતાં.
Verse 12
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः । अदृश्यन्त महाराज तस्मिन् परमसंकुले,महाराज! उस महाभयानक युद्धमें चारों ओर असंख्य कबन्ध खड़े दिखायी देते थे
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! તે અત્યંત ગૂંચવણભર્યા અને ભયાનક યુદ્ધમાં ચારે તરફ અગણિત કબન્ધો—મસ્તકવિહિન ધડ—ઉભા દેખાતા હતા.
Verse 13
गृध्रा: कड़्का बका: श्येना वायसा जम्बुकास्तथा । बहुश: पिशिताशाश्च तत्रादृश्यन्त मारिष,आर्य! वहाँ बहुत-से गीध, कंक, बगले, बाज, कौए, सियार तथा अन्य मांसभक्षी प्राणी दृष्टिगोचर होते थे
સંજય બોલ્યો—આર્ય! ત્યાં અનેક ગીધ, કંક, બગલા, બાજ, કાગડા, શિયાળ તથા અન્ય માંસભક્ષી પ્રાણીઓ વારંવાર દેખાતા હતા.
Verse 14
भक्षयन्तश्न मांसानि पिबन्तश्नापि शोणितम् | विलुम्पन्तश्न केशांश्व मज्जाश्व बहुधा नूप,नरेश्वर! वे मांस खाते, रक्त पीते और केशों तथा मज्जाको बारंबार नोचते थे
સંજય બોલ્યો—હે નરેશ્વર! તેઓ માંસ ભક્ષણ કરતા, રક્ત પીતા, અને વારંવાર વાળ તથા અસ્થિમજ્જા ખેંચી કાઢતા હતા।
Verse 15
आकर्षन्त: शरीराणि शरीरावयवांस्तथा । नराश्वगजसंघानां शिरांसि च ततस्ततः:,मनुष्यों, घोड़ों तथा हाथियोंके समूहोंके सम्पूर्ण शरीरों और अवयवों एवं मस्तकोंको इधर-उधर खींचते थे
સંજય બોલ્યો—મનુષ્યો, ઘોડાઓ અને હાથીઓના સમૂહોના શરીરો, કપાયેલા અંગો તથા મસ્તકોને તેઓ અહીં-ત્યાં ખેંચતા હતા।
Verse 16
कृतास्त्रा रणदीक्षाभिदीक्षिता रणशालिन: । रणे जयं प्रार्थयाना भूशं युयुधिरे तदा
સંજય બોલ્યો—અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ અને રણમાં શોભતા તે વીરો રણયજ્ઞની દીક્ષા લઈને, વિજયની કામનાથી તે સમયે અત્યંત પ્રચંડ રીતે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 17
असिमार्गान् बहुविधान् विचेरु: सैनिका रणे । ऋष्टिभि: शक्तिभि: प्रासै: शूलतोमरपट्टिशै:
સંજય બોલ્યો—રણમાં સૈનિકો તલવારના અનેક પ્રકારના પેંચો બતાવતા ફરતા હતા; અને ક્રોધથી ઉન્મત્ત મનુષ્યો ઋષ્ટિ, શક્તિ, પ્રાસ, શૂલ, તોમર, પટ્ટિશ વગેરે શસ્ત્રોથી પરસ્પર પ્રહાર કરતા હતા।
Verse 18
गदाभि: परिधैश्नान्यैरायुथैश्व भुजैरपि । अन्योन्यं जष्निरे क्रुद्धा युद्धरड्गरगता नरा:
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધરંગમાં પ્રવેશેલા ક્રોધિત મનુષ્યો ગદા, પરિઘ, અન્ય શસ્ત્રો તેમજ પોતાની ભુજાઓથી પણ પરસ્પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 19
रथिनो रथिभश्रि: सार्थमश्वचारोहाश्ष सादिभि: | मातड़् वरमातज्जैः पदाताश्ष पदातिभि:,रथी रथियोंके, घुड़सवार घुड़सवारोंके, मतवाले हाथी श्रेष्ठ गजराजोंके और पैदल योद्धा पैदलोंके साथ युद्ध कर रहे थे
સંજય બોલ્યો—તે યુદ્ધના કોલાહલમાં રથી રથીઓ સાથે, અશ્વારોહી અશ્વારોહીઓ સાથે, મત્ત શ્રેષ્ઠ ગજરાજ શ્રેષ્ઠ ગજરાજો સાથે અને પદાતિ પદાતિઓ સાથે યુદ્ધ કરી રહ્યા હતા. આ રીતે સેનાના દરેક અંગમાં સમબળવાળા યોદ્ધાઓ સામસામે આવી યુદ્ધની ઘોરતા વધારી રહ્યા હતા.
Verse 20
क्षीबा इवान्ये चोन्मत्ता रज्भेष्विव च वारणा: | उच्चुक्रुशु रथान्योन्यं जघ्नुरन्योन्यमेव च
સંજય બોલ્યો—તે રણભૂમિમાં ઘણાં અન્ય યોદ્ધાઓ મદિરાથી મત્ત મનુષ્યો જેવા અને જાણે દોરડાંમાં ગૂંચવાયેલા ઉન્મત્ત હાથીઓ જેવા બન્યા હતા. તેઓ ગર્જના કરતા, એકબીજાના રથો પર તૂટી પડતા અને પરસ્પર વારંવાર પ્રહાર કરતા હતા.
Verse 21
वर्तमाने तथा युद्धे निर्मय्यादे विशाम्पते । धृष्टद्युम्नो हयानश्वैद्रोणस्य व्यत्यमिश्रयत्
સંજય બોલ્યો—હે પ્રજાપતિ! જ્યારે તે યુદ્ધ મર્યાદાવિહીન રીતે ચાલી રહ્યું હતું, ત્યારે ધૃષ્ટદ્યુમ્ને પોતાના રથના ઘોડાઓને દ્રોણના ઘોડાઓ સાથે અતિ નજીક લાવીને ભેળવી દીધા.
Verse 22
ते हया: साध्वशोभन्त मिश्रिता वातरंहस: । पारावतसवर्णाश्च रक्तशोणाश्च संयुगे
સંજય બોલ્યો—તે યુદ્ધમાં પવન સમા વેગવાન અને પરસ્પર ભેળાયેલા તે ઘોડાઓ બહુ શોભતા હતા—કેટલાક કબૂતર જેવા વર્ણના હતા અને કેટલાક લાલ તથા અરुण હતા.
Verse 23
धृष्टद्युम्नके घोड़ोंका रंग कबूतरके समान था और द्रोणाचार्यके घोड़े लाल थे। उस युद्धके मैदानमें परस्पर मिले हुए वे वायुके समान वेगशाली अश्व बड़ी शोभा पा रहे थे ।।
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! કબૂતર જેવા વર્ણવાળા ઘોડાઓ જ્યારે લાલ અને અરुण ઘોડાઓ સાથે ભેળાયા, ત્યારે તેઓ રણભૂમિમાં વીજળીসহ મેઘો જેવા શોભી ઉઠ્યા.
Verse 24
धृष्टद्युम्नस्तु सम्प्रेक्ष्य द्रोणमभ्याशमागतम् । असिचर्माददे वीरो धनुरुत्सूज्य भारत,भारत! वीर धृष्टद्युम्नने द्रोणाचार्यको अत्यन्त निकट आया हुआ देख धनुष छोड़कर हाथमें ढाल और तलवार ले ली
દ્રોણાચાર્યને અત્યંત નજીક આવતા જોઈ વીર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ધનુષ્ય ત્યજી તલવાર અને ઢાલ ધારણ કરી.
Verse 25
चिकीर्षु्दुष्करं कर्म पार्षत: परवीरहा । ईषया समत्तिक्रम्य द्रोणस्प रथमाविशत्
પરવીરોનો સંહાર કરનાર પૃષતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન દુષ્કર કાર્ય કરવા ઇચ્છતો હતો; તેથી ઈષાદંડનો આધાર લઈને પોતાના રથને લાંઘી દ્રોણાચાર્યના રથ પર જઈ ચઢ્યો.
Verse 26
अतिष्ठद् युगमध्ये स युगसंनहनेषु च । जघनार्थेषु चाश्वानां तत् सैन्यान्यभ्यपूजयन्
તે એક પગ જુઆના મધ્યમાં અને બીજો પગ જુઆની બંધણી પાસે ઘોડાઓના પાછળના ભાગ પર રાખીને ઊભો રહ્યો; આ સાહસિક કૃત્યને જોઈ સૈન્યે વારંવાર તેની પ્રશંસા કરી.
Verse 27
खड्गेन चरतस्तस्य शोणाश्वानधितिष्ठत: । न ददर्शान्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत्
લાલ ઘોડાઓ પર ઊભા રહી તલવાર ફેરવતા ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પર પ્રહાર કરવા દ્રોણાચાર્યને રત્તીભર પણ અવકાશ ન મળ્યો; તે જાણે અદ્ભુત ઘટના બની.
Verse 28
यथा श्येनस्य पतन वनेष्वामिषगृद्धिन: । तथैवासीदभीसारस्तस्य द्रोणं जिघांसत:
જેમ વનમાં માંસલાલસાથી વ્યાકુળ બાજ ઝપાટે પડે છે, તેમ જ દ્રોણને મારવા ઇચ્છતા તેનો ધાવ પણ એવો જ ઉગ્ર હતો.
Verse 29
जैसे वनमें मांसकी इच्छा रखनेवाला बाज झपट्टा मारता है, उसी प्रकार द्रोणको मार डालनेकी इच्छासे उनपर धृष्टद्युम्मका यह सहसा आक्रमण हुआ था ।।
સંજય બોલ્યા—પછી દ્રોણે સો બાણોથી દ્રુપદપુત્રની સો ચંદ્રચિહ્નવાળી ઢાલ કાપી પાડી અને વધુ દસ શરોથી તેની તલવાર પણ ચીરવીને ટુકડા કરી નાખી।
Verse 30
हयांश्वैव चतुःषष्ट्या शराणां जध्निवान् बली | ध्वजं क्षत्रं च भल्लाभ्यां तथा तौ पार्ष्णिसारथी
સંજય બોલ્યા—તે બલવાને ચોસઠ બાણોથી ઘોડાઓને ઢાળી દીધા; અને બે ભલ્લોથી ધ્વજ તથા છત્ર પણ કાપી નાખ્યાં—એવો તે અડગ રથસારથી હતો।
Verse 31
बलवान् आचार्यने चौंसठ बाणोंसे धृष्टद्युम्नके चारों घोड़ोंको मार डाला। फिर दो भल्लोंसे ध्वज और छत्र काटकर उनके दोनों पार्श्वरक्षकोंको भी मार गिराया ।।
સંજય બોલ્યા—આચાર્યે ચોસઠ બાણોથી ધૃષ્ટદ્યુમ્નના ચારેય ઘોડાઓને મારી નાખ્યા. પછી બે ભલ્લોથી ધ્વજ અને છત્ર કાપી પાડી, બંને પાર্শ્વરક્ષકોને પણ ઢાળી દીધા. ત્યારબાદ તેમણે ધનુષ્ય કાન સુધી ખેંચીને એક વધુ પ્રાણાંતક બાણ એવો છોડ્યો, જાણે વજ્રધારી ઇન્દ્ર વજ્ર ફેંકે।
Verse 32
त॑ चतुर्दशभिस्ती&णैर्बाणैश्विच्छेद सात्यकि: । ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नं व्यमोचयत्
સંજય બોલ્યા—ત્યારે સાત્યકીએ ચૌદ તીક્ષ્ણ બાણોથી તે બાણને કાપી નાખ્યો અને આ રીતે આચાર્યશ્રેષ્ઠના કબજામાં આવેલા ધૃષ્ટદ્યુમ્નને મુક્ત કર્યો।
Verse 33
सिंहेनेव मृगं ग्रस्तं नरसिंहेन मारिष । द्रोणेन मोचयामास पाज्चाल्यं शिनिपुड्भव:
સંજય બોલ્યા—પૂજનીય નરેશ! જેમ સિંહ મૃગને દબોચી લે, તેમ નરસિંહ દ્રોણે પાંચાલ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્નને ગ્રસી લીધો હતો; પરંતુ શિનિવંશજ સાત્યકીએ તેને મુક્ત કર્યો।
Verse 34
सात्यकिं प्रेक्ष्य गोप्तारं पाउ्चाल्यं च महाहवे । शराणां त्वरितो द्रोण: षड्विंशत्या समार्पयत्
મહાસમરમાં સાત્યકીને પાંચાલરાજકુમાર ધૃષ્ટદ્યુમ્નનો રક્ષક બનતો જોઈ દ્રોણાચાર્યે તરત જ ઝડપી ગતિએ તેના પર છવ્વીસ બાણો વરસાવ્યાં।
Verse 35
ततो द्रोणं शिने: पौत्रो ग्रसन्तमपि सृजजयान् । प्रत्यविध्यच्छितैर्बाणै: षड्विंशत्या स्तनान्तरे
ત્યારે શિનિના પૌત્ર સાત્યકીએ—દ્રોણાચાર્ય સૃઞ્જયોનો સંહાર કરતા હોવા છતાં—પ્રતિપ્રહારરૂપે દ્રોણને છાતીના મધ્યમાં છવ્વીસ તીક્ષ્ણ બાણોથી ભેદી દીધા।
Verse 36
ततः सर्वे रथास्तूर्ण पाञज्चाल्या जयगृद्धिन: । सात्वताभिस्ते द्रोणे धृष्टद्युम्नमवाक्षिपन्
જ્યારે દ્રોણાચાર્ય સાત્યકી સાથે યુદ્ધમાં ગૂંથાઈ ગયા, ત્યારે વિજયલાલસાથી પ્રેરિત બધા પાંચાલ રથિયોએ તરત આગળ વધી ધૃષ્ટદ્યુમ્નને ઉઠાવી પોતાના રથ પર બેસાડી દૂર હટાવી લીધો।
Verse 97
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणधृष्टझुम्नयुद्धे सप्तनवतितमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, જયદ્રથવધપર્વાંતર્ગત દ્રોણ-ધૃષ્ટદ્યુમ્ન યુદ્ધવર્ણનમાં સત્તાનુવાં અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Whether tactical superiority should culminate in immediate execution of a disabled opponent, or be restrained to honor a prior allied vow—Sātyaki chooses restraint due to Bhīma’s pledged responsibility for Dhṛtarāṣṭra’s sons.
The narrative models how intention and prior commitments structure ethical agency: even in extreme conflict, action is evaluated not only by outcome but by fidelity to publicly assumed obligations.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as battlefield reportage whose interpretive weight comes from the embedded reminder of vow-authority within the epic’s broader dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.