Adhyaya 66
Droṇānīka-praveśa: Arjuna’s respectful appeal to Droṇa and renewed advance toward Jayadratha (द्रोणानीकप्रवेशः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-prayāṇa (Arjuna’s advance toward Jayadratha through Droṇa’s host)
Saṃjaya reports that after neutralizing Duḥśāsana’s supporting force, Arjuna advances toward the Droṇa-led front to reach Jayadratha. Approaching Droṇa at the head of the formation, Arjuna—by Kṛṣṇa’s assent—offers a deferential request: he asks Droṇa to confer auspiciousness and permit passage into the difficult-to-penetrate host so that Arjuna may fulfill his vow to defeat Jayadratha. Droṇa replies with restrained irony, asserting that Jayadratha cannot be overcome without first overcoming Droṇa, and then initiates a high-intensity exchange of arrows. The duel escalates into dense projectile barrages; Droṇa temporarily obscures Arjuna through continuous volleys, while Arjuna answers with large-scale counter-fire that disrupts the surrounding ranks. Observing the time-cost of this engagement, Kṛṣṇa advises Arjuna to disengage because a greater task remains; Arjuna agrees, circumambulates Droṇa as a gesture of respect, and resumes forward movement. Droṇa questions the withdrawal, and Arjuna clarifies the ethical distinction: Droṇa is guru, not enemy, and is not to be treated as a conventional opponent. Arjuna then presses on toward Jayadratha, with allied protectors (notably Yudhāmanyu and Uttamaujas) following, while multiple Kaurava contingents attempt to block his advance, intensifying the broader engagement.
Chapter Arc: नारद सृंजय से कहते हैं कि अमूर्तरय-पुत्र राजा गय की मृत्यु भी सुनी गई है—और उसी के साथ उनके अद्भुत यज्ञ-जीवन की कथा का द्वार खुलता है। → गय का कठोर नियम-पालन उभरता है: सौ वर्षों तक अग्निहोत्र, होमावशिष्ट अन्न का ही सेवन, तप, ब्रह्मचर्य, व्रत और संयम। उनकी साधना से प्रसन्न होकर अग्निदेव वर देने को उद्यत होते हैं; अब प्रश्न यह बनता है कि राजा क्या माँगेगा—भोग या धर्म-समृद्धि। → गय का वर-चयन: वे गुरु-कृपा से वेद-ज्ञान, स्वधर्म से किसी को अहिंसा पहुँचाए बिना अक्षय धन, ब्राह्मणों को दान देते समय नित्य श्रद्धा, और अनन्या सवर्णा पत्नी से पुत्र-जन्म की कामना करते हैं। अग्निदेव ‘तथा भविष्यति’ कहकर वरदान सिद्ध करते हैं। → वर-प्राप्ति के बाद गय धर्मपूर्वक शत्रुओं को जीतते हैं और यज्ञ-सम्पदा से समस्त भूतग्राम को तृप्त करते हैं। उनके यज्ञ की कीर्ति तीनों लोकों में फैलती है; ‘अक्षयवट’ और ‘ब्रह्मसर’ जैसे पुण्य-स्थल उनके प्रभाव से प्रसिद्ध बताए जाते हैं।
Shlokas
Verse 1
नारदजी कहते हैं--सृंजय! राजा अमूर्तरयके पुत्र गयकी भी मृत्यु सुनी गयी है। राजा गयने सौ वर्षोतक नियमपूर्वक अग्निहोत्र करके होमावशिष्ट अन्नका ही भोजन किया
નારદે કહ્યું—હે સૃઞ્જય! અમૂર્તરયના પુત્ર રાજા ગયનું મૃત્યુ પણ થયું હોવાનું સાંભળવામાં આવે છે. રાજા ગયે સો વર્ષ સુધી નિયમપૂર્વક અગ્નિહોત્ર કર્યું અને હોમ પછી બચેલા અન્નથી જ જીવન નિર્વાહ કર્યો.
Verse 2
तस्मै हान्निर्वरं प्रादात् ततो वत्रे वरं गय: । तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतेन नियमेन च
નારદે કહ્યું—તેનાથી પ્રસન્ન થઈ અગ્નિદેવે તેને વર આપ્યો. ત્યારે ગયે વર માગ્યો—“તપ, બ્રહ્મચર્ય, વ્રત અને નિયમ દ્વારા તથા ગુરુજનોની કૃપાથી મને વેદજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય. બીજાને કષ્ટ ન પહોંચાડીને સ્વધર્મમાં સ્થિત રહી અક્ષય ધન મેળવું. હું બ્રાહ્મણોને સતત દાન આપતો રહું અને પ્રતિદિન મારી શ્રદ્ધા વધતી જાય. મારા જ વર્ણની પતિવ્રતા કન્યાઓ સાથે મારું વિવાહ થાય અને તેમની જ ગર્ભથી મારા પુત્રો જન્મે. અન્નદાનમાં મારી ભક્તિ વધે અને ધર્મમાં મારું મન સ્થિર રહે. હે અગ્નિદેવ! મારા ધર્મકાર્યોમાં ક્યારેય કોઈ વિઘ્ન ન આવે.”
Verse 3
गुरूणां च प्रसादेन वेदानिच्छामि वेदितुम् | स्वधर्मेणाविहिंस्यान्यान् धनमिच्छामि चाक्षयम्
નારદે કહ્યું—ગુરુજનોની કૃપાથી હું વેદોનું જ્ઞાન મેળવવા ઇચ્છું છું. અને પોતાના ધર્મ અનુસાર, અન્યને હાનિ કર્યા વિના, હું અક્ષય ધન ઇચ્છું છું.
Verse 4
विप्रेषु ददतश्चैव श्रद्धा भवतु नित्यश: । अनन्यासु सवर्णासु पुत्रजन्म च मे भवेत्
નારદે કહ્યું—બ્રાહ્મણોને દાન આપતાં મારી શ્રદ્ધા નિત્ય સ્થિર રહે. અને મારા જ વર્ણની, પતિવ્રતા તથા એકનિષ્ઠ પત્નીઓથી જ મને પુત્રજન્મ થાય.
Verse 5
अन्न मे ददत: श्रद्धा धर्मे मे रमतां मन: । अविष्नं चास्तु मे नित्यं धर्मकार्येषु पावक
અન્નદાન કરતાં મારી શ્રદ્ધા વધતી રહે; મારું મન ધર્મમાં જ રમે. અને હે પાવક (અગ્નિદેવ)! મારા ધર્મકાર્યોમાં સદા નિર્વિઘ્નતા રહે.
Verse 6
तथा भविष्यतीत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत । गयो ह्ाावाप्य तत् सर्व धर्मेणारीनजीजयत्,'ऐसा ही होगा” यों कहकर अग्निदेव वहीं अन्तर्धान हो गये। राजा गयने वह सब कुछ पाकर धर्मसे ही शत्रुओंपर विजय पायी
“તથા જ થશે” એમ કહી દેવ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. રાજા ગયે તે બધું પ્રાપ્ત કરીને, અધર્મથી નહીં—ધર્મમાર્ગે જ શત્રુઓ પર વિજય મેળવ્યો.
Verse 7
स दर्शपौर्णमासाभ्यां कालेष्वाग्रयणेन च । चातुर्मास्यैश्न विविधैर्यज्नैशज्ञावाप्तदक्षिणै:
તેણે યોગ્ય સમયમાં દર્શ અને પૌર્ણમાસ યજ્ઞો કર્યા, તેમજ આગ્રયણ અર્પણ પણ કર્યું. ત્યારબાદ ઋતુનિયત વિવિધ ચાતુર્માસ્ય યજ્ઞો વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરીને નિર્ધારિત દક્ષિણા પણ અર્પી.
Verse 8
गवां शतसहस्राणि शतमश्चशतानि च,वे सौ वर्षोतक प्रतिदिन प्रातःकाल उठकर एक लाख साठ हजार गौ, दस हजार अभ्व तथा एक लाख स्वर्णमुद्रा दान करते थे
નારદે કહ્યું—વ્રતચર્યામાં તે દરરોજ પ્રાતઃકાળે ઊઠીને મહાદાન કરતો—લાખો ગાયો, અનેક સૈકડા અશ્વો અને સુવર્ણમુદ્રાઓનો વિશાળ ભંડાર. આ નિત્ય, નિયમિત અને વિલંબ વિના કરેલી ઉદારતા તેની ધર્મનિષ્ઠાનું ચિહ્ન હતી; ધનને તે સંગ્રહવાની વસ્તુ નહીં, પરંતુ ધર્મપૂર્વક વહેંચવા માટે સોંપાયેલો ન્યાસ માનતો હતો।
Verse 9
शतं निष्कसहस्राणि गवां चाप्ययुतानि षट् । उत्थायोत्थाय स प्रादात् परिसंवत्सरान् शतम्,वे सौ वर्षोतक प्रतिदिन प्रातःकाल उठकर एक लाख साठ हजार गौ, दस हजार अभ्व तथा एक लाख स्वर्णमुद्रा दान करते थे
નારદે કહ્યું—તે પ્રાતઃકાળે વારંવાર ઊઠીને પૂરા સો વર્ષ સુધી દાન આપતો રહ્યો—નિષ્ક (સુવર્ણમુદ્રા)ના શત સહસ્ર અને ગાયો પણ સાઠ હજાર. આ શ્લોક લાંબા સમય સુધી દરરોજ થયેલી શિસ્તબદ્ધ ઉદારતાને દર્શાવે છે—દાનને એક વખતનું દેખાડું નહીં, પરંતુ સ્થિર ધર્માચાર તરીકે રજૂ કરે છે।
Verse 10
नक्षत्रेषु च सर्वेषु ददन्नक्षत्रदक्षिणा: | ईजे च विविधीैर्यज्ञैर्यथा सोमो5ज्रिरा यथा
નારદે કહ્યું—સર્વ નક્ષત્રોમાં નક્ષત્ર-દક્ષિણાઓ આપતા, અને સોમ તથા અંગિરા જેવી રીતે વિવિધ યજ્ઞો દ્વારા તેઓ ભગવાનનું યજન કરતા. આમ નિયમ, દાન અને શ્રદ્ધા સાથે અનેકવિધ યજ્ઞવિધિથી આરાધના થતી હતી।
Verse 11
सौवर्णा पृथिवीं कृत्वा य इमां मणिशर्कराम् | विप्रेभ्य: प्राददद् राजा सो<श्चवमेथे महामखे
નારદે કહ્યું—જે રાજાએ જાણે પૃથ્વીને સુવર્ણમય બનાવી દીધી અને તેને મણિના કંકર જેવી કરી દીધી, એ જ રાજાએ અશ્વમેધના મહામખમાં આ વૈભવ બ્રાહ્મણોને દાન કર્યું. યજ્ઞના પવિત્ર પ્રસંગે વિદ્વાનોને અર્પિત દાન રાજધર્મનું ઉજ્જ્વળ સ્વરૂપ છે—એવું આ શ્લોક દર્શાવે છે।
Verse 12
राजा गयने अश्वमेध नामक महायज्ञमें मणिमय रेतवाली सोनेकी पृथ्वी बनवाकर ब्राह्मणोंको दान की थी ।। जाम्बूनदमया यूपा: सर्वे रत्नपरिच्छदा: । गयस्यासन् समृद्धास्तु सर्वभूतमनोहरा:
નારદે કહ્યું—રાજા ગયાએ અશ્વમેધ મહાયજ્ઞમાં મણિમય રેતવાળી સુવર્ણમય ભૂમિ બનાવડાવી બ્રાહ્મણોને દાન કરી. ત્યાં યૂપ (યજ્ઞસ્તંભ) બધા જ જાંબૂનદ સુવર્ણના હતા અને રત્નોથી શોભિત હતા; તેઓ અતિ સમૃદ્ધ અને સર્વ પ્રાણીઓના મનને મોહી લે એવા હતા।
Verse 13
गयके यज्ञमें सम्पूर्ण यूप जाम्बूनद नामक सुवर्णके बने हुए थे। उन्हें रत्नोंसे विभूषित किया गया था। वे समृद्धिशाली यूप सम्पूर्ण प्राणियोंके मनको हर लेते थे ।।
નારદે કહ્યું—તે સમયે રાજા ગયે યજ્ઞ કરતાં આનંદપૂર્વક પ્રસન્ન બ્રાહ્મણોને અને ખરેખર સર્વ પ્રાણીઓને પણ, સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ ઉત્તમ અન્ન આપ્યું. આ પ્રસંગ દર્શાવે છે કે રાજધર્મનો પ્રમાણ માત્ર વૈભવના દેખાડામાં નથી; પરંતુ ભેદભાવ વિના સૌને પોષી ઉદાર દાનથી સમૃદ્ધિને સાર્થક કરવી એ જ છે.
Verse 14
स समुद्रवनद्वीपनदीनदवनेषु च । नगरेषु च राष्ट्रेषु दिवि व्योम्नि च येडवसन्
નારદે કહ્યું—જે સમુદ્રોમાં, વનોમાં, દ્વીપોમાં, નદીઓ-નાળાઓમાં અને કાનનોમાં, તેમજ નગરો અને રાષ્ટ્રોમાં પણ—પૃથ્વી પર, સ્વર્ગમાં અને ખુલ્લા આકાશમાં—વસતા હતા.
Verse 15
भूतग्रामाश्न विविधा: संतृप्ता यज्ञसम्पदा | गयस्य सदृशो यज्ञो नास्त्यन्य इति तेडब्रुवन्
નારદે કહ્યું—યજ્ઞની સમૃદ્ધિથી તૃપ્ત થયેલા નાનાપ્રકારના પ્રાણિસમૂહો બોલ્યા—“ગયના યજ્ઞ સમાન બીજો કોઈ યજ્ઞ નથી.”
Verse 16
समुद्र, वन, द्वीप, नदी, नद, कानन, नगर, राष्ट्र आकाश तथा स्वर्गमें जो नाना प्रकारके प्राणिसमुदाय रहते थे, वे उस यज्ञकी सम्पत्तिसे तृप्त होकर कहने लगे, राजा गयके समान दूसरे किसीका यज्ञ नहीं हुआ है ।।
નારદે કહ્યું—સમુદ્ર, વન, દ્વીપ, નદી-નદ, કાનન, નગર, રાજ્ય, આકાશ તથા સ્વર્ગમાં વસતા નાનાપ્રકારના પ્રાણિસમૂહો તે યજ્ઞની સમૃદ્ધિથી તૃપ્ત થઈ કહેવા લાગ્યા—“રાજા ગય સમાન યજ્ઞ ક્યારેય કોઈનો થયો નથી.” ગયના યજ્ઞમાં એક સુવર્ણમય વેદી બનાવાઈ હતી—છત્રીસ યોજન લાંબી, ત્રીસ યોજન પહોળી અને આગળ-પાછળ ચોવીસ યોજન ઊંચી. તેના પર હીરા, મોતી અને મણિરત્નો પાથરેલા હતા. બહુ દક્ષિણા આપનાર ગયે બ્રાહ્મણોને વસ્ત્રો, આભૂષણો તથા શાસ્ત્રોક્ત અન્ય દક્ષિણાઓ વિશાળ પ્રમાણમાં આપી હતી.
Verse 17
गयस्य यजमानस्य मुक्तावज्मणिस्तृता । प्रादात् स ब्राह्मणेभ्यो5थ वासांस्याभरणानि च
નારદે કહ્યું—યજમાન ગયે મુક્તા, વજ્ર અને મણિરત્નો પાથરાવી, પછી બ્રાહ્મણોને વસ્ત્રો તથા આભૂષણો દાનમાં આપ્યાં.
Verse 18
यत्र भोजनशिष्टस्य पर्वता: पञज्चविंशति:
નારદે કહ્યું— તે યજ્ઞમાં ભોજન પછી બચેલું અન્ન પચ્ચીસ પર્વત સમાન ઢગલાં રૂપે શેષ રહ્યું. નાનાવિધ રસો અને સ્વાદોને કુશળતાથી વહન કરતી ઘણી નાની નાની નહેરો પણ ત્યારે બાકી રહી; તેમજ વસ્ત્રો, આભૂષણો અને સુગંધિત દ્રવ્યોના વિવિધ ભંડારો પણ શેષ રહ્યા.
Verse 19
कुल्या: कुशलवाहिन्यो रसानाम भवंस्तदा । वस्त्राभरणगन्धानां राशयश्च पृथग्विधा:
તે સમયે રસોને કુશળતાથી વહન કરતી ઘણી નાની નાની નહેરો શેષ રહી. તેમજ વસ્ત્રો, આભૂષણો અને સુગંધિત દ્રવ્યોના નાનાવિધ અલગ અલગ ઢગલાં પણ બાકી રહ્યા.
Verse 20
यस्य प्रभावाच्च गयस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: । वटश्चाक्षय्यकरण: पुण्य॑ ब्रह्मसरश्ष॒ तत्
જેનાં પુણ્યપ્રભાવથી રાજા ગય ત્રણેય લોકોમાં વિખ્યાત થયા. અને એમના કારણે પુણ્યને અક્ષય કરનાર અક્ષયવટ તથા પવિત્ર તીર્થ બ્રહ્મસર (બ્રહ્મસરોવર) પણ પ્રસિદ્ધ થયા.
Verse 21
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
નારદે કહ્યું— હે વૈત્ય સૃંજય! જે પુરુષ ધર્મ-જ્ઞાન વગેરે ચાર કલ્યાણકારી ગુણોમાં તારા કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ હતો અને તારા પુત્ર કરતાં પણ વધુ પુણ્યવાન હતો, તે પણ મરી ગયો; તો બીજાઓ વિશે શું કહેવું? તેથી જે યજ્ઞવિહિન અને દાન-દક્ષિણાવિહિન હતો, એવા તારા પુત્ર માટે શોક ન કર; પુત્રને લઈને અનুতાપ ન કર.
Verse 66
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये षट्षष्टितमो5ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અભિમન્યુવધપર્વના ‘ષોડશરાજકીય’ ઉપાખ્યાનમાં છાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 73
अयजच्छुद्धया राजा परिसंवत्सरान् शतम् । राजाने यथासमय सौ वर्षोतक बड़ी श्रद्धाके साथ दर्श, पौर्णमास, आग्रयण और चातुर्मास्य आदि नाना प्रकारके यज्ञ किये तथा उनमें प्रचुर दक्षिणा दी
નારદે કહ્યું—શુદ્ધ ભાવથી તે રાજાએ પૂરાં સો વર્ષ સતત યજ્ઞો કર્યા. યોગ્ય ઋતુઓમાં તેણે દર્શ‑પૌર્ણમાસ, આગ્રયણ અને ચાતુર્માસ્ય વગેરે અનેકવિધ ક્રિયાઓ વિધિપૂર્વક આચરી અને સર્વત્ર પ્રચુર દક્ષિણા અર્પી.
Verse 173
यथोक्ता दक्षिणाश्षान्या विप्रेभ्यो भूरिदक्षिण: । यजमान गयके यज्ञमें छत्तीस योजन लम्बी
નારદે કહ્યું—વિધિપ્રમાણે નિર્ધારિત દક્ષિણાઓ ઉપરાંત, તે ભૂરિદક્ષિણ દાતાએ બ્રાહ્મણોને અનેક અન્ય દાન પણ આપ્યાં. ગયા‑યજ્ઞમાં યજમાને છત્રીસ યોજન લાંબી, ત્રીસ યોજન પહોળી અને ચોવીસ યોજન ઊંચી એવી સુવર્ણમય વેદી બનાવડાવી હતી. તેના ઉપર હીરા, મોતી અને મણિરત્નો પાથરવામાં આવ્યા હતા. આ રીતે દાનમાં પ્રસિદ્ધ ગયાએ બ્રાહ્મણોને વસ્ત્રો, આભૂષણો તથા શાસ્ત્રોક્ત અન્ય દક્ષિણાઓ અર્પી.
Frequently Asked Questions
Arjuna must reconcile mission-driven combat (fulfilling a public vow against Jayadratha) with the ethical limits of opposing a revered teacher, maintaining respect and restraint even while engaged in forceful tactical exchange.
The episode models hierarchy of duties: when multiple obligations compete, one should prioritize the duty that best preserves pledged responsibility and collective purpose, while still honoring relational ethics through disciplined conduct.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is structural—demonstrating how dharma is negotiated under time pressure and how narrative momentum is preserved by strategic disengagement rather than total victory in every encounter.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.