Adhyaya 86
Sātyaki’s Assurance and the Protection of Dharmarāja (सात्यकिवचनम्—धर्मराजरक्षणविचारः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-anukramaṇikā (Pursuit and Safeguarding of Dharmarāja)
Sañjaya reports a measured, courteous exchange in which Sātyaki responds to Yudhiṣṭhira’s prior speech, affirming that it is timely, reasoned, and oriented toward Arjuna’s objective. Sātyaki declares readiness for extreme exertion when deployed by the king, framing his commitment as both operational and ethical. He then articulates a strategic constraint: the pursuit and elimination of Jayadratha will be rendered futile if Droṇa succeeds in capturing Yudhiṣṭhira. Sātyaki requests that Yudhiṣṭhira be placed under reliable protection (explicitly naming Kṛṣṇa/Pradyumna as potential guardians) and warns about Droṇa’s battlefield capability and intent. He offers confidence in Arjuna’s superiority over the assembled opposition, while repeatedly returning to the necessity of guarding the king as the war’s political keystone. Yudhiṣṭhira agrees, resolves to intensify self-protection, authorizes Sātyaki to proceed toward Arjuna, and enumerates a defensive cordon of allies—Bhīma, Dhṛṣṭadyumna, the Draupadeyas, and multiple allied rulers—asserting that Droṇa will be checked, particularly by Dhṛṣṭadyumna’s counter-pressure.
Chapter Arc: अर्जुन युद्धभूमि से लौटकर शुभ कक्ष्या/ड्योढ़ी में प्रवेश करता है; धर्मराज युधिष्ठिर उसे प्रणाम-स्वीकार कर प्रेम से आलिंगन करते हैं—और समस्त सुहृदों में आशा का संचार होता है। → युधिष्ठिर के आशीर्वाद और शुभ-लक्षणों (दाहिने प्रकट होने वाले विजय-सूचक निमित्त) के बीच अर्जुन अपने संकल्प को धार देता है: जयद्रथ-वध अनिवार्य है, पर साथ ही धर्मराज की रक्षा भी उतनी ही महान् जिम्मेदारी है। रथ-यात्रा की तैयारी होती है; कृष्ण सारथ्य संभालते हैं, सात्यकि को निर्देश मिलता है। → अर्जुन का प्रतिज्ञा-वाक्य निर्णायक रूप लेता है—‘मैं वहीं जाऊँगा जहाँ सैन्धव (जयद्रथ) यमलोक जाने की प्रतीक्षा कर रहा है’; और साथ ही यह भी कि जहाँ वासुदेव और वह स्वयं उपस्थित हों, वहाँ अनिष्ट नहीं हो सकता। → गोविन्द रश्मियाँ थामते हैं और रथ युद्ध-उद्देश्य की ओर बढ़ता है; सात्यकि ‘तथेत्य’ कहकर युधिष्ठिर की सुरक्षा-व्यवस्था हेतु प्रस्थान करता है—रणनीति स्पष्ट, भूमिकाएँ निश्चित। → अगले चरण में अर्जुन का जयद्रथ तक पहुँचना और उसे घेरने वाली कौरव-व्यवस्था को तोड़ना—क्या प्रतिज्ञा समय पर पूरी होगी?
Shlokas
Verse 1
हि ही बक। हि मा चतुरशीतितमो< ध्याय: युधिष्ठिरका अर्जुनको आशीर्वाद
સંજય બોલ્યા—હે રાજન! તેઓ આમ વાતચીત કરી રહ્યા હતા, એટલામાં સુહૃદો સહિત ભરતશ્રેષ્ઠ રાજા યુધિષ્ઠિરને જોવા ઇચ્છતા ધનંજય (અર્જુન) ત્યાં પ્રગટ થયા.
Verse 2
त॑ निविष्टं शुभां कक्ष्यामभिवन्द्याग्रत: स्थितम् | तमुत्थायार्जुन॑ प्रेम्णा सस्वजे पाण्डवर्षभ:
શુભ કક્ષામાં આસનસ્થ તે પૂજ્ય પુરુષને પ્રણામ કરીને, તેમના સમક્ષ ઊભેલા અર્જુને ઊઠીને પ્રેમવશ—પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ—તેમને આલિંગન કર્યું.
Verse 3
उस सुन्दर ड्योढ़ीमें प्रवेश करके राजाको प्रणाम करनेके पश्चात् उनके सामने खड़े हुए अर्जुनको पाण्डव-दश्रेष्ठ युधिष्ठिरने उठकर प्रेमपूर्वक हृदयसे लगा लिया ।।
સુંદર ડ્યોરીમાં પ્રવેશ કરીને રાજાને પ્રણામ કર્યા પછી સામે ઊભેલા અર્જુનને જોઈ પાંડવશ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિર ઊભા થયા. તેમણે તેના મસ્તકને સૂંઘી એક બાહુથી આલિંગન કર્યું અને પરમ આશીર્વાદ આપી સ્મિત સાથે કહ્યું.
Verse 4
व्यक्तमर्जुन संग्रामे ध्रुवस्ते विजयो महान् । यादगूपा च ते च्छाया प्रसन्नश्च जनार्दन:
“અર્જુન! આજના સંગ્રામમાં તને મહાન વિજય નિશ્ચિત છે—આ વાત સ્પષ્ટ દેખાય છે; કારણ કે તારા મુખ પર તેવી જ કાંતિ છે અને જનાર્દન (શ્રીકૃષ્ણ) પણ પ્રસન્ન છે.”
Verse 5
तमब्रवीत् ततो जिष्णुर्महदा श्चर्यमुत्तमम् । दृष्टवानस्मि भद्रं ते केशवस्य प्रसादजम्
ત્યારે જિષ્ણુ (અજેય) અર્જુને કહ્યું—“રાજન, તમારું કલ્યાણ થાઓ. આજે મેં અતિ ઉત્તમ અને આશ્ચર્યજનક દર્શન (સ્વપ્નસમાન) જોયું છે; તે કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ)ની કૃપાથી જ પ્રગટ થયું.”
Verse 6
ततस्तत् कथयामास यथा दृष्टं धनंजय: । आश्चासनार्थ सुदह्ददां ऋ्यम्बकेण समागमम्,यों कहकर अर्जुन अपने सुहृदोंके आश्वासनके लिये जिस प्रकार भगवान् शंकरसे मिलनका स्वप्न देखा था, वह सब कह सुनाया
પછી ધનંજય (અર્જુન)એ જેમ જોયું હતું તેમ બધું જ કહ્યુ—પોતાના સુહૃદોને આશ્વાસન આપવા માટે તેણે સ્વપ્નમાં ત્ર્યંબક (ભગવાન શંકર) સાથે થયેલા મિલનનું વર્ણન કર્યું.
Verse 7
ततः शिरोभिरवरनिं स्पृष्टवा सर्वे च विस्मिता: । नमस्कृत्य वृषाड्काय साधु साधथ्वित्यथाब्रुवन्
ત્યારે ત્યાં હાજર બધા જ આશ્ચર્યચકિત થઈ માથું નમાવી ધરતીને સ્પર્શ કર્યો. વૃષધ્વજ ભગવાન શંકરને નમસ્કાર કરીને તેઓ બોલ્યા—“સાધુ! સાધુ!”
Verse 8
अनुज्ञातास्ततः सर्वे सुहृदो धर्मसूनुना । त्वरमाणा: सुसंनद्धा हृष्टा युद्धाय निर्ययु:
ત્યારબાદ ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરની અનુમતિ લઈને તેમના સર્વ સુહૃદો કવચ ધારણ કરીને, હર્ષથી ભરાઈ, ત્વરાથી યુદ્ધ માટે ત્યાંથી નીકળી પડ્યા.
Verse 9
अभिवाद्य तु राजानं युयुधानाच्युतार्जुना: । हृष्टा विनिर्ययुस्ते वै युधिष्ठिरनिवेशनात्,तत्पश्चात् राजा युधिष्ठिरको प्रणाम करके सात्यकि, श्रीकृष्ण और अर्जुन बड़े हर्षके साथ उनके शिविरसे बाहर निकले
પછી રાજા યુધિષ્ઠિરને પ્રણામ કરીને યુયુધાન (સાત્યકી), અચ્યુત (શ્રીકૃષ્ણ) અને અર્જુન હર્ષપૂર્વક યુધિષ્ઠિરના નિવાસસ્થાનથી બહાર નીકળ્યા.
Verse 10
रथेनैकेन दुर्धर्षा युयुधानजनार्दनौ । जग्मतु: सहितौ वीरावर्जुनस्य निवेशनम्,दुर्धर्ष वीर सात्यकि और श्रीकृष्ण एक रथपर आरूढ़ हो एक साथ अर्जुनके शिविरमें गये
દુર્ધર્ષ વીરો યુયુધાન (સાત્યકી) અને જનાર્દન (શ્રીકૃષ્ણ) એક જ રથ પર આરૂઢ થઈ સાથે મળીને અર્જુનના શિબિર તરફ ગયા.
Verse 11
तत्र गत्वा हृषीकेश: कल्पयामास सूतवत् । रथं रथवरस्याजौ वानरर्षभलक्षणम्
ત્યાં પહોંચીને હૃષીકેશ (શ્રીકૃષ્ણ) કુશળ સારથિ સમાન રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુનના રથને યુદ્ધ માટે સજ્જ કર્યો; તેના ધ્વજ પર વાનરશ્રેષ્ઠ હનુમાનનું ચિહ્ન હતું.
Verse 12
स मेघसमनिर्घोषस्तप्तकाउचनसप्रभ: । बभौ रथवर: क्लृप्त: शिशुर्दिवसकृद् यथा
વાદળ જેવી ગંભીર ગર્જના ધરાવતો અને તપાવેલા સોનાં જેવી કાંતિથી ઝગમગતો તે સુસજ્જ શ્રેષ્ઠ રથ પ્રાતઃકાળના સૂર્ય સમાન પ્રકાશિત થતો હતો।
Verse 13
ततः पुरुषशार्दूल: सज्जं सज्जपुर:सर: । कृताद्विकाय पार्थाय न्यवेदयत तं॑ रथम्
ત્યારબાદ પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુરુષસિંહ શ્રીકૃષ્ણે—સુસજ્જ યોદ્ધાઓના અગ્રણી બની—નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરીને બેઠેલા પાર્થ (અર્જુન)ને જણાવ્યું કે રથ તૈયાર છે।
Verse 14
त॑ं तु लोकवरः पुंसां किरीटी हेमवर्मभृत् । चापबाणधरो वाहूं प्रदक्षिणमवर्तत,तब पुरुषोंमें श्रेष्ठ लोकप्रवर अर्जुनने सोनेके कवच और किरीट धारण करके धनुष- बाण लेकर उस रथकी परिक्रमा की
ત્યારે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, કિરીટધારી અને સુવર્ણ કવચધારી અર્જુને ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરીને તે રથની શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરી।
Verse 15
तपोविद्यावयोवृद्धैः क्रियावद्धिर्जितिन्द्रियै: । स्तूयमानो जयाशीर्भिरारुरोह महारथम्
તે સમયે તપ, વિદ્યા અને વયમાં વૃદ્ધ, ક્રિયાશીલ તથા જિતેન્દ્રિય બ્રાહ્મણો વિજયસૂચક આશીર્વાદો આપી તેની સ્તુતિ કરતા હતા. તેમની સ્તુતિ સાંભળતા અર્જુન મહારથ પર આરોહણ કર્યો।
Verse 16
जैत्रै: सांग्रामिकैर्मन्त्रै: पूर्वमेव रथोत्तमम् अभिमन्त्रितमर्चिष्मानुदयं भास्करो यथा
આ ઉત્તમ રથને પહેલેથી જ વિજયસાધક એવા સંગ્રામ-મંત્રોથી અભિમંત્રિત કરવામાં આવ્યો હતો. તેના પર આરોહણ કરેલો તેજસ્વી અર્જુન ઉદયાચલ પર ઉગતા સૂર્ય સમાન જણાતો હતો।
Verse 17
स रथे रथिनां श्रेष्ठ काड्चने काज्चनावृत: । विबभौ विमलोडर्चिष्मान् मेराविव दिवाकर:
રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુન સુવર્ણમય કવચથી આવૃત, કાંચનથી મંડિત તે રથ પર આરુઢ થઈ નિર્મળ તેજથી એવો શોભ્યો—જેમ મેરુ પર્વત પર પ્રકાશતો સૂર્ય।
Verse 18
अन्वारुरुह्तुः पार्थ युयुधानजनार्दनौ | शर्यातिर्यज्ञमायान्तं यथेन्द्रं देवमश्विनौ
પાર્થી બેઠા પછી યુયુધાન (સાત્યકી) અને જનાર્દન (શ્રીકૃષ્ણ) પણ તે રથ પર આરુઢ થયા—જેમ રાજા શર્યાતિના યજ્ઞમાં આવતાં ઇન્દ્રદેવ સાથે બંને અશ્વિનીકુમાર આવે તેમ।
Verse 19
अथ जग्राह गोविन्दो रश्मीन् रश्मिविदां वर: । मातलिवरासवस्येव वृत्रं हन्तुं प्रयास्यत:
ત્યારે રશ્મિ સંભાળવાની કળામાં શ્રેષ્ઠ ગોવિંદે રથની બાગડોર પોતાના હાથમાં લીધી—જેમ વૃત્રવધ માટે પ્રયાણ કરતા ઇન્દ્રના રથની બાગડોર માતલીએ પકડી હતી।
Verse 20
स ताभ्यां सहित: पार्थो रथप्रवरमास्थित: । सहितो बुधशुक्रा भ्यां तमो निघ्नन् यथा शशी
સાત્યકી અને શ્રીકૃષ્ણ સાથે તે શ્રેષ્ઠ રથ પર બેઠેલા પાર્થી એવા જણાયા—જેમ બુધ અને શુક્ર સાથે અંધકાર નાશ કરતો ચંદ્ર।
Verse 21
सैन्धवस्य वध प्रेप्सु: प्रयात: शत्रुपूगहा । सहाम्बुपतिमित्रा भ्यां यथेन्द्रस्तारकामये
શત્રુસમૂહનો સંહાર કરનાર અર્જુન સૈંધવ (જયદ્રથ)ના વધની ઇચ્છાથી સાત્યકી અને શ્રીકૃષ્ણ સાથે પ્રસ્થાન કર્યો; તે એવો શોભ્યો—જેમ તારકામય યુદ્ધમાં જતાં ઇન્દ્ર, વરુણ અને મિત્ર સાથે।
Verse 22
ततो वादित्रनिर्धोषिर्माड्रल्यैश्व स्तवैः शुभै: । प्रयान्तमर्जुनं वीर॑ मागधाश्वैव तुष्टवु:
ત્યારે રણવાદ્યોનો ઘોષ ગુંજ્યો અને શુભ-મંગલિક સ્તુતિઓ ગવાઈ. વીર અર્જુન પ્રસ્થાન કરતો હતો ત્યારે માગધ ભાટોએ પણ ચાલતાં-ચાલતાં તેની પ્રશંસા કરી—યુદ્ધના ધર્મભાર વચ્ચે સંકલ્પ દૃઢ કરવો અને માન-યશ જાહેર કરવો એ જ આ બાહ્ય ઉત્સવનો અર્થ હતો.
Verse 23
सजयाशी: सपुण्याह: सूतमागधनि:स्वन: । युक्तो वादित्रघोषेण तेषां रतिकरो5भवत्
સંજયે કહ્યું: વિજયસૂચક આશીર્વાદ અને પુણ્યાહવાચન સાથે સૂત-માગધોના નાદો રણવાદ્યોના ઘોષમાં ભળી સૌને આનંદ આપનાર બન્યા—જાણે વિજયની જ ઘોષણા.
Verse 24
तमनुप्रयतो वायु: पुण्यगन्धवह: शुभ: । ववीौ संहर्षयन् पार्थ द्विषतश्चापि शोषयन्
સંજયે કહ્યું: અર્જુન (પાર્થ) પ્રસ્થાન કરતાની સાથે જ પાછળથી એક શુભ પવન વહેવા લાગ્યો—પવિત્ર સુગંધ વહન કરતો. તે પાર્થનો ઉત્સાહ વધારતો અને શત્રુઓને શોષી ક્ષીણ કરતો રહ્યો—જાણે ધર્મ અને દૈવી અનુગ્રહ ન્યાયપક્ષને બળ આપી રહ્યા હોય.
Verse 25
ततस्तस्मिन् क्षणे राजन् विविधानि शुभानि च । प्रादुरासन् निमित्तानि विजयाय बहूनि च । पाण्डवानां त्वदीयानां विपरीतानि मारिष
સંજયે કહ્યું: એ જ ક્ષણે, હે રાજન, અનેક પ્રકારના શુભ નિમિત્તો પ્રગટ થયા—પાંડવોની વિજયસૂચક; અને, મહાશય, એ જ તમારા પક્ષ માટે વિપરીત શકુન બની પરાજયનો સંકેત આપતા હતા.
Verse 26
दृष्टवार्जुनो निमित्तानि विजयाय प्रदक्षिणम् युयुधानं महेष्वासमिदं वचनमत्रवीत्,अर्जुनने अपने दाहिने प्रकट होनेवाले उन विजयसूचक शुभ लक्षणोंको देखकर महाधनुर्धर सात्यकिसे इस प्रकार कहा--
સંજયે કહ્યું: જમણી બાજુ પ્રગટ થયેલા વિજયસૂચક શુભ નિમિત્તો જોઈ અર્જુને મહાધનુર્ધર યુયુધાન (સાત્યકી)ને આ રીતે કહ્યું.
Verse 27
युयुधानाद्य युद्धे मे दृश्यते विजयो श्लुव: । यथा हीमानि लिड्डनि दृश्यन्ते शिनिपुड़व,'शिनिप्रवर युयुधान! आज जैसे ये शुभ लक्षण दिखायी देते हैं, उनसे युद्धमें मेरी निश्चित विजय दृष्टिगोचर हो रही है”
સંજય બોલ્યો— શિનીકુલપ્રવર યુયુધાન! આજે આ યુદ્ધમાં અમારી શુભ વિજય મને સ્પષ્ટ દેખાય છે; કારણ કે આવા મંગલ નિમિત્તો પ્રગટ થઈ રહ્યા છે.
Verse 28
सो<हं तत्र गमिष्यामि यत्र सैन्धवको नृपः । यियासुर्यमलोकाय मम वीर्य प्रतीक्षते,“अतः मैं वहीं जाऊँगा, जहाँ सिंधुराज जयद्रथ यमलोकमें जानेकी इच्छासे मेरे पराक्रमकी प्रतीक्षा कर रहा है
સંજય બોલ્યો— હું ત્યાં જ જઈશ, જ્યાં સિંધુરાજ જયદ્રથ યમલોકમાં જવાની ઇચ્છાથી મારા પરાક્રમની પ્રતીક્ષા કરી રહ્યો છે.
Verse 29
यथा परमकं कृत्यं सैन्धवस्थ वधो मम । तथैव सुमहत् कृत्यं धर्मराजस्य रक्षणम्,“मेरे लिये सिंधुराज जयद्रथका वध जैसे अत्यन्त महान् कार्य है, उसी प्रकार धर्मराजकी रक्षा भी परम महत्त्वपूर्ण कर्तव्य है
સંજય બોલ્યો— મારા માટે જેમ સિંધુરાજ (જયદ્રથ)નો વધ પરમ મહાન કર્તવ્ય છે, તેમ જ ધર્મરાજનું રક્ષણ પણ એટલું જ ભારે દાયિત્વ છે.
Verse 30
स त्वमद्य महाबाहो राजानं परिपालय । यथैव हि मया गुप्तस्त्वया गुप्तो भवेत् तथा
સંજય બોલ્યો— તેથી, મહાબાહો! આજે તું રાજાને સર્વ તરફથી રક્ષા કર; જેમ તે મારા દ્વારા સુરક્ષિત રહ્યો છે, તેમ તારા દ્વારા પણ સુરક્ષિત રહે.
Verse 31
न पश्यामि च त॑ लोके यस्त्वां युद्धे पराजयेत् । वासुदेवसमं युद्धे स्वयमप्यमरेश्वर:
સંજય બોલ્યો— આ લોકમાં એવો કોઈ મને દેખાતો નથી જે યુદ્ધમાં તને પરાજિત કરી શકે. રણભૂમિમાં તું વાસુદેવ સમાન છે; સ્વયં દેવરાજ ઇન્દ્ર પણ તને જીતી શકતા નથી.
Verse 32
त्वयि चाहं पराश्चस्तः प्रद्युम्ने वा महारथे । शवनुयां सैन्धवं हन्तुमनपेक्षो नरर्षभ
સંજય બોલ્યા— હે નરશ્રેષ્ઠ! આ કાર્ય માટે હું તારા પર અથવા મહારથી પ્રદ્યુમ્ન પર સંપૂર્ણ ભરોસો રાખું છું. સિંધુરાજ જયદ્રથનો વધ તો હું કોઈની સહાયની અપેક્ષા વિના જ કરી શકું છું.
Verse 33
मय्यपेक्षा न कर्तव्या कथंचिदपि सात्वत । राजन्येव परा गुप्ति: कार्या सर्वात्मना त्वया
સંજય બોલ્યા— હે સાત્વતવીર! કોઈ રીતે પણ મારી તરફ અપેક્ષા ન રાખશો, ન તો મારું અનુસરણ કરશો. તારે સર્વાત્મનાથી માત્ર એક જ કાર્ય કરવું—રાજા યુધિષ્ઠિરની સંપૂર્ણ રક્ષા કરવી.
Verse 34
न हि यत्र महाबाहुर्वासुदेवो व्यवस्थित: । किंचिद् व्यापद्यते तत्र यत्राहमपि च ध्रुवम्,“जहाँ महाबाहु भगवान् श्रीकृष्ण विराजमान हैं और मैं भी उपस्थित हूँ, वहाँ अवश्य ही कोई कार्य बिगड़ नहीं सकता है”
સંજય બોલ્યા— જ્યાં મહાબાહુ વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ સ્થિત છે અને જ્યાં હું પણ નિશ્ચિત રીતે હાજર છું, ત્યાં કોઈ કાર્ય કશુ પણ બગડી શકતું નથી.
Verse 35
एवमुक्तस्तु पार्थेन सात्यकि: परवीरहा । तथेत्युक्त्वागमत् तत्र यत्र राजा युधिष्ठिर:,अर्जुनके ऐसा कहनेपर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले सात्यकि “बहुत अच्छा” कहकर जहाँ राजा युधिष्छिर थे, वहीं चले गये
સંજય બોલ્યા— પાર્થ (અર્જુન) એમ કહ્યા પછી, પરવીરહંતા સાત્યકિ “તથાસ્તુ” કહીને જ્યાં રાજા યુધિષ્ઠિર હતા ત્યાં જ ચાલ્યો ગયો.
Verse 84
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनवाक्ये चतुरशीतितमो<ध्याय: ।। ८४ ।। इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें अजुनवाक्यविषयक चौरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત પ્રતિજ્ઞાપર્વમાં, અર્જુનવાક્ય વિષયક ચોર્યાસી મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Frequently Asked Questions
The dilemma is prioritization under dharma: whether to pursue a vow-linked objective (Jayadratha) at full speed when doing so may expose the king to capture, thereby undermining the moral and political meaning of battlefield success.
Action must be governed by ends that preserve the social-political order: courage and initiative are endorsed, but only when integrated with protective responsibility, clear delegation, and evaluation of consequences beyond immediate tactical wins.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is implicit in the repeated insistence that outcomes are validated by safeguarding Dharmarāja—linking narrative success to the preservation of dharmic governance rather than to isolated feats.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.