Adhyaya 68
अर्जुनस्य प्रतिघातः — श्रुताय्वच्युतायुवधः तथा गजसैन्यविदारणम् (Arjuna’s Counterstroke: Slaying of Śrutāyu and Acyutāyu; Breaking the Elephant Corps)
Upa-parva: Arjuna’s Counter-offensive against Śrutāyu, Acyutāyu, and the Elephant Corps (Droṇa-parva battle-episode)
Saṃjaya reports that, following earlier losses, multiple Kaurava-aligned units rush Arjuna and shower him with arrows. Arjuna answers with lethal precision, cutting down attackers and forcing a temporary recoil, after which the forces re-form to encircle him. Śrutāyu and Acyutāyu—portrayed as strong, competitive, high-born archers—launch a concentrated barrage and strike Arjuna with heavy weapons (tomara and śūla), producing a moment of stupor; Kṛṣṇa stabilizes Arjuna through reassurance. Arjuna then unveils a Śākra-associated astric discharge, neutralizes the opponents’ missiles, and kills both Śrutāyu and Acyutāyu; their immediate followers and later their sons are also rapidly dispatched. The narrative expands into mass-combat imagery: elephant units and allied contingents attempt to contain Arjuna, but repeated head-and-arm severing strikes, routs, and battlefield terror are described. A further duel occurs with Ambaṣṭha, who attacks Kṛṣṇa with a mace; Arjuna shatters the mace, severs Ambaṣṭha’s arms, and kills him. The chapter closes with Arjuna momentarily obscured amid dense chariot and elephant formations, emphasizing the scale and volatility of the engagement.
Chapter Arc: संजय के युद्ध-वृत्तांत के बीच नारद का स्वर उठता है—दुष्यन्त-पुत्र भरत की कथा, मानो मृत्यु के सामने मनुष्य-गौरव की परीक्षा का दर्पण। → बालक भरत हिम-श्वेत सिंहों को नख-दंष्ट से परास्त कर बाँधता, गेंड़ों-हिंसक पशुओं को वश में कर छोड़ देता; ब्राह्मण उसे ‘सर्वदमन’ कहते हैं, पर माता शकुन्तला उसे रोकती है—बल का धर्म क्या है? → भरत के महायज्ञों का उत्कर्ष—अग्निष्टोम, अतिरात्र, विश्वजित, वाजपेय-सहस्र; इन्द्रादि देव और द्विज मिलकर यज्ञ में स्वर्ण-निर्मित महान् दान-वैभव का साक्ष्य देते हैं—फिर भी निष्कर्ष कठोर है: इतने पुण्यवान भी मृत्यु से नहीं बचे। → नारद संजय को उपदेश देता है—जब चारों कल्याणकारी गुणों से युक्त, तुमसे श्रेष्ठ और तुम्हारे पुत्रों से भी अधिक पुण्यात्मा भी काल से नहीं बचे, तो शोक में डूबकर क्या लाभ? पुत्र-शोक से ऊपर उठो। → युद्धभूमि की ओर लौटने का संकेत—उपाख्यान का नैतिक बोध अब धृतराष्ट्र-शोक और कुरुक्षेत्र के रक्त-यथार्थ पर लागू होने को है।
Shlokas
Verse 1
अपन का छा | अफड-एक्रा् अष्टषष्टितमो< ध्याय: राजा भरतका चरित्र नारद उवाच दौष्यन्तिं भरतं चापि मृतं सृज्जय शुश्रुम । कर्माण्यसुकराण्यन्यै: कृतवान् यः शिशुर्वने
નારદે કહ્યું—હે સૃઞ્જય, દુષ્યંતપુત્ર રાજા ભરતનું પણ અવસાન થયું છે એમ અમે સાંભળ્યું છે. તે તો બાળપણમાં જ વનમાં એવા-એવા કાર્યો કરી ગયો હતો, જે બીજાઓ માટે સર્વથા દુષ્કર છે.
Verse 2
हिमावदातान् यः सिंहान् नखदंष्टायुधान् बली । निर्वीर्यास्तरसा कृत्वा विचकर्ष बबन्ध च
નારદે કહ્યું—નખ અને દાંતને આયુધ બનાવનારા હિમસમાન શ્વેત સિંહોને પણ તે બલવાન પોતાના જોરથી નિર્વીર્ય કરી દેતો; તેમને ખેંચી લાવતો અને બાંધી દેતો.
Verse 3
बलवान् भरत बाल्यावस्थामें ही नखों और दाढ़ोंसे प्रहार करनेवाले बरफके समान सफेद रंगके सिंहोंको अपने बाहुबलके वेगसे पराजित एवं निर्बल करके उन्हें खींच लाते क्रूरांश्नोग्रतरान् व्याप्रान् दमित्वा चाकरोद् वशे । मन:शिला इव शिला: संयुक्ता जतुराशिभि:
નારદે કહ્યું—બલવાન ભરત બાળપણમાં જ નખ અને દાંતથી પ્રહાર કરનારા હિમસમાન શ્વેત સિંહોને પોતાના બાહુબળના વેગથી પરાજિત કરી નિર્બળ બનાવતો અને તેમને ખેંચી લાવતો. અત્યંત ભયંકર અને ક્રૂર સ્વભાવવાળા વ્યાઘ્રોને પણ દમન કરીને પોતાના વશમાં કરતો. તેમજ મનઃશિલા જેવી પીળી અને લાક્ષાના ઢગલાથી રંજિત લાલ રંગની મોટી-મોટી શિલાઓને પણ તે સહેલાઈથી હાથથી ઉઠાવી લેતો.
Verse 4
व्यालादींश्वातिबलवान् सुप्रतीकान् गजानपि । दंष्टासु गृह्ा विमुखान् शुष्कास्यानकरोद् वशे
નારદે કહ્યું—તે અત્યંત બલવાન હતો. સર્પ વગેરે વ્યાલોને અને સુપ્રતીક જાતિના ગજરાજોને પણ તે દાંત પકડી, તેમનું મોઢું સુકવી અને તેમને વિમુખ કરી, પોતાના વશમાં કરી લેતો.
Verse 5
महिषानप्यतिबलो बलिनो विचकर्ष ह । सिंहानां च सुदृप्तानां शतान्याकर्षयद् बलात्,भरतका बल असीम था। वे बलवान भैंसों और सौ-सौ गर्वीले सिंहोंको भी बलपूर्वक घसीट लाते थे
નારદે કહ્યું—તે અપરિમિત બળવાળો હતો. તે બળવાન મહિષોને પણ બળપૂર્વક ઘસડી લાવતો; અને ગર્વથી ઉન્મત્ત સિંહોના સૈકડાઓને પણ બળથી ખેંચી લાવતો.
Verse 6
बलिन: सूमरान् खड्गान् नानासत्त्वानि चाप्युत । कृच्छुप्राणं वने बद्ध्वा दमयित्वाप्पवासृजत्
નારદે કહ્યું—તે બળવાન પુરુષો શૂમર-પ્રાણીઓ, ગેંડા અને અન્ય નાનાપ્રકારના જંગલી હિંસક પ્રાણીઓને પકડી લેતા. તેમને વનમાં બાંધીને વારંવાર દમન કરતા અને પછી અર્ધમૃત હાલતમાં છોડી દેતા.
Verse 7
त॑ सर्वदमनेत्याहुरद्धिजास्तेनास्य कर्मणा । त॑ प्रत्यषेधज्जननी मा सत्त्वानि विजीजहि,उनके इस कर्मसे ब्राह्मणोंने उनका नाम सर्वदमन रख दिया। माता शकुन्तलाने भरतको मना किया कि तू जंगली जीवोंको सताया न कर
નારદે કહ્યું—તેના આ કર્મથી બ્રાહ્મણોએ તેનું નામ ‘સર્વદમન’ રાખ્યું. પરંતુ માતાએ તેને અટકાવી કહ્યું—“જંગલના પ્રાણીઓને પીડા ન આપ.”
Verse 8
सो<श्वमेधशतेनेष्टवा यमुनामनु वीर्यवान् | त्रिशताश्वान् सरस्वत्यां गज़्ामनु चतुःशतान्
નારદે કહ્યું—પરાક્રમી રાજા ભરત પ્રૌઢ થયા પછી યમુનાના કાંઠે સો, સરસ્વતીના કાંઠે ત્રણસો અને ગંગાના કાંઠે ચારસો અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા. ત્યારબાદ ઉત્તમ દક્ષિણાઓથી સમ્પન્ન મહાયજ્ઞો દ્વારા—ફરી એક હજાર અશ્વમેધ અને સો રાજસૂય કરીને—તેણે ભગવાનનું યજન કર્યું.
Verse 9
सो<श्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । पुनरीजे महायज्ञै: समाप्तवरदक्षिणै:
નારદે કહ્યું—તે મહાબલી રાજાએ ઉત્તમ દક્ષિણાઓથી સમાપ્ત મહાયજ્ઞો દ્વારા ફરી યજન કર્યું—એક હજાર અશ્વમેધ અને સો રાજસૂય કરીને.
Verse 10
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यामिष्टवा विश्वजिता अपि | वाजपेयसहस्राणां सहसैश्न सुसंवृतैः
નારદે કહ્યું—અગ્નિષ્ટોમ અને અતિરાત્ર યજ્ઞ કરીને, તેમજ વિશ્વજિત્ યાગ પણ અર્પણ કરીને—અને સર્વથા વિધિપૂર્વક પૂર્ણતાથી કરાયેલા હજારો વાજપેય યજ્ઞો પૂર્ણ કર્યા પછી પણ (માત્ર યજ્ઞોની બહુલતા જ ધર્મનું અંતિમ માપદંડ નથી)।
Verse 11
इष्ट्वा शाकुन्तलो राजा तर्पयित्वा द्विजान् धनै: । सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ
નારદે કહ્યું—શકુંતલાપુત્ર રાજા ભરતે વિધિપૂર્વક યજ્ઞાદિ કર્મ કરીને ધનદાનથી દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) તૃપ્ત કર્યા. એ જ પ્રસંગે તેણે આચાર્ય કણ્વને એક હજાર કમળ અર્પણ કર્યા.
Verse 12
जाम्बूनदस्य शुद्धस्य कनकस्य महायशा: । इसके बाद भरतने अग्निष्टोम और अतिरात्र याग करके विश्वजित् नामक यज्ञ किया। तत्पश्चात् सर्वथा सुरक्षित दस लाख वाजपेय यज्ञोंद्वारा भगवान् यज्ञपुरुषकी आराधना करके महायशस्वी शकुन्तलाकुमार राजा भरतने धनद्वारा ब्राह्मणोंको तृप्त करते हुए आचार्य कण्वको विशुद्ध जम्बूनद सुवर्णके बने हुए एक हजार कमल भेंट किये ।। १०-११ कल | यस्य यूप: शतव्याम: परिणाहेन काउ्चन:
નારદે કહ્યું—મહાયશસ્વી રાજાએ વિશુદ્ધ જાંબૂનદ સુવર્ણથી બનેલા દાન અર્પણ કર્યા. શકુંતલાપુત્ર ભરતે અગ્નિષ્ટોમ અને અતિરાત્ર યજ્ઞ કરીને, પછી વિશ્વજિત્ યાગ સંપન્ન કર્યો; ત્યારબાદ સર્વથા સુરક્ષિત અને વિધિપૂર્ણ અસંખ્ય વાજપેય યજ્ઞો દ્વારા યજ્ઞપુરુષ ભગવાનની આરાધના કરી. તેણે ધનદાનથી બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કર્યા અને પોતાના આચાર્ય કણ્વને નિર્મળ જાંબૂનદ સુવર્ણથી બનેલા એક હજાર કમળ ભેટ કર્યા.
Verse 13
अलंकृतान् राजमानान् सर्वरत्नैर्मनोहरै:
નારદે કહ્યું—તે સર્વ મનોહર રત્નોથી અલંકૃત થઈ તેજસ્વી દેખાતા હતા.
Verse 14
हैरण्यानश्चान् द्विरदान् रथानुष्टानजाविकम् | दासीदासं धन धान्यं गा: सवत्सा: पयस्विनी:
નારદે કહ્યું—(તેણે દાન આપ્યું) સોનું અને સોનાના ભંડાર, હાથીઓ, રથો, ઊંટો, તથા બકરાં-ઘેટાંના ઝુંડ; દાસી-દાસ; ધન અને ધાન્ય; અને વાછરડાંসহ દૂધથી ભરપૂર ગાયો.
Verse 15
ग्रामान् गृहांश्व क्षेत्राणि विविधांश्व॒ परिच्छदान् । कोटीशतायुतांश्वैव ब्राह्मणेभ्यो हमन्यत
નારદે કહ્યું— તેણે બ્રાહ્મણો માટે ગામો, ઘરો, વિવિધ ખેતરો તથા નાનાવિધ ઘરપરિચ્છદ અલગ રાખ્યા; અને સૈકડો કરોડ તથા અયુત જેટલી દાનસંપત્તિ અર્પણ કરી।
Verse 16
चक्रवर्ती हृदीनात्मा जितारिहाजित: परै: | शत्रुविजयी
નારદે કહ્યું— ચક્રવર્તી ભરત, જે હૃદયે સ્થિર, આત્મસંયમી, શત્રુવિજયી અને અન્યોથી અજય, કદી દીન ન થનાર— તેણે બ્રાહ્મણોને મહાદાન આપ્યું. રત્નોથી વિભૂષિત, કાંતિમાન અને સુવર્ણશોભિત ઘોડા; હાથી, રથ, ઊંટ; બકરા-ભેંઢ; દાસ-દાસી; ધન-ધાન્ય; વાછરડાંসহ દૂધ આપતી ગાયો; ગામો, ઘરો, ખેતરો; નાનાવિધ વસ્ત્ર-આભૂષણો અને અપરિમિત સ્વર્ણમુદ્રાઓનો ખજાનો તેણે અર્પણ કર્યો।
Verse 17
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्वैत्येत्युदाहरत्
નારદે કહ્યું— તારા માટે પુત્ર કરતાં પણ વધુ પુણ્યદાયક કંઈક છે; તેથી પુત્ર માટે શોક ન કર. જે યજ્ઞ કરતો નથી અને જે દક્ષિણા આપતો નથી, એવો માણસ ‘અયજ્વા’ અને ‘અદક્ષિણ્ય’ કહેવાય— એમ ઉદાહરણરૂપે કહેવામાં આવે છે।
Verse 67
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત અભિમન્યુવધપર્વમાં ષોડશરાજકીય ઉપાખ્યાન વિષયક અડસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 68
वैत्य सुंजय! चारों कल्याणकारी गुणोंमें वे तुमसे बढ़-चढ़कर थे और तुम्हारे पुत्रसे भी अधिक पुण्यात्मा थे। जब वे भी मृत्युसे बच न सके, तब दूसरे कैसे बच सकते हैं? अतः तुम यज्ञ और दान-दक्षिणासे रहित अपने पुत्रके लिये शोक न करो। ऐसा नारदजीने कहा ।।
નારદે કહ્યું— હે સંજય! ચાર કલ્યાણકારી ગુણોમાં તેઓ તારા કરતાં પણ વધુ શ્રેષ્ઠ હતા અને તારા પુત્ર કરતાં પણ વધુ પુણ્યાત્મા હતા. જ્યારે તેઓ પણ મૃત્યુથી બચી ન શક્યા, ત્યારે બીજા કેવી રીતે બચશે? તેથી યજ્ઞ અને દાન-દક્ષિણાથી રહિત તારા પુત્ર માટે શોક ન કર।
Verse 123
समागम्य द्विजै: सार्ध सेन्द्रैदेवै: समुच्छित: । इन्द्र आदि देवताओंने वहाँ ब्राह्मणोंक साथ मिलकर राजा भरतके यज्ञमें सोनेके बने हुए सौ व्याम (चार सौ हाथ) लंबे सुवर्णमय यूपका आरोपण किया
ત્યાં દ્વિજ બ્રાહ્મણો સાથે એકત્ર થઈ ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવોએ રાજા ભરતના યજ્ઞમાં સો વ્યામ (લગભગ ચારસો હાથ) લાંબો સુવર્ણમય યૂપ ઊભો કરી સ્થાપિત કર્યો।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical dilemma of kṣātra-dharma: how a principal defender responds when massed forces and commanders attempt annihilation—balancing protection of allies and chariot integrity with the necessity of decisive, escalating countermeasures.
Operational clarity after shock is portrayed as essential: counsel (Kṛṣṇa’s reassurance), rapid reassessment, and targeted action against command nodes can restore initiative even when a force is temporarily overwhelmed.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter’s meta-significance is conveyed indirectly through exemplified consequences of leadership, morale, and the cascading effects of commander losses within coalition warfare.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.