Adhyaya 70
द्रोण–धृष्टद्युम्नयुद्धवर्णनम् (Drona–Dhrishtadyumna Battle Description)
Upa-parva: Droṇa–Dhṛṣṭadyumna Saṃgrāma (Battle Account within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that as Pārtha and Vārṣṇeya have entered the fray and Duryodhana moves behind, the Pāṇḍavas with the Somakas surge toward Droṇa with great speed and noise, initiating an exceptionally intense engagement before the battle-formation. Dhṛṣṭadyumna and the Pāṇḍava host shower Droṇa’s army with arrows; the Kauravas, placing Droṇa at their front, respond in kind. The narration repeatedly uses storm, river-flood, and fire imagery to characterize reciprocal missile-exchanges and the churning of units. Droṇa checks the coalition’s advance “like a mountain against torrents,” yet Dhṛṣṭadyumna persistently draws him and strikes back, and at one point the host becomes divided into three. The chapter then catalogs concurrent containment actions: Kaurava champions surround Bhīma; others block the Draupadeyas; Śalya covers Yudhiṣṭhira; Duḥśāsana advances against Sātyaki; Śakuni checks Nakula; Vindānu-vindau engage Virāṭa; Bāhlika counters Śikhaṇḍin; and Alāyudha runs at Ghaṭotkaca. Finally, Jayadratha is positioned at the rear under a carefully named protective arrangement: wheel-guards and rear-guards including Droṇi (Aśvatthāman), Karṇa, and other elite archers, indicating deliberate asset-protection within the wider melee.
Chapter Arc: नारद सृंजय से कहते हैं कि महातपस्वी, शूरवीर, लोक-वन्दित जमदग्निनन्दन परशुराम भी अंततः अतृप्त-सा ही मृत्यु के मुख में जाएगा—यह वाक्य वीरता की चरम सीमा पर भी मानव-सीमा का स्मरण कराता है। → कथा परशुराम के तेजस्वी जीवन-वृत्त में उतरती है: पृथ्वी को ‘सुखमय’ बनाने वाले आदिधर्म-पालक का रूप, फिर क्षत्रियों के अत्याचार से उत्पन्न ज्वाला—गाय के बछड़े का अपहरण और पिता जमदग्नि का वध; इस अपमान से प्रतिशोध धर्म-युद्ध बनकर फैलता है। → परशुराम का उग्र संहार-चक्र: परशु से दश-सहस्रों का वध, देश-देशांतर के राजन्यों पर बाण-वर्षा, रक्त-प्रवाह से सरोवरों का भर जाना और ‘अठारह द्वीपों’ तक भय का विस्तार—यह क्षत्रिय-नाश का महाविस्फोट अध्याय का शिखर है। → कश्यप के आदेश से परशुराम का महेन्द्र पर्वत पर निवास और समुद्र को पीछे हटाकर भूमि-सीमा का निर्धारण (जहाँ तक बाण फेंका जा सके); फिर यज्ञों का अनुष्ठान—क्रतुशत, पूर्ण दक्षिणा—और भृगुकुल-कीर्ति का स्थापन। उग्र प्रतिशोध तप और दान में रूपांतरित होता है। → नारद का निष्कर्ष—इतने गुणों और यश के बाद भी जामदग्न्य ‘मरिष्यति’—यह संकेत छोड़ता है कि महावीर का अंत भी अपूर्ण तृप्ति और कर्म-फल की अनिवार्यता से बंधा है।
Shlokas
Verse 1
नारदजी कहते हैं--सृंजय! महातपस्वी शूरवीर, वीरजनवन्दित महायशस्वी जमदग्निनन्दन परशुरामजी भी अतृप्त अवस्थामें ही मौतके मुखमें चले जायँगे
નારદજી બોલ્યા—હે સૃંજય! મહાતપસ્વી શૂરવીર, વીરજનવંદિત, મહાયશસ્વી જમદગ્નિનંદન પરશુરામજી પણ અતૃપ્ત અવસ્થામાં જ મૃત્યુના મુખમાં જશે.
Verse 2
यः स्माद्यमनुपर्येति भूमिं कुर्वन्निमां सुखाम् । न चासीदू विक्रिया यस्य प्राप्य श्रियमनुत्तमाम्
જેઓએ આ પૃથ્વીને સુખમય બનાવતાં આદિયુગના ધર્મનો સતત પ્રચાર કર્યો હતો, અને પરમ ઉત્તમ સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરીને પણ જેમના મનમાં કોઈ વિકૃતિ આવી નહોતી.
Verse 3
यः क्षत्रियै: परामृष्टे वत्से पितरि चाब्रुवन् । ततो<वधीत् कार्तवीर्यमजितं समरे परै:
જ્યારે ક્ષત્રિયોએ ગાયના વાછરડાને પકડી લીધો અને પિતા જમદગ્નિને મારી નાખ્યા, ત્યારે તેમણે મૌન ધારણ કરીને જ સમરભૂમિમાં બીજાઓથી કદી ન પરાજિત થયેલા કૃતવીર્યપુત્ર અર્જુન (કાર્તવીર્ય)નો વધ કર્યો.
Verse 4
क्षत्रियाणां चतु:ःषष्टिमयुतानि सहस्रश: । तदा मृत्यो: समेतानि एकेन धनुषाजयत्,उस समय मरने-मारनेका निश्चय करके एकत्र हुए चौसठ करोड़ क्षत्रियोंको उन्होंने एकमात्र धनुषके द्वारा जीत लिया
તે સમયે મારવા-મરવાનો નિશ્ચય કરીને એકત્ર થયેલા ચોસઠ અયુત ક્ષત્રિયોને તેમણે એકમાત્ર ધનુષ્યના બળે જીત્યા.
Verse 5
ब्रह्मद्विषां चाथ तस्मिन् सहस््राणि चतुर्दश । पुनरन्यानि जग्राह दन्तक़््रं जघान ह,उसी युद्धके सिलसिलेमें परशुरामजीने चौदह हजार दूसरे ब्रह्मद्रोहियोंका दमन किया और दन्तक़्ूर नामक राजाको भी मार डाला
એ જ યુદ્ધક્રમમાં પરશુરામજીએ બ્રાહ્મણદ્વેષી એવા બીજા ચૌદ હજારનો દમન કર્યો અને દંતક્રૂર નામના રાજાને પણ મારી નાખ્યો.
Verse 6
सहस्र मुसलेनाहन् सहस्रमसिनावधीत् | उद्बन्धनात् सहस्नं च सहस्रमुदके धृतम्
તેણે મુસળથી એક સહસ્રને પાડી દીધા, તલવારથી બીજા એક સહસ્રનો વધ કર્યો; પછી ઉપરથી લટકાવી એક સહસ્રને મારી નાખ્યા અને ફરી એક સહસ્રને પાણીમાં દબાવી ડૂબાડી દીધા।
Verse 7
दन्तान् भड़क्त्वा सहस्नस्य कर्णान् नासान्यकृन्तत । ततः सप्तसहस्राणां कट्धूपमपाययत्,एक सहस्र राजपूतोंके दाँत तोड़कर नाक और कान काट डाले तथा सात हजार राजाओंको कड़वा धूप पिला दिया
એક સહસ્રના દાંત તોડી તેણે તેમના કાન અને નાક કાપી નાખ્યા; પછી સાત સહસ્રને કટુ ધૂપ (કડવો કઢો) પીવડાવ્યો।
Verse 8
शिष्टान् बद्ध्वा च हत्वा वै तेषां मूर्थ्नि विभिद्य च । गुणावतीमुत्तरेण खाण्डवाद् दक्षिणेन च | गिर्यन्ते शतसाहस्रा हैहया: समरे हता:
શેષ યોદ્ધાઓને બાંધી તેણે તેમનો વધ કર્યો અને અનેકના મસ્તક પણ વિભેદી નાખ્યા. ગુણાવતીના ઉત્તર અને ખાંડવ વનના દક્ષિણ, પર્વતસીમા પ્રદેશમાં, પિતૃવધથી ક્રોધિત બુદ્ધિમાન જમદગ્ન્ય પરશુરામે સમરમાં હૈહય ક્ષત્રિયોના શતસહસ્રોને મારી નાખ્યા।
Verse 9
सरथाश्वगजा वीरा निहतास्तत्र शेरते | पितुर्वधामर्षितेन जामदग्न्येन धीमता
ત્યાં તે વીરો રથ, ઘોડા અને હાથીઓ સહિત માર્યા જઈને પડ્યા છે—પિતૃવધનો અપમાન સહન ન કરી શકનાર બુદ્ધિમાન જમદગ્ન્ય પરશુરામના હાથે।
Verse 10
निजघ्ने दशसाहस्रान् राम: परशुना तदा । न ह्मृष्यत ता वाचो यास्तैर्भूशमुदीरिता:
ત્યારે રામ (પરશુરામ) એ પરશુથી દસ સહસ્રનો સંહાર કર્યો; છતાં તેઓએ ઉઠાવેલા ઊંચા આર્તનાદોથી તે હર્ષિત થયો નહીં।
Verse 11
ततः काश्मीरदरदान् कुन्तिक्षुद्रकमालवान्
ત્યારબાદ પરાક્રમે પ્રજ્વલિત જામદગ્ન્ય પરશુરામે કાશ્મીર, દરદ, કુન્તિ, ક્ષુદ્રક, માલવ, અંગ, વંગ, કલિંગ, વિદેહ, તામ્રલિપ્ત, રક્ષોવાહ, વીતિહોત્ર, ત્રિગર્ત, માર્તિકાવત, શિબી તથા અન્ય સહસ્ર દેશોના ક્ષત્રિયોને પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી સંહાર્યા।
Verse 12
अड़वड़कलिड्रांश्न विदेहांस्ताम्रनलिप्तकान् | रक्षोवाहान् वीतिहोत्रांस्त्रिगर्तान् मार्तिकावतान्
નારદે કહ્યું—ત્યારબાદ મહાબલી, પ્રતિાપી પરશુરામે પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી અનેક દેશોના ક્ષત્રિયોને સંહાર્યા—જેમ કે વિદેહ, તામ્રલિપ્ત, રક્ષોવાહ, વીતિહોત્ર, ત્રિગર્ત અને માર્તિકાવત વગેરે; તેમજ અન્ય પણ અસંખ્ય।
Verse 13
शिबीनन्यांश्व राजन्यान् देशान् देशान्ू सहस्रशः । निजघान शितैर्बाणैर्जामदग्न्य: प्रतापवान्
નારદે કહ્યું—પ્રતિાપી જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) એ શિબી તથા દેશે દેશે સહસ્રોની સંખ્યામાં રહેલા અન્ય ક્ષત્રિયોને પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી માર્યા।
Verse 14
कोटीशतसहस््राणि क्षत्रियाणां सहस्रश: । इन्द्रगोपकवर्णस्य बन्धुजीवनिभस्य च
નારદે કહ્યું—સૈકડો કરોડો અને સહસ્રો-સહસ્ર ક્ષત્રિયો માર્યા ગયા. ઇન્દ્રગોપ કીટક અને બંધુજીવ પુષ્પ જેવા વર્ણના રક્તપ્રવાહોથી ભાર્ગવ પરશુરામે અનેક સરોવરો ભર્યા. પછી અષ્ટાદશ દ્વીપો (સમસ્ત પૃથ્વી) વશમાં કરીને તેણે ઉત્તમ દક્ષિણાઓથી યુક્ત સો પવિત્ર યજ્ઞો કર્યા।
Verse 15
रुधिरस्य परीवाहै: पूरयित्वा सरांसि च | सर्वनिष्टादश द्वीपान् वशमानीय भार्गव:
નારદે કહ્યું—રક્તના પ્રવાહોથી તેણે સરોવરો પણ ભર્યા; અને અષ્ટાદશ દ્વીપો (સમસ્ત જગત) વશમાં કરીને ભાર્ગવ પરશુરામે પોતાનું અધિપત્ય સ્થાપ્યું।
Verse 16
वेदीमष्टनलोत्सेधां सौवर्णा विधिनिर्मिताम्
નારદે કહ્યું—વિધિ અનુસાર નિર્મિત, આઠ નલ ઊંચી સુવર્ણ વેદી (તેમણે) બનાવી.
Verse 17
सर्वरत्नशतै: पूर्णा पताकाशतमालिनीम् । ग्राम्यारण्यै: पशुगणै: सम्पूर्णां च महीमिमाम्
નારદે કહ્યું—આ ભૂમિ સર્વ પ્રકારના રત્નોના સૈકડાઓથી પરિપૂર્ણ છે, સો પતાકાઓની માળાથી શોભિત છે, અને ગ્રામ્ય તથા અરણ્ય પશુગણોથી પણ સંપૂર્ણ છે.
Verse 18
रामस्य जामदग्न्यस्य प्रतिजग्राह कश्यप: । उस यज्ञमें विधिपूर्वक बत्तीस हाथ ऊँची सोनेकी वेदी बनायी गयी थी
નારદે કહ્યું—જમદગ્નિનંદન રામ (પરશુરામ)ની પ્રતિજ્ઞાત દક્ષિણા મહર્ષિ કશ્યપે સ્વીકારી.
Verse 19
निर्दस्युं पृथिवीं कृत्वा शिष्टेष्टजनसंकुलाम् | कश्यपाय ददौ रामो हयमेथे महामखे
નારદે કહ્યું—પૃથ્વીને ચોર-ડાકૂઓથી રહિત કરીને અને શિષ્ટ તથા ઇષ્ટ જનોથી પરિપૂર્ણ કરીને, રામ (પરશુરામ)એ મહાયજ્ઞ અશ્વમેધમાં તેને કશ્યપને દાન કરી.
Verse 20
त्रि:सप्तकृत्व: पृथिवीं कृत्वा नि:क्षत्रियां प्रभु: इष्ट्वा क्रतुशतैर्वीरो ब्राह्मणेभ्यो हुमन्यत
નારદે કહ્યું—તે પરાક્રમી પ્રભુએ એકવીસ વાર પૃથ્વીને ક્ષત્રિયવિહિન કરીને, સૈકડો ક્રતુઓથી યજન કર્યું અને આ વસુધાને બ્રાહ્મણોની અધિકારભૂત માની (તેમને) અર્પણ કરી.
Verse 21
सप्तद्वीपां वसुमतीं मारीचो<वगृह्नत द्विज: । राम॑ प्रोवाच निर्गच्छ वसुधातो ममाज्ञया
નારદે કહ્યું—દ્વિજ મારીચે દાનરૂપે સાત દ્વીપોથી યુક્ત વસુમતી ગ્રહણ કરીને તેનો અધિકાર લીધો. પછી તેણે રામ (પરશુરામ)ને કહ્યું—“મારી આજ્ઞાથી આ પૃથ્વીમાંથી નીકળી જા.”
Verse 22
स कश्यपस्य वचनात् प्रोत्सार्य सरितां प्रतिम् । इषुपाते युधां श्रेष्ठ: कुर्वन् ब्राह्मणशासनम्
કશ્યપના વચનથી તેણે (પ્રતિપક્ષને) નદી તરફ હાંકી કાઢ્યો. બાણપ્રયોગમાં શ્રેષ્ઠ એવો તે યોદ્ધા બ્રાહ્મણના શાસનનું પાલન કરતો રહ્યો.
Verse 23
एवं गुणशतैर्युक्तो भूगूणां कीर्तिवर्धन:
આ રીતે સૈકડો ગુણોથી યુક્ત થઈ તે ભૃગુવંશની કીર્તિ વધારનાર બન્યો.
Verse 24
त्वया चतुर्भद्रतर: पुत्रात् पुण्यतरस्तव
તે તારા માટે ચારગણો વધુ મંગલકારી છે—અને તારા પુત્ર કરતાં પણ વધુ પુણ્યવાન છે.
Verse 25
अयज्वानमदाक्षिण्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । सूंजय! चारों कल्याणकारी गुणोंमें वे तुमसे श्रेष्ठ और तुम्हारे पुत्रसे अधिक पुण्यात्मा हैं। अतः तुम यज्ञानुष्ठान और दान-दक्षिणासे रहित अपने पुत्रके लिये शोक न करो ।।
યજ્ઞ ન કરનાર અને દાન-દક્ષિણાથી રહિત એવા પોતાના પુત્ર માટે શોક ન કર. સંજય, તેઓ ચાર મંગલકારી ગુણોમાં તારા કરતાં શ્રેષ્ઠ અને સૈકડો મંગલગુણોથી વધુ યુક્ત હતા; છતાં તેઓ મરી ગયા, અને જે જીવિત છે તેઓ પણ નિશ્ચય મરશે.
Verse 70
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये सप्ततितमो<5ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, અભિમન્યુવધપર્વના અંતર્ગત ‘ષોડશરાજકીય’ પ્રસંગનો સિત્તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 106
भूगो रामाभिधावेति यदाक्रन्दन् द्विजोत्तमा: । परशुरामजीने उस समय अपने फरसेसे दस हजार क्षत्रियोंको काट डाला। आश्रमवासियोंने आर्तभावसे जो बातें कही थीं
જ્યારે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો ‘ભૃગુવંશીય રામ!’ કહી કરુણ ક્રંદન કરવા લાગ્યા, ત્યારે તેમની કાતર પુકાર પરશુરામના હૃદયને ભેદી ગઈ. ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ તેઓ પહેલેથી જ પોતાના ફરશાથી અસંખ્ય ક્ષત્રિયોને કાપી નાખી ચૂક્યા હતા; આશ્રમવાસીઓની આર્ત વાણી—“ભાર్గવ પરશુરામ, દોડો, બચાવો”—તેમને અસહ્ય લાગી.
Verse 226
अध्यावसद् गिरिश्रेष्ठ॑ं महेन्द्र पर्वतोत्तमम् । कश्यपके इस आदेशसे योद्धाओंमें श्रेष्ठ परशुरामने जितनी दूर बाण फेंका जा सकता है
બ્રાહ્મણની આજ્ઞાનું પાલન કરતાં યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ પરશુરામે જેટલી દૂર બાણ ફેંકી શકાય તેટલી દૂર સમુદ્રને પાછળ હટાવ્યો અને પછી ગિરિશ્રેષ્ઠ, પર્વતોમાં ઉત્તમ મહેન્દ્ર પર્વત પર નિવાસ કર્યો.
Verse 236
जामदग्न्यो ह्ृतियशा मरिष्यति महाद्युति: । इस प्रकार भूगुकुलकी कीर्ति बढ़ानेवाले महायशस्वी, महातेजस्वी और सैकड़ों गुणोंसे सम्पन्न जमदग्निनन्दन परशुराम भी एक-न-एक दिन मरेंगे ही
નારદે કહ્યું—“ભૃગુકુલની કીર્તિ વધારનાર મહાયશસ્વી, મહાતેજસ્વી જામદગ્ન્ય પરશુરામ પણ એક ને એક દિવસ નિશ્ચયે મરી જ જશે.”
Verse 1563
ईजे क्रतुशतै: पुण्यै: समाप्तवरदक्षिणै: । सहस्रों और लाखों कोटि क्षत्रियोंके इन्द्रगोप (वीर-बहूटी) नामक कीट तथा बन्धुजीव (दुपहरिया)-पुष्पके समान रंगवाले रक्तकी धाराओंसे भृगुनन्दन परशुरामने कितने ही तालाब भर दिये और समस्त अठारह द्वीपोंको अपने वशमें करके उत्तम दक्षिणाओंसे युक्त सौ पवित्र यज्ञोंका अनुष्ठान किया
નારદે કહ્યું—ભૃગುನંદન પરશુરામે ઉત્તમ દક્ષિણાઓથી યુક્ત અને વિધિપૂર્વક સમાપ્ત થતા સો પુણ્ય યજ્ઞો કર્યા। અને સહસ્રો-લાખો-કરોડો ક્ષત્રિયોના રક્તપ્રવાહોથી—ઇન્દ્રગોપ કીટ અને બંધુજીવ પુષ્પ જેવી લાલિમાવાળા—કેટલાય તળાવો ભર્યા હોવાનું કહેવાય છે; તેમજ અઠારહ દ્વીપોને વશમાં કરીને પણ તેમણે યજ્ઞકર્મમાં જ પ્રતિષ્ઠા રાખી।
Frequently Asked Questions
The chapter presents an implicit dharma-tension rather than a stated debate: commanders must decide between direct confrontation and protective prioritization—balancing personal valor and duty to engage the enemy against the obligation to preserve strategic assets and maintain formation integrity.
The narrative suggests that outcomes in collective crises depend on disciplined coordination as much as individual prowess: ethical intent in warfare is tested by the necessity of organization, restraint, and role-based duty within a larger system.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is conveyed through Saṃjaya’s evaluative similes and cataloging, framing the battle as a measure of leadership, cohesion, and the limits of human agency under overwhelming conditions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.