Adhyaya 72

Verse 1

अकाल (प्रतिज्ञापर्व) द्विसप्ततितमो< ध्याय: अभिमन्युकी मृत्युके कारण अर्जुनका विषाद और क्रोध (धृतराष्ट्र वाच अथ संशप्तकै: सार्ध युध्यमाने धनंजये । अभिमनयौ हते चापि बाले बलवतां वरे ।।

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—“સંજય! જ્યારે ધનંજય અર્જુન સંશપ્તકો સાથે યુદ્ધ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે બળવાનમાં શ્રેષ્ઠ એવો બાલક અભિમન્યુ મારાયો; અને મહર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ વ્યાસ (યુધિષ્ઠિરને સાંત્વના આપી) ચાલ્યા ગયા—ત્યારે શોકથી વ્યાકુળ ચિત્તવાળા યુધિષ્ઠિરના આગેવાન પાંડવોએ શું કર્યું? વાનરધ્વજ અર્જુન સંશપ્તકો પાસેથી કેવી રીતે પરત ફર્યા? અને અગ્નિસમાન તેજસ્વી તેમનો પુત્ર સદાકાળ માટે શાંત થયો છે—એ વાત તેમને કોણે કહી? આ બધું મને યથાર્થ રીતે કહો.” સંજય બોલ્યા—“ભરતશ્રેષ્ઠ! પ્રાણીઓના સંહારથી ભરેલો તે ભયંકર દિવસ પૂરો થયો; સૂર્ય અસ્ત ગયો અને સંધ્યાકાળ આવ્યો. જ્યારે સર્વ સૈન્ય વિશ્રામ માટે શિબિર તરફ ગયું, ત્યારે વિજયી કપિધ્વજ અર્જુને દિવ્યાસ્ત્રોથી સંશપ્તકસમૂહોનો સંહાર કરીને, પોતાના વિજયરથ પર બેસી શિબિર તરફ પ્રયાણ કર્યું. ચાલતાં ચાલતાં જ આંસુઓથી ગળો ગદ્ગદ થઈ, તેમણે ભગવાન ગોવિંદને આ રીતે કહ્યું—”

Verse 2

व्यपयातेषु वासाय सर्वेषु भरतर्षभ । हत्वा संशप्तकव्रातान्‌ दिव्यैरस्त्रै: कपिध्वज:

સંજય બોલ્યા—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! પ્રાણીઓના સંહારથી ભયંકર એવો દિવસ વીતી ગયો, સૂર્ય અસ્ત થયો અને સંધ્યાકાળ ઉપસ્થિત થયો ત્યારે, સર્વ સૈન્ય વિશ્રામ માટે શિબિર તરફ વળ્યું; તે સમયે કપિધ્વજ શ્રીમાન અર્જુને દિવ્ય અસ્ત્રોથી સંશપ્તકોના સમૂહનો સંહાર કરીને, પોતાના વિજયી રથ પર બેઠા બેઠા શિબિર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 3

प्रायात्‌ स शिबिरं जिष्णुर्जैत्रमास्थाय तं रथम्‌ । गच्छन्नेव च गोविन्द साश्रुकण्ठो5भ्यभाषत

અજય વિજેતા જિષ્ણુ અર્જુન તે જયપ્રદ રથ પર આરૂઢ થઈ શિબિર તરફ ગયો. જતા જતા જ આંસુઓથી ગળો ભરાઈ આવ્યો અને તેણે ગોવિંદને સંબોધ્યો.

Verse 4

कि नु मे हृदयं त्रसस्‍्तं वाक्‌ च सज्जति केशव । स्पन्दन्ति चाप्यनिष्टानि गात्र॑ं सीदति चाप्युत

કેશવ! મારું હૃદય કેમ કંપે છે અને વાણી કેમ અટકી જાય છે? અંગોમાં અમંગળ સૂચક ધબકારા થાય છે અને શરીર પણ શિથિલ થતું જાય છે.

Verse 5

अनिष्ट चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति । भुवि ये दिक्षु चात्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम्‌

મારા હૃદયને અનિષ્ટની આશંકા ચોંટી ગઈ છે; તે કોઈ રીતે દૂર થતી નથી. ધરતી પર અને સર્વ દિશાઓમાં દેખાતા અત્યંત ભયંકર ઉત્પાતો મને ભયભીત કરે છે.

Verse 6

बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिन: । अपि स्वस्ति भवेद्‌ राज्ञ: सामात्यस्य गुरोर्मम

અनेक પ્રકારના અપશકુનો દેખાય છે—અને બધા જ ભારે અમંગળની સૂચના આપે છે. મારા પૂજ્ય અગ્રજ રાજા યુધિષ્ઠિર મંત્રીઓ સહિત કুশળ તો હશે ને?

Verse 7

वायुदेव उवाच व्यक्त शिवं तव भ्रातु: सामात्यस्य भविष्यति । मा शुच: किज्चिदेवान्यत्‌ तत्रानिष्टं भविष्यति

વાયુદેવે કહ્યું—મને સ્પષ્ટ દેખાય છે કે મંત્રીઓসহ તારા ભાઈનું કલ્યાણ જ થશે. શોક ન કર; આ અપશકુન અનુસાર ત્યાં બીજું કોઈ અનિષ્ટ નહીં બને.

Verse 8

संजय उवाच ततः संध्यामुपास्यैव वीरो वीरावसादने । कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयाता रथमास्थितौ

સંજયે કહ્યું—રાજન્! ત્યારબાદ તે બંને વીરોએ વીરવિનાશક રણભૂમિમાં સંધ્યા-વંદન કરીને ફરી રથ પર આરોહણ કર્યું અને યુદ્ધમાં જે બન્યું તે વાતો કરતા કરતા આગળ વધ્યા.

Verse 9

ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतानन्दं हतत्विषम्‌ । वासुदेवोर<्'्जुनश्वैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम्‌

પછી અત્યંત દુષ્કર કાર્ય કરીને પરત આવતાં વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન પોતાના શિબિરની નજીક પહોંચ્યા. તે સમયે તે શિબિર આનંદશૂન્ય અને શ્રીહીન દેખાતું હતું.

Verse 10

ध्वस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहा । बीभत्सुरब्रवीत्‌ कृष्णमस्वस्थहृदयस्तत:

પોતાનું શિબિર ધ્વસ્ત થયેલું જોઈ પરવીરહંતા અર્જુનનું હૃદય વ્યાકુળ થયું. ત્યારે ચિંતિત મનથી તેણે શ્રીકૃષ્ણને આ રીતે કહ્યું.

Verse 11

नदन्ति नाद्य तूर्याणि मड़ल्यानि जनार्दन | मिश्रा दुन्दुभिनिर्घोषै: शड्खाश्चाडम्बरै: सह

જનાર્દન! આજે આ શિબિરમાં માંગલિક વાદ્યો વાગતા નથી. દુન્દુભિના ઘોષ અને તૂર્યના નાદ સાથે મિશ્રિત શંખધ્વનિ પણ આડંબરসহ સંભળાતી નથી.

Verse 12

वीणा नैवाद्य वाद्यन्ते शम्पातालस्वनै: सह । मड़ल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च

હવે વીણાઓ વગાડાતી નથી, ન તો શમ્પા-તાળના ગુંજતા સ્વરો સાથે મંગલવાદ્યો એકસાથે ધ્વનિત થાય છે. પરંપરાગત મંગલગીતો પણ ન ગવાય છે, ન પાઠ થાય છે.

Verse 13

योधाश्चापि हि मां दृष्टवा निवर्तन्ते हधोमुखा:,“मेरे सैनिक मुझे देखकर नीचे मुख किये लौट जाते हैं। पहलेकी भाँति अभिवादन करके मुझसे युद्धका समाचार नहीं बता रहे हैं। माधव! क्या आज मेरे भाई सकुशल होंगे?”

યોધાઓ પણ મને જોઈને અધોમુખ થઈ પાછા વળી જાય છે. પહેલાંની જેમ પ્રણામ કરીને યુદ્ધના સમાચાર નથી જણાવતા. હે માધવ! શું આજે મારા ભાઈઓ સુખાકારી રહેશે?

Verse 14

कर्माणि च यथापूर्व कृत्वा नाभिवदन्ति माम्‌ । अपि स्वस्ति भवेदद्य भ्रातृभ्यो मम माधव

પહેલાની જેમ કર્મો કરીને પણ તેઓ મને અભિવાદન કરતા નથી. હે માધવ! શું આજે મારા ભાઈઓનું કલ્યાણ થશે?

Verse 15

न हि शुद्ध्यति मे भावो दृष्टवा स्वजनमाकुलम्‌ । अपि पाज्चालराजस्य विराटस्य च मानद

મારા સ્વજનોને વ્યાકુળ જોઈને મારું મન શુદ્ધ થતું નથી; હે માનદ! પાંચાલરાજ અને વિરાટને જોઈને પણ (મને) શાંતિ મળતી નથી.

Verse 16

न च मामद्य सौभद्र: प्रह्ष्टो ग्रातृभि: सह । रणादायान्तुमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव

અને આજે સૌભદ્ર (અભિમન્યુ) પણ ભાઈઓ સાથે હર્ષિત થઈ, જાણે હસતો હોય તેમ, રણમાંથી પરત આવી મારી યોગ્ય આગવાણી કરવા આગળ આવતો નથી.

Verse 17

संजय उवाच एवं संकथयन्तौ तौ प्रविष्टोी शिबिरं स्‍्वकम्‌ । ददृशाते भृशास्वस्थान्‌ पाण्डवान्‌ नष्टचेतस:

સંજય બોલ્યો—રાજન્! આ રીતે પરસ્પર વાતો કરતાં કરતાં તે બંને પોતાના શિબિરમાં પ્રવેશ્યા અને પાંડવોને અત્યંત વ્યાકુળ, ચિત્તભ્રષ્ટ અને ઉત્સાહહીન જોયા.

Verse 18

दृष्टवा क्षातृश्व पुत्रांक्ष विमना वानरध्वज: । अपश्यंश्वैव सौभद्रमिदं वचनमत्रवीत्‌

સંજય બોલ્યો—ભાઈઓ અને પુત્રોને એવી સ્થિતિમાં જોઈ અને ત્યાં સुभદ્રાપુત્ર અભિમન્યુને ન જોઈ કપીધ્વજ અર્જુનનું મન અત્યંત વ્યથિત થયું; ત્યારે તેણે આ વચન કહ્યું.

Verse 19

मुखवर्णोडप्रसन्नो व: सर्वेषामेव लक्ष्यते । न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ

તમ સૌના ચહેરાનો વર્ણ અને ભાવ અપ્રસન્ન જણાય છે. અહીં મને અભિમન્યુ પણ દેખાતો નથી, અને તમે પણ મને સ્નેહપૂર્વક આવકારતા નથી.

Verse 20

मया श्रुतश्न द्रोणेन चक्रव्यूहो विनिर्मित: । न च वस्तस्य भेत्तास्ति विना सौभद्रमर्भकम्‌

મેં સાંભળ્યું છે કે આચાર્ય દ્રોણે ચક્રવ્યૂહ રચ્યો હતો. અને તમામાં સुभદ્રાપુત્ર તે બાલક અભિમન્યુ સિવાય બીજો કોઈ તે વ્યૂહ ભેદી શકતો ન હતો.

Verse 21

न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकाद्‌ विनिर्गम: । कच्चिन्न बालो युष्माभि: परानीकं प्रवेशित:

પરંતુ મેં તેને તે વ્યૂહમાંથી બહાર નીકળવાની રીત શીખવાડી નહોતી. ક્યાંક એવું તો નથી કે તમે એ બાલકને શત્રુના વ્યૂહમાં પ્રવેશ કરવા મોકલ્યો હોય?

Verse 22

भित्त्वानीकं महेष्वास: परेषां बहुशो युधि | कच्चिन्न निहत: संख्ये सौभद्र: परवीरहा

સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં શત્રુઓના વ્યૂહને વારંવાર ભેદીને, પરવીરહંતા મહાધનુર્ધર સुभદ્રાપુત્ર અભિમન્યુ અંતે રણમાં માર્યો તો નથી ગયો ને?

Verse 23

लोहिताक्ष॑ महाबाहुं जात॑ सिंहमिवाद्रिषु । उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथमायोधने हत:

સંજય બોલ્યો—પર્વતોમાં જન્મેલા સિંહ સમાન લાલ આંખોવાળો, મહાબાહુ, ઉપેન્દ્ર સમાન પરાક્રમી અભિમન્યુ યુદ્ધમાં કેવી રીતે હણાયો? કહો.

Verse 24

सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम्‌ | सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः,“इन्द्रके पौत्र तथा मुझे सदा प्रिय लगनेवाले सुकुमार शरीर महाधनुर्धर अभिमन्युके विषयमें बताइये। वह युद्धमें कैसे मारा गया?

સંજય બોલ્યો—ઇન્દ્રના પૌત્ર, સુકુમાર દેહવાળો તે મહાધનુર્ધર, જે મને સદા પ્રિય હતો—તે અભિમન્યુ વિષે કહો. તે યુદ્ધમાં કેવી રીતે હણાયો?

Verse 25

सुभद्राया: प्रियं पुत्र द्रौपद्या: केशवस्य च । अम्बायाश्ष प्रियं नित्यं कोडवधीत्‌ कालमोहित:

સંજય બોલ્યો—સુભદ્રાનો પ્રિય પુત્ર, દ્રૌપદી અને કેશવનો પણ લાડકો, અને કુંતીમાતાનો સદા પ્રિય—તે અભિમન્યુને કાળના મોહમાં કોણે હણ્યો?

Verse 26

सदृशो वृष्णिवीरस्य केशवस्य महात्मन: । विक्रमश्रुतमाहात्म्यै: कथमायोधने हत:,*वृष्णिकुलके वीर महात्मा केशवके समान पराक्रमी, शास्त्रज्ष और महत्त्वशाली अभिमन्यु युद्धमें किस प्रकार मारा गया है?

સંજય બોલ્યો—વૃષ્ણિવીર મહાત્મા કેશવ સમાન પરાક્રમી, જેના વિક્રમ, યશ અને મહિમા પ્રસિદ્ધ—તે અભિમન્યુ યુદ્ધમાં કેવી રીતે હણાયો?

Verse 27

वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम्‌ । यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्‌,“सुभद्राके प्राणप्यारे शूरवीर पुत्रको, जिसको मैंने सदा लाड़-प्यार किया है, यदि नहीं देखूँगा तो मैं भी यमलोक चला जाऊँगा

વાર્ષ્ણેયી (સુભદ્રા)ને પ્રિય એવો તે શૂર પુત્ર, જેને મેં સદા લાડ-પ્યારથી પાળ્યો છે—જો હું તેને ન જોઈ શકું, તો હે પુત્ર! હું પણ યમસદનને જઈશ.

Verse 28

मृदुकुज्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम्‌ | मत्तद्विरदविक्रान्ते शालपोतमिवोद्गतम्‌

જેનાં કેશોના અંત મૃદુ અને વાંકરા હતા, જે હજી બાળક હતો, જેના નેત્ર મૃગશાવક સમા ચંચળ હતા; જેનો વિક્રમ મત્ત ગજ સમો હતો, અને જે નવ શાલવૃક્ષના કૂંપળ સમો ઊંચે ઊઠ્યો હતો—જો હું તે પુત્રને ન જોઈ શકું, તો હું પણ યમસદનને જઈશ.

Verse 29

स्मिताभिभाषिणं शान्तं गुरुवाक्यकरं सदा | बाल्ये5प्यतुलकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम्‌

તે સ્મિત સાથે મૃદુ બોલતો, સ્વભાવથી શાંત, અને સદા ગુરુવચનનું પાલન કરતો. બાળપણમાં પણ તેના કર્મ અતુલ્ય હતા; તેની વાણી પ્રિય હતી અને તે મત્સરરહિત હતો.

Verse 30

महोत्साहं महाबाहुं दीर्घधाजीवलोचनम्‌ । भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम्‌

તે મહોત્સાહી, મહાબાહુ, દીર્ઘધ્વજધારી અને જીવંત તેજવાળા નેત્રો ધરાવતો હતો. ભક્તો પ્રત્યે કરુણાશીલ, સંયમી, અને નીચોના માર્ગનો કદી અનુયાયી ન હતો.

Verse 31

कृतज्ञं ज्ञानसम्पन्नं कृतास्त्रमनिवर्तिनम्‌ | युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतां भयवर्धनम्‌

તે કૃતજ્ઞ, જ્ઞાનસંપન્ન, અસ્ત્રવિદ્યામાં પૂર્ણ પ્રશિક્ષિત અને કદી પાછો ન ફરનાર હતો. યુદ્ધનું સદા અભિનંદન કરનાર, તે શત્રુઓના ભયને સતત વધારનાર હતો.

Verse 32

स्वेषां प्रियहिते युक्त पितृणां जयगृद्धिनम्‌ । न च पूर्व प्रह्तारिं संग्रामे नष्टसम्भ्रमम्‌

તે પોતાના પક્ષના પ્રિય અને હિત માટે યુક્ત હતો, પિતૃઓ માટે વિજયની લાલસા ધરાવતો; અને યુદ્ધમાં તે માત્ર પહેલો પ્રહાર કરનાર નહોતો—સંભ્રમ ન ગુમાવી, અચળ રહી લડ્યો।

Verse 33

रथेषु गण्यमानेषु गणितं त॑ं महारथम्‌

જ્યારે રથીઓની ગણતરી અને મૂલ્યાંકન થતું હતું, ત્યારે તેને મહારથી તરીકે ગણવામાં આવ્યો—અગ્રણી રથયોદ્ધાઓમાંનો એક।

Verse 34

मयाध्यर्धगुणं संख्ये तरुणं बाहुशालिनम्‌ । प्रद्युम्नस्य प्रियं नित्यं केशवस्य ममैव च

યુદ્ધમાં તે યુવાન, બાહુબળથી શોભિત વીર હતો—જેને હું મારી કરતાં પણ ડ્યૌઢ ગણતો હતો—જે પ્રદ્યુમ્નને સદા પ્રિય, કેશવને પણ અને મને પણ પ્રિય હતો।

Verse 35

यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्‌ । '“रथियोंकी गणना होते समय जो महारथी गिना गया था, जिसे युद्धमें मेरी अपेक्षा ड्यौढ़ा समझा जाता था तथा अपनी भुजाओंसे सुशोभित होनेवाला जो तरुण वीर प्रद्यम्नको, श्रीकृष्णको और मुझे भी सदैव प्रिय था, उस पुत्रको यदि मैं नहीं देखूँगा तो यमराजके लोकमें चला जाऊँगा ।।

જો હું મારા પુત્રને ન જોઈ શકું, તો હું યમના સદનને જઈશ. (તેનું નાક સુગઠિત, લલાટ સુંદર, આંખ-ભ્રૂ મનોહર અને દંતપંક્તિ ઉજ્જ્વળ હતી.)

Verse 36

तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम्‌

તે મનોહર અને કાનને સુખ આપનાર હતું—વીણાની તાંતની મીઠી ધ્વનિ જેવું, અને નર કોયલના કૂજન સમાન ગુંજતું।

Verse 37

रूप॑ चाप्रतिमं तस्य त्रिदशैश्षापि दुर्लभम्‌

તેનું રૂપ અપ્રતિમ હતું—દેવતાઓ માટે પણ એવું રૂપ દુર્લભ છે.

Verse 38

अपश्यतो हि वीरस्य का शान्तिहदयस्य मे । “उसके रूपकी कहीं तुलना नहीं थी। देवताओंके लिये भी वैसा रूप दुर्लभ है। यदि वीर अभिमन्युके उस रूपको नहीं देख पाता हूँ तो मेरे हृदयको क्या शान्ति मिलेगी? ।।

જો હું તે વીરને ન જોઈ શકું, તો મારા હૃદયને કેવી શાંતિ મળશે?

Verse 39

सुकुमार: सदा वीरो महाहशयनोचित:

દેખાવમાં કોમળ હોવા છતાં, તે સદા વીર હતો—મહારથીના પદને યોગ્ય.

Verse 40

शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रिय:

જેને પહેલાં ઉત્તમ સ્ત્રીઓ પણ શય્યામાં પડેલા હોવા છતાં શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસતી હતી—

Verse 41

यः पुरा बोध्यते सुप्त: सूतमागधवन्दिभि:

જેને પહેલાં નિદ્રામાં હોવા છતાં સૂત, માગધ અને વંદીઓ જગાડતા હતા.

Verse 42

बोधयन्त्यद्य त॑ नूनं श्वापदा विकृतैः स्वनै: । “जिसे पहले सो जानेपर सूत, मागध और बन्दीजन जगाया करते थे, उसी अभिमन्युको आज निश्चय ही हिंसक जन्तु अपने भयंकर शब्दोंद्वारा जगाते होंगे ।।

સંજય બોલ્યો—આજે નિશ્ચયે તેને હિંસક વન્ય પ્રાણીઓ પોતાના વિકૃત અને કઠોર સ્વરો વડે જગાડતા હશે; જેને પહેલાં સૂઈ જાય ત્યારે સૂત, માગધ અને બંદીજન સ્તુતિગાનથી જગાડતા હતા.

Verse 43

हा पुत्रकावितृप्तस्य सतत पुत्रदर्शने

હાય પુત્ર! જે પુત્રદર્શનથી કદી તૃપ્ત થતો નથી, તે સદા પુત્રને જ જોવા તત્પર રહે છે.

Verse 44

सा च संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गति:

અને તે સંયમની નક્કી જ સદા સુકૃતીઓની ગતિ છે.

Verse 45

स्वभाभि भासिता रम्या त्वयात्यर्थ विराजते । “निश्चय ही वह संयमनी पुरी सदा पुण्यवानोंका आश्रय है; जो आज अपनी प्रभासे प्रकाशित और मनोहारिणी होती हुई भी तुम्हारे द्वारा अत्यन्त उद्भधासित हो उठी होगी ।।

સંજય બોલ્યો—તે રમણીય નગરી પોતાની જ પ્રભાથી પ્રકાશિત હોવા છતાં પણ તારા કારણે અત્યંત વધુ વિરાજે છે. નિશ્ચયે સંયમની પુરી સદા પુણ્યવાનનો આશ્રય છે; સ્વભાવથી જ દીપ્ત અને મનોહર હોવા છતાં આજે તારી સન્નિધિથી તે અસાધારણ તેજથી ઝળહળશે.

Verse 46

एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वणिग्‌ यथा

આ રીતે તેણે અનેક રીતે વિલાપ કર્યો—જેમ ભંગ થયેલી નૌકાવાળો વણિક.

Verse 47

कच्चित्स कदन कृत्वा परेषां कुरुनन्दन

સંજય બોલ્યો—હે કુરુનંદન! શું તેણે શત્રુઓમાં ખરેખર મહા સંહાર કર્યો છે?

Verse 48

स नून॑ बहुभियत्तिर्युध्यमानो नरर्षभै:

સંજય બોલ્યો—નિશ્ચયે, યુદ્ધમાં પ્રયત્ન કરતાં તે હવે મનુષ્યોમાં વૃષભસમાન અનેક વીરોથી લડી રહ્યો છે.

Verse 49

पीड्यमान: शरैस्ती&णै: कर्णद्रोणकृपादिभि:

સંજય બોલ્યો—કર્ણ, દ્રોણ, કૃપ વગેરે શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓના છોડેલા તીક્ષ્ણ બાણોથી તે અત્યંત પીડાતો હતો.

Verse 50

नानालिज्ैः सुधौताग्रैर्मम पुत्रो5ल्पचेतन: । इह मे स्यात्‌ परित्राणं पितेति स पुनः पुन:

સંજય બોલ્યો—નાના પ્રકારનાં, સારી રીતે ઘસીને ચમકાવેલા તીક્ષ્ણ અગ્રભાગવાળા શસ્ત્રો વચ્ચે મારો અલ્પબુદ્ધિ પુત્ર વારંવાર રડતો રહ્યો—‘પિતાજી! અહીં મારી રક્ષા થાઓ!’

Verse 51

इत्येवं विलपन्‌ मन्ये नृशंसैर्भुवि पातित: । “जब कर्ण

સંજય બોલ્યો—આ રીતે વારંવાર વિલાપ કરતાં, મારા મતે, તે નિર્દય પુરુષોએ તેને ધરતી પર પાડી દીધો. જ્યારે કર્ણ, દ્રોણ, કૃપ વગેરે એ ચમકતા અગ્રભાગવાળા નાનાપ્રકારના તીક્ષ્ણ બાણોથી મારા પુત્રને પીડિત કર્યો અને તેની ચેતના મંદ થવા લાગી, ત્યારે અભિમન્યુ વારંવાર વિલાપ કરીને કહેતો રહ્યો—‘અહીં મારા પિતાજી હોત તો મારા પ્રાણોની રક્ષા થઈ જાત.’ એ જ સ્થિતિમાં, મારા મતે, તે નૃશંસ શત્રુઓએ તેને ભૂમિ પર ઢાળી દીધો.

Verse 52

वज्सारमयं नूनं हृदयं सुदृढे मम

નિશ્ચયે મારું હૃદય વજ્રસારમય અને અતિ દૃઢ છે; કારણ કે યુદ્ધની આ ભયાનક ઘટનાઓ સહન કરીને પણ હું તેનું વર્ણન કરતો જ રહું છું.

Verse 53

कथं बाले महेष्वासा नृशंसा मर्मभेदिन:

હે બાલક! તે મહાધનુર્ધરો—નિર્દય અને મર્મભેદી—એક નાનકડા બાળક સામે આવું કેવી રીતે કરી શક્યા?

Verse 54

स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेडक्षिपन्‌ शरान्‌ उन क्रूरकर्मा महान्‌ धनुर्धरोंने श्रीकृष्णके भानजे और मेरे बालक पुत्रपर मर्मभेदी बाणोंका प्रहार कैसे किया? ।।

તે ક્રૂરકર્મા મહાધનુર્ધરોએ શ્રીકૃષ્ણના ભાણેજ અને મારા બાલક પુત્ર પર મર્મભેદી બાણો કેવી રીતે છોડ્યા? જે સદા અદીન આત્મા રાખીને મારી સામે આવી આદરથી મને અભિવાદન કરતો…

Verse 55

नूनं स पातितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षित:

નિશ્ચયે તે પાડી દેવાયો છે અને હવે રક્તથી સ્નાત થઈ ધરતી પર પડ્યો છે; રણધર્મમાં આ ધ્રુવ છે—જ્યાં શૌર્ય અને દૈવ અંતે પતિત દેહમાં એક થાય છે.

Verse 56

सुभद्रामनुशोचामि या पुत्रमपलायिनम्‌

હું સુભદ્રા માટે શોક કરું છું—જેણેનો પુત્ર યુદ્ધમાંથી ભાગ્યો નહીં.

Verse 57

सुभद्रा वक्ष्यते कि मामभिमन्युमपश्यती

સંજયે કહ્યું— “સુભદ્રા જ્યારે અભિમન્યુને નહીં જુએ, ત્યારે તે મને શું કહેશે?”

Verse 58

वज्सारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति

સંજયે કહ્યું— “નિશ્ચયે હૃદય વજ્રસારમાં બનેલું છે; એવો ચકનાચૂર કરનાર શોક પડ્યો છતાં તે તૂટતું નથી, છૂટતું નથી.”

Verse 59

दृप्तानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः

સંજયે કહ્યું— “ધૃતરાષ્ટ્રના ગર્વિત પુત્રોનો સિંહનાદ મેં સાંભળ્યો.”

Verse 60

अशवनुवन्तो बीभत्सुं बाल॑ हत्वा महारथा:

સંજયે કહ્યું— “બાળક બીભત્સુને મારીને તે મહારથીઓ ઘોડાઓને બોલાવવા લાગ્યા.”

Verse 61

कि मोदध्वमधर्मज्ञा: पाण्डवं दृश्यतां बलम्‌ | 'युयुत्सु कह रहा था, धर्मको न जाननेवाले महारथी कौरवो! अर्जुनपर जब तुम्हारा वश न चला, तब तुम एक बालककी हत्या करके क्‍यों आनन्द मना रहे हो? कल पाण्डवोंका बल देखना ।।

સંજયે કહ્યું— “અધર્મને ન જાણનારા, તમે શા માટે આનંદ કરો છો? પાંડવોનું બળ જુઓ. અને યુદ્ધમાં કેશવ અને અર્જુન—એ બંનેને અપ્રિય એવું તમે શું કરી શકશો?”

Verse 62

आगमिष्यति व: क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मण:

સંજય બોલ્યો—તમારા આ પાપકર્મનું ફળ શીઘ્ર જ તમારે ઉપર આવી પડશે.

Verse 63

इति तान्‌ परिभाषन वै वैश्यापुत्रो महामति:

સંજય બોલ્યો—આ રીતે તેમને સંબોધીને વૈશ્યપુત્ર મહામતિ (યુયુત્સુ) ફરી બોલવા લાગ્યો.

Verse 64

अपायाच्छस्त्रमुत्सूज्य कोपदुःखसमन्वित: । *राजा धृतराष्ट्रकी वैश्यजातीय पत्नीका परम बुद्धिमान्‌ पुत्र युयुत्सु कोप और दुःखसे युक्त हो कौरवोंसे उपर्युक्त बातें कहकर शस्त्र त्यागककर चला आया है' ।।

સંજય બોલ્યો—ધૃતરાષ્ટ્રની વૈશ્યજાતીય પત્નીથી જન્મેલો પરમ બુદ્ધિમાન પુત્ર યુયુત્સુ ક્રોધ અને દુઃખથી વ્યાપ્ત થઈ કૌરવોને તે વાતો કહી, શસ્ત્ર ત્યજીને દૂર થયો અને પાછો આવી ગયો. હે કૃષ્ણ! રણમાં તમે મને આ વાત કેમ ન કહી?

Verse 65

अधाक्षं तानहं क्रूरांस्तदा सर्वान्‌ महारथान्‌ | “श्रीकृष्ण! आपने रणक्षेत्रमें ही यह बात मुझसे क्यों नहीं बता दी? मैं उसी समय उन समस्त क़ूर महारथियोंको जलाकर भस्म कर डालता” || ६४ $ || संजय उवाच पुत्रशोकार्दितं पार्थ ध्यायन्तं साश्रुलोचनम्‌

સંજય બોલ્યો—મહારાજ! પુત્રશોકથી પીડિત, એ જ વિચારમાં લીન અને અશ્રુભર્યા નેત્રોવાળા પાર્થને જોઈ શ્રીકૃષ્ણે તેને પકડીને સંભાળ્યો. પુત્રવિયોગથી ઉપજેલી ગાઢ માનસિક વ્યથામાં ડૂબેલો અને તીવ્ર શોકથી દગ્ધ અર્જુનને ભગવાને મિત્રભાવથી કહ્યું—“મિત્ર! આમ વ્યાકુળ ન થા.”

Verse 66

निगृहा वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम्‌ । मैवमित्यब्रवीत्‌ कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम्‌

સંજય બોલ્યો—પુત્રશોકથી છલકાયેલ અને તીવ્ર શોકથી યુક્ત અર્જુનને વાસુદેવ કૃષ્ણે રોકીને કહ્યું—“આમ નહિ; આ રીતે વ્યાકુળ ન થા.”

Verse 67

सर्वेषामेष वै पन्था: शूराणामनिवर्तिनाम्‌ । क्षत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका

યુદ્ધમાં પીઠ ન બતાવનારા સર્વ શૂરવીરો માટે આ જ માર્ગ છે. વિશેષ કરીને તે ક્ષત્રિયો માટે, જેમની જીવિકા યુદ્ધથી ચાલે છે—તેમને આ માર્ગે જ આગળ વધવું અનિવાર્ય છે.

Verse 68

एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्‌ । विहिता सर्वशास्त्रज्जैगतिर्मतिमतां वर

બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ વીર! જે યુદ્ધમાં અડગ રહે છે અને કદી પાછા નથી હટતા, એવા યુદ્ધપરાયણ શૂરવીરો માટે સર્વ શાસ્ત્રજ્ઞોએ આ જ ગતિ નિર્ધારિત કરી છે.

Verse 69

ध्र॒ुवं हि युद्धे मरणं शूराणामनिवर्तिनाम्‌ । गत: पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशय:

પાછા ન હટનારા શૂરવીરોનું યુદ્ધમાં મરણ નિશ્ચિત છે. અભિમન્યુ પુણ્યકર્મીઓના લોકોમાં ગયો છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 70

एतच्च सर्ववीराणां काड्क्षितं भरतर्षभ | संग्रामेडभिमुखो मृत्यु प्राप्तुयादिति मानद

માન આપનાર, ભરતશ્રેષ્ઠ! સંગ્રામમાં શત્રુ સામે રહીને મૃત્યુ પ્રાપ્ત થાય—આ જ સર્વ વીરોની ઇચ્છા હોય છે.

Verse 71

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक इकह त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત અભિમન્યુવધપર્વમાં ષોડશ રાજકીય ઉપાખ્યાન વિષયક એકોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. રણમાં મહાબલી રાજપુત્ર વીરોનો સંહાર કરીને અભિમન્યુએ તે જ મૃત્યુ પ્રાપ્ત કર્યું, જે વીરો ઇચ્છે છે—યુદ્ધભૂમિમાં શત્રુ સામે સામસામે.

Verse 72

मा शुचः पुरुषव्याप्र पूर्वरेष सनातन: । धर्मकृद्धि: कृतो धर्म: क्षत्रियाणां रणे क्षय:,'पुरुषसिंह! शोक न करो। प्राचीन धर्मशास्त्रकारोंने संग्राममें वध होना क्षत्रियोंका सनातनधर्म नियत किया है इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि अर्जुनकोपे द्विसप्ततितमो<ध्याय: ।।

સંજય બોલ્યો— હે પુરુષવ્યાઘ્ર, શોક ન કર. આ પ્રાચીન અને સનાતન નિયમ છે; ધર્મના કર્તાઓએ એવો ધર્મ નિશ્ચિત કર્યો છે કે ક્ષત્રિયોને રણમાં મરણ પામવું જ નિયત કર્તવ્ય છે.

Verse 73

इमे ते भ्रातर: सर्वे दीना भरतसत्तम । त्वयि शोकसमादविष्टे नृपाश्व सुह्दस्तव,“भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे शोकाकुल हो जानेसे ये तुम्हारे सभी भाई, नरेशगण तथा सुहृद्‌ दीन हो रहे हैं

સંજય બોલ્યો— હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તું શોકમાં ડૂબે ત્યારે તારા આ બધા ભાઈઓ, રાજાઓ અને તારા સુહૃદો સૌ દીન થઈ જાય છે.

Verse 74

एतांश्व वचसा साम्ना समाश्वासय मानद । विदितं वेदितव्यं ते न शोक॑ कर्तुमहसि

સંજય બોલ્યો— હે માનદ, શાંત અને સમાધાનકારી વચનો વડે આ બધાને આશ્વાસન આપ. જે જાણવું યોગ્ય હતું તે તને જાણી લીધું છે; તેથી તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી.

Verse 75

एवमाश्वासित: पार्थ: कृष्णेनादभुतकर्मणा । ततोअब्रवीत्‌ तदा भ्रातृन्‌ सर्वान्‌ पार्थ: सगद्गदान्‌

સંજય બોલ્યો— અદ્ભુત કર્મ કરનાર શ્રીકૃષ્ણે આ રીતે આશ્વાસન આપતાં, પાર્થ અર્જુને ત્યારે ગદગદ કંઠે પોતાના બધા ભાઈઓને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 76

स दीर्घबाहु: पृथ्वंसो दीर्घधजीवलोचन: । अभिमन्युर्यथावृत्त: श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा

સંજય બોલ્યો— પહોળા ખભા, દીર્ઘ ભુજાઓ અને કમળસમાન વિશાળ નેત્રો ધરાવનાર અભિમન્યુએ યુદ્ધમાં જેમ પરાક્રમ કર્યો, તે બધો વર્તાંત જેમ બન્યો તેમ જ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 77

सनागस्यन्दनहयान द्रक्ष्यध्वं निहतान्‌ मया । संग्रामे सानुबन्धांस्तान्‌ मम पुत्रस्य वैरिण:

સંજય બોલ્યો—કાલે તમે જોશો કે મારા પુત્રના વૈરીઓ પોતાના હાથી, રથ, ઘોડા અને પોતાના સ્વજન-અનુચરો સહિત યુદ્ધભૂમિમાં મારા હાથે માર્યા જઈને પડ્યા છે।

Verse 78

कथं च व: कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम्‌ । सौभद्रो निधनं गच्छेद्‌ वज्जिणापि समागत:

તમે સૌ અસ્ત્રવિદ્યામાં પારંગત અને હાથમાં શસ્ત્ર ધારણ કરનાર હતા; તો પછી સुभદ્રાપુત્ર અભિમન્યુ—વજ્રધારી ઇન્દ્ર સાથે પણ સામનો કરે તોય—તમારા સામે કેવી રીતે મૃત્યુ પામે?

Verse 79

यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान्‌ रक्षणे मम । पुत्रस्य पाण्डुपञ्चालान्‌ मया गुप्तो भवेत्‌ तत:,“यदि मैं ऐसा जानता कि पाण्डव और पांचाल मेरे पुत्रकी रक्षा करनेमें असमर्थ हैं तो मैं स्वयं उसकी रक्षा करता

જો મને ખબર હોત કે પાંડવો અને પાંચાલો મારા પુત્રની રક્ષા કરવામાં અસમર્થ છે, તો તે ક્ષણથી જ હું પોતે તેની રક્ષા કરીને તેને સુરક્ષિત રાખત।

Verse 80

कथं च वो रथस्थानां शरवर्षाणि मुज्चताम्‌ । नीतो>भिमन्युर्निधनं कदर्थीकृत्य व: परैः,“आपलोग रथपर बैठे हुए बाणोंकी वर्षा कर रहे थे तो भी शत्रुओंने आपकी अवहेलना करके कैसे अभिमन्युको मार डाला?

તમે રથ પર સ્થિત રહી બાણવર્ષા કરતા હતા; છતાં શત્રુઓએ તમારી અવગણના કરીને અભિમન્યુને અપમાનિત કરી તેને મૃત્યુ સુધી કેવી રીતે પહોંચાડ્યો?

Verse 81

अहो व: पौरुषं नास्ति न च वो<5स्ति पराक्रम: । यत्राभिमन्यु: समरे पश्यतां वो निपातित:

અહો! તમામાં પુરુષાર્થ નથી, પરાક્રમ પણ નથી; કારણ કે સમરભૂમિમાં તમારા જોતા-જોતા અભિમન્યુ પાડી દેવાયો.

Verse 82

आत्मानमेव गर्हैयं यदहं वै सुदुर्बलान्‌ । युष्मानाज्ञाय निर्यातों भीरूनकृतनिश्चयान्‌

સંજયે કહ્યું—“હું મારી જ નિંદા કરીશ; કારણ કે તમને અત્યંત દુર્બળ, ભીરુ અને દૃઢ નિશ્ચય વિનાના જાણતાં છતાં, અભિમન્યુને તમારા ભરોસે છોડીને હું અન્યત્ર નીકળી ગયો.”

Verse 83

आहोस्विद्‌ भूषणार्थाय वर्म शस्त्रायुधानि व: । वाचस्तु वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम्‌

સંજયે કહ્યું—“શું તમારા કવચ અને શસ્ત્રો માત્ર શોભા માટે છે? કારણ કે સભાઓમાં તમારી વાણી—તમારી વક્તૃત્વશક્તિ—મારા પુત્રનું રક્ષણ કરી શકી નહીં।”

Verse 84

“अथवा आपलोगोंके ये कवच और अस्त्र-शस्त्र क्या शरीरका आभूषण बनानेके लिये हैं? मेरे पुत्रकी रक्षा न करके वीरोंकी सभामें केवल बातें बनानेके लिये हैं?” ।।

સંજયે કહ્યું—“અથવા તમારા આ કવચ અને શસ્ત્રો શું શરીરને શોભાવા માટે જ છે? મારા પુત્રનું રક્ષણ કર્યા વિના વીરસભામાં માત્ર વાતો કરવા માટે?” એમ કહી બીભત્સુ અર્જુન ધનુષ્ય અને શ્રેષ્ઠ તલવાર લઈને ઊભો થયો; તે સમયે કોઈ તેની તરફ આંખ ઉઠાવી જોઈ પણ શક્યું નહીં.

Verse 85

तमन्तकमिव क्रुद्ध॑ निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः । पुत्रशोकाभिसंतप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा

સંજયે કહ્યું—તે સમયે તે અંતક સમાન ક્રોધિત થઈ વારંવાર ઊંડા શ્વાસ છોડતો હતો. પુત્રશોકથી તપ્ત અર્જુનનું મુખ આંસુઓથી ભરાઈ ગયું હતું.

Verse 86

न भाषितुं शक्नुवन्ति द्रष्ट॑ वा सुहृदो &र्जुनम्‌ । अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्ठाद्वा पाण्डुनन्दनात्‌

સંજયે કહ્યું—તે સ્થિતિમાં વાસુદેવનંદન શ્રીકૃષ્ણ અથવા પાંડુનંદનોમાં જ્યેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરને છોડીને, અર્જુનના હિતેચ્છુઓ ન તો તેની સાથે બોલી શકતા હતા, ન તો તેની તરફ જોવા જેટલું સાહસ કરી શકતા હતા.

Verse 87

सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ । बहुमानात्‌ प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तुमर्हत:

શ્રીકૃષ્ણ અને યુધિષ્ઠિર દરેક પરિસ્થિતિમાં અર્જુનના હિતેચ્છુ હતા અને તેના મનને અનુરૂપ ચાલતા હતા. અર્જુન પ્રત્યે તેમના ઊંડા માન અને પ્રેમને કારણે, તે ક્ષણે તેને કહેવા અને સમજાવવાનો અધિકાર ખરેખર માત્ર એ બંનેને જ હતો.

Verse 88

ततस्तं पुत्रशोकेन भूशं पीडितमानसम्‌ | राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमत्रवीत्‌,तदनन्तर मन-ही-मन पुत्रशोकसे अत्यन्त पीड़ित हुए क्रोधभरे कमलनयन अर्जुनसे राजा युधिष्ठिरने इस प्रकार कहा--

ત્યારબાદ પુત્રશોકથી અત્યંત પીડિત મનવાળા, ક્રોધથી પ્રજ્વલિત કમલનયન અર્જુનને રાજા યુધિષ્ઠિરે આ રીતે કહ્યું.

Verse 123

स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिन: । “ढाक और करतारकी ध्वनिके साथ आज वीणा भी नहीं बज रही है। मेरी सेनाओंमें वन्दीजन न तो मंगलगीत गा रहे हैं और न स्तुतियुक्त मनोहर श्लोकोंका ही पाठ करते हैं

મારી સેનાવ્યુહોમાં વંદીજન હવે સ્તુતિભર્યા મનોહર શ્લોકોનું પાઠન કરતા નથી; ન મંગળગીતો ગુંજે છે, ન ઉત્સવધ્વનિ—બધું જ જાણે મૌન થઈ ગયું છે.

Verse 326

यदि पुत्र न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्‌ । “जिसके केशप्रान्त कोमल और घुँघराले थे

જો હું મારા પુત્રને ન જોઈ શકું, તો હું પણ યમસદન તરફ જઈશ.

Verse 353

अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिहदयस्य मे । “जिसकी नासिका, ललाटपटप्रान्त, नेत्र, भौंह तथा ओषछ्ठ--ये सभी परम सुन्दर थे, अभिमन्युके उस मुखको न देखनेपर मेरे हृदयमें क्या शान्ति होगी?

અભિમન્યુના તે મુખને ન જોઉં તો મારા હૃદયને શાંતિ કેવી રીતે મળશે?

Verse 366

अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्ति्दयस्य मे । “अभिमन्युका स्वर वीणाकी ध्वनिके समान सुखद, मनोहर तथा कोयलकी काकलीके तुल्य मधुर था। उसे न सुननेपर मेरे हृदयको क्या शान्ति मिलेगी?

તેનો સ્વર હું ન સાંભળું તો મારા હૃદયને કેવી શાંતિ મળે? અભિમન્યુનો અવાજ વીણાના નાદ જેવો સુખદ, મનોહર અને કોયલના કૂજન જેવો મધુર હતો; તેને ન સાંભળીને મારું મન કેવી રીતે શાંત થાય?

Verse 383

नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिहदयस्य मे । “प्रणाम करनेमें कुशल और पितृवर्गकी आज्ञाका पालन करनेमें तत्पर अभिमन्युको यदि आज मैं नहीं देखता हूँ तो मेरे हृदयको कया शान्ति मिलेगी?

જો આજે હું અભિમન્યુને ન જોઉં તો મારા હૃદયને કેવી શાંતિ? જે પ્રણામ કરવામાં કુશળ, પિતૃવર્ગની આજ્ઞા પાળવામાં તત્પર અને વડીલોની વાણીનું પાલન કરનાર એવો વીર—તેને ન જોઈને મારું મન કેવી રીતે શાંત થાય?

Verse 393

भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वर: । “जो सदा बहुमूल्य शय्यापर सोनेके योग्य और सुकुमार था, वह सनाथशिरोमणि वीर अभिमन्यु आज निश्चय ही अनाथकी भाँति पृथ्वीपर सो रहा है

જે સદા બહુ મૂલ્યવાન શય્યા પર સૂવા યોગ્ય અને સુકુમાર હતો, તે રક્ષિતોમાં શ્રેષ્ઠ વીર અભિમન્યુ આજે નિશ્ચયે અનાથની જેમ ધરતી પર પડ્યો છે.

Verse 403

तमद्य विप्रविद्धाड़मुपासन्त्यशिवा: शिवा: । “आजसे पहले सोते समय परम सुन्दरी स्त्रियाँ जिसकी उपासना करती थीं

જેના શયન સમયે પહેલાં પરમ સુંદર સ્ત્રીઓ શ્રદ્ધાથી સેવા કરતી, તે અભિમન્યુના ક્ષત-વિક્ષત દેહ પાસે આજે નિશ્ચયે અમંગળ ધ્વનિ કરનારી શિયાળણીઓ બેઠી હશે.

Verse 426

नूनमद्य रजोध्वस्तं रणरेणु: करिष्यति । “उसका वह सुन्दर मुख सदा छत्रकी छायामें रहने योग्य था; परंतु आज युद्धभूमिमें उड़ती हुई धूल उसे आच्छादित कर देगी

નિશ્ચયે આજે રણની ધૂળ તેને ધૂસર કરી દેશે. તેનું તે સુંદર મુખ સદા રાજછત્રની છાયામાં રહેવા યોગ્ય હતું; પરંતુ આજે યુદ્ધભૂમિની ઉડતી ધૂળ તેને ઢાંકી દેશે.

Verse 436

भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात्‌ । हा पुत्र! मैं बड़ा भाग्यहीन हूँ। निरन्तर तुम्हें देखते रहनेपर भी मुझे तृप्ति नहीं होती थी, तो भी काल आज बलपूर्वक तुम्हें मुझसे छीनकर लिये जा रहा है

હા પુત્ર! હું બહુ ભાગ્યહીન છું. સતત તને જોતો રહ્યો તોય મારું હૃદય તૃપ્ત થતું ન હતું; અને આજે કાળ બળપૂર્વક તને મારી પાસેથી છીનવી લઈ જાય છે.

Verse 453

शतक्रतुर्धनेशश्व प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम्‌ । “अवश्य ही आज वैवस्वत यम, वरुण, इन्द्र और कुबेर वहाँ तुम-जैसे निर्भय वीरको अपने प्रिय अतिथिके रूपमें पाकर तुम्हारा बड़ा आदर-सत्कार करते होंगे”

નિશ્ચયે આજે વૈવસ્વત યમ, વરુણ, ઇન્દ્ર અને કુબેર—તમારા જેવા નિર્ભય વીરને ત્યાં પ્રિય અતિથિરૂપે પામી—મહાન આદર-સત્કારથી તમારું સ્વાગત કરતા હશે.

Verse 463

दुःखेन महता<5<विष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत । इस प्रकार बारंबार विलाप करके टूटे हुए जहाजवाले व्यापारीकी भाँति महान्‌ दुःखसे व्याप्त हो अर्जुनने युधिष्ठिरसे इस प्रकार पूछा--

આ રીતે વારંવાર વિલાપ કરીને, તૂટેલા જહાજવાળા વેપારીની જેમ, મહાદુઃખથી વ્યાપ્ત થઈ અર્જુને યુધિષ્ઠિરને આ રીતે પૂછ્યું.

Verse 473

स्वर्गतो$भिमुख: संख्ये युध्यमानो नरभै: | “कुरुनन्दन! क्‍या उन श्रेष्ठ वीरोंके साथ युद्ध करता हुआ अभिमन्यु रणभूमिमें शत्रुओंका संहार करके सम्मुख मारा जाकर स्वर्गलोकमें गया है?

કુરુનંદન! શું તે શ્રેષ્ઠ વીરებთან યુદ્ધ કરતાં અભિમન્યુએ રણભૂમિમાં શત્રુઓનો સંહાર કરીને, સામસામે માર્યો જઈ સ્વર્ગલોકને પામ્યો છે?

Verse 483

असहाय: सहायार्थी मामनुध्यातवान्‌ ध्रुवम्‌ | “अवश्य ही बहुत-से श्रेष्ठ एवं सावधानीके साथ प्रयत्नपूर्वक युद्ध करनेवाले योद्धाओंके साथ अकेले लड़ते हुए अभिमन्युने सहायताकी इच्छासे मेरा बारंबार स्मरण किया होगा

નિશ્ચયે, સહાય વિના સહાયની ઇચ્છાથી, બહુ-સે શ્રેષ્ઠ અને સાવધાનીથી પ્રયત્નપૂર્વક યુદ્ધ કરનારા યોદ્ધાઓ સામે એકલો લડતાં અભિમન્યુએ વારંવાર મારું સ્મરણ કર્યું હશે.

Verse 513

सुभद्रायां च सम्भूतो न चैवं वक्तुमहति । अथवा वह मेरा पुत्र, श्रीकृष्णका भानजा था, सुभद्राकी कोखसे उत्पन्न हुआ था; इसलिये ऐसी दीनतापूर्ण बात नहीं कह सकता था

સુભદ્રાના ગર્ભથી જન્મેલો, મારો પુત્ર અને શ્રીકૃષ્ણનો ભાણેજ—એવો નહોતો કે આ રીતે દીન અને આત્મઅવમાનનાભરી વાત કરે. તેથી તે આવી નિરાશાભરી વાણી બોલી જ ન શક્યો હોત.

Verse 523

अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्ष॑ यन्न दीर्यते । “निश्चय ही मेरा यह हृदय अत्यन्त सुदृढ़ एवं वज़्सारका बना हुआ है, तभी तो लाल नेत्रोंवाले महाबाहु अभिमन्युको न देखनेपर भी यह फट नहीं जाता है

નિશ્ચયે મારું હૃદય અત્યંત દૃઢ—વજ્રસમાન કઠોર—થઈ ગયું છે; તેથી લાલ નેત્રોવાળા દીર્ઘબાહુ અભિમન્યુને ન જોઈ શકતાં પણ તે ફાટી પડતું નથી.

Verse 543

उपायान्तं रिपून्‌ हत्वा सोड्द्य मां कि न पश्यति । “जब मैं शत्रुओंको मारकर शिविरको लौटता था

જ્યારે હું શત્રુઓને મારીને શિબિરમાં પાછો ફરતો, ત્યારે જે દરરોજ પ્રસન્નચિત્તે આગળ આવીને મારું અભિનંદન કરતો—એ અભિમન્યુ આજે મને કેમ નથી જોતો?

Verse 553

शोभयन्‌ _मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातित: । “निश्चय ही शत्रुओंने उसे मार गिराया है और वह खूनसे लथपथ होकर धरतीपर पड़ा सो रहा है एवं आकाशसे नीचे गिराये हुए सूर्यकी भाँति वह अपने अंगोंसे इस भूमिकी शोभा बढ़ा रहा है

નિશ્ચયે શત્રુઓએ તેને પાડી મારી નાખ્યો છે; તે લોહીમાં લથપથ થઈ ધરતી પર પડ્યો છે, જાણે ઊંઘતો હોય. આકાશમાંથી પાડી દેવાયેલા સૂર્યની જેમ, તે પોતાના અંગોથી આ ભૂમિની શોભા વધારી રહ્યો છે.

Verse 563

रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनड्क्ष्यति । “मुझे बारंबार सुभद्राके लिये शोक हो रहा है, जो युद्धसे मुँह न मोड़नेवाले अपने वीर पुत्रको रणभूमिमें मारा गया सुनकर शोकसे आतुर हो प्राण त्याग देगी

યુદ્ધથી કદી ન વળનારા પોતાના વીર પુત્રને રણભૂમિમાં માર્યો ગયો છે—આ સાંભળીને સુભદ્રા શોકથી વ્યાકુળ થઈ નિશ્ચયે ક્ષીણ થઈ જશે; કદાચ પ્રાણ પણ ત્યજી દે.

Verse 573

द्रौपदी चैव दुःखातें ते च वक्ष्यामि कि नन्‍्वहम्‌ । अभिमन्युको न देखकर सुभद्रा मुझे क्या कहेगी? द्रौपदी भी मुझसे किस प्रकार वार्तालाप करेगी? इन दोनों दुःखकातर देवियोंको मैं क्या जवाब दूँगा?

સંજય બોલ્યો—દ્રૌપદી અને સુભદ્રા—આ બે રાણીઓ જ્યારે શોકથી વ્યાકુળ થશે, ત્યારે હું તેમને શું કહું? અભિમન્યુ જો દેખાશે નહીં તો સુભદ્રા મને શું કહેશે? અને દ્રૌપદી તો મારી સાથે વાત પણ કેવી રીતે કરશે? શોકથી પીડિત આ બે મહાન સ્ત્રીઓને હું શું ઉત્તર આપી શકું?

Verse 583

सहस्रधा वधू दृष्टवा रुदतीं शोककर्शिताम्‌ | “निश्चय ही मेरा हृदय वज़्सारका बना हुआ है, जो शोकसे कातर हुई बहू उत्तराको रोती देखकर सहखसों टुकड़ोंमें विदीर्ण नहीं हो जाता?

સંજય બોલ્યો—નિશ્ચયે મારું હૃદય વજ્રસમાન કઠોર બની ગયું છે; કારણ કે શોકથી ક્ષીણ થયેલી, રડતી નવવધૂ ઉત્તરા ને જોઈને પણ મારું મન હજારો ટુકડાઓમાં વિખેરાતું નથી.

Verse 613

सिंहवन्नदथ प्रीता: शोककाल उपस्थिते । 'रणक्षेत्रमें श्रीकृष्ण और अर्जुनका अपराध करके तुम्हारे लिये शोकका अवसर उपस्थित है, ऐसे समयमें तुमलोग प्रसन्न होकर सिंहनाद कैसे कर रहे हो?

સંજય બોલ્યો—શોકનો સમય આવી ગયો છે, છતાં તમે આનંદથી સિંહનાદ કરો છો. रणભૂમિમાં શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન સામે અપરાધ કરીને તમે પોતે જ તમારા માટે શોકનું કારણ ઊભું કર્યું છે; એવા સમયે તમે કેવી રીતે હર્ષથી ગર્જના કરો છો?

Verse 623

अधर्मो हि कृतस्तीव्र: कथं स्यादफलश्रिरम्‌ । “तुम्हारे पापकर्मका फल तुम्हें शीघ्र ही प्राप्त होगा। तुमलोगोंने घोर पाप किया है। उसका फल मिलनेमें अधिक विलम्ब कैसे हो सकता है?

સંજય બોલ્યો—ઘોર અધર્મ થયો છે; તે નિષ્ફળ કેવી રીતે રહી શકે? તમારા પાપકર્મનું ફળ તમને ટૂંક સમયમાં મળશે. તમે ભયંકર પાપ કર્યું છે; તેના પરિણામમાં વધુ વિલંબ કેવી રીતે થઈ શકે?

Verse 1536

सर्वेषां चैव योधानां सामग्रयं स्यान्ममाच्युत । “आज इन स्वजनोंको व्याकुल देखकर मेरे हृदयकी आशंका नहीं दूर होती है। दूसरोंको मान देनेवाले अच्युत श्रीकृष्ण! राजा द्रुपद

સંજય બોલ્યો—હે અચ્યુત! આજે આ સ્વજનોને વ્યાકુળ જોઈને મારા હૃદયની આશંકા શાંત થતી નથી. અન્યને માન આપનાર શ્રીકૃષ્ણ! અમારા સર્વ યોધ્ધાઓનો સમૂહ શું સલામત અને અખંડ છે? રાજા દ્રુપદ, વિરાટ તથા મારા અન્ય બધા યોધ્ધાઓ નિશ્ચયે કુશળ છે ને?

Verse 5936

युयुत्सुश्नापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन्‌ | “मैंने घमंडमें भरे हुए धृतराष्ट्रपुत्रोंका सिंहनाद सुना है और श्रीकृष्णने यह भी सुना है कि युयुत्सु उन कौरववीरोंको इस प्रकार उपालम्भ दे रहा था

સંજય બોલ્યો—યુયુત્સુ પણ કૃષ્ણે સાંભળ્યો, જ્યારે તે વીરોને ઉપાલંભ આપતો હતો. ગર્વથી ફૂલેલા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોના સિંહનાદને સાંભળી, શ્રીકૃષ્ણે એ પણ સાંભળ્યું કે યુયુત્સુ તે કૌરવવીરોને એ જ રીતે કઠોર વચનોથી ધિક્કારતો હતો.