Adhyaya 64
Adhyāya 64 — Omens, Conch Signals, and Arjuna’s Assault on the Elephant Division
Upa-parva: Droṇa-parva — Kurukṣetra Saṃgrāma-krama (Arjuna’s breakthrough against Durmarṣaṇa’s position)
Saṃjaya reports that once the arrays are formed and war-instruments resound, ominous signs appear around Arjuna—birds, animals, inauspicious portents, meteors, tremors, and harsh winds—marking a charged transition into combat. On the Pāṇḍava side, leaders arrange their forces, while Durmarṣaṇa positions himself at the front and declares his resolve to restrain Arjuna. Arjuna mounts his chariot, shines in martial description, and sounds his conch; Kṛṣṇa answers with the Pāñcajanya, producing a fear-inducing sonic effect in the opposing ranks. Arjuna then orders the chariot toward Durmarṣaṇa’s sector, breaks into the elephant contingent, and initiates a severe engagement. The chapter emphasizes speed, precision, and the disorientation of opponents: missile volleys, decapitations, confusion in identification (“Where is Arjuna?”), and the collapse of morale leading to flight or misdirected movement. Thematically, the narrative juxtaposes kāla-like inevitability (omens and dread) with human agency expressed as vow, command, and tactical execution.
Chapter Arc: Narada addresses Sruñjaya and turns the war-torn listener’s mind away from the immediate carnage to a blazing exemplar of royal might and sacrificial dharma: the famed king Ambarisha, son of Nabhaga, who once stood alone against a multitude of kings. → The scale swells into near-impossibility—“a thousand thousands” of kings advance with chariots, banners, umbrellas, and weapons; yet Ambarisha, trained in strength and agility, shatters their martial display—cutting standards, chariots, and weapons—without a tremor of pain or hesitation, until the enemy’s confidence collapses. → The turning point arrives when the defeated kings, casting off armor and seeking life, approach as supplicants and declare him their refuge—an inversion of battlefield hierarchy where sovereignty is proven not only by conquest but by the power to grant safety. → Having brought foes under control and won the earth, Ambarisha performs sacrifices by the book—hundreds of yajñas with immense gifts; the rishis rejoice and openly acclaim that such lavish, righteous sacrifice is rare across ages, and the king’s fame becomes inseparable from generosity and order.
Shlokas
Verse 1
अत---#क्र- चतु:षष्टितमो<5 ध्याय: राजा अम्बरीषका चरित्र नारद उवाच नाभागमम्बरीषं च मृतं सृज्जय शुश्रुम । यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञां चैकस्त्वयोधयत्
નારદે કહ્યું— હે સૃંજય! અમે સાંભળ્યું છે કે નાભાગ અને અંબરીષ મૃત્યુ પામ્યા—એ અંબરીષ, જેણે એકલાએ હજારો-હજારો રાજાઓ સામે યુદ્ધ કર્યું હતું।
Verse 2
नारदजी कहते हैं--सूंजय! मैंने सुना है कि नाभागके पुत्र राजा अम्बरीष भी मृत्युको प्राप्त हुए थे, जिन्होंने अकेले ही दस लाख राजाओंसे युद्ध किया था ।।
નારદે કહ્યું— સંજય! મેં સાંભળ્યું છે કે નાભાગના પુત્ર રાજા અંબરીષ પણ મૃત્યુ પામ્યા—જેણે એકલાએ દસ લાખ રાજાઓ સાથે યુદ્ધ કર્યું હતું. યુદ્ધમાં તેને જીતવાની ઇચ્છાથી શત્રુઓ ચારેય તરફથી તેના પર તૂટી પડ્યા. તેઓ બધા શસ્ત્રયુદ્ધની વિદ્યામાં નિપુણ, ભયંકર અને રાજા પ્રત્યે અશુભ તથા કઠોર વચનો ઉચ્ચારતા હતા।
Verse 3
बललाघवशिक्षाभिस्तेषां सो<स्त्रबलेन च । छत्रायुधध्वजरथांश्छित्त्वा प्रासान् गतव्यथ:
પરંતુ રાજા અંબરીષને એથી રત્તીભર પણ વ્યથા થઈ નહીં. શારીરિક બળ, હાથોની ચપળતા, યુદ્ધશિક્ષા અને પોતાના શસ્ત્રબળથી તેણે શત્રુઓના છત્ર, આયુધ, ધ્વજા, રથ અને પ્રાસોને કાપીને ચુરચુર કરી નાખ્યા।
Verse 4
त एन॑ मुक्तसंनाहा: प्रार्थयन् जीवितैषिण: । शरण्यमीयु: शरणं तवास्म इति वादिन:
ત્યારે તે શત્રુઓ પ્રાણ બચાવવાની ઇચ્છાથી કવચ ઉતારીને તેની પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા અને ‘અમે સર્વ રીતે તમારા જ છીએ; તમે જ અમારા આશ્રય છો’ એમ કહીને તે શરણદાતા નરેશની શરણમાં ગયા।
Verse 5
स तु तान् वशगान् कृत्वा जित्वा चेमां वसुन्धराम् । ईजे यज्ञशतैरिष्टर्यथाशास्त्रं तथानघ
તે શત્રુઓને વશમાં કરીને અને આ સમગ્ર વસુંધરાને જીતીને, હે અનઘ! તેમણે શાસ્ત્રવિધિ અનુસાર ઇષ્ટ એવા સો યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન કર્યું.
Verse 6
बुभुजु: सर्वसम्पन्नमन्नमन्ये जना: सदा | तस्मिन यज्ञे तु विप्रेन्द्रा: संतृप्ता: परमार्चिता:
અન્ય લોકો પણ હંમેશાં સર્વસંપન્ન અન્ન ભોજન કરતા; અને તે યજ્ઞમાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો પરમ આદરથી પૂજાઈ પૂર્ણ તૃપ્ત થતા.
Verse 7
मोदकान् पूरिकापूपान् स्वादपूर्णाश्व॒ शष्कुली: । करम्भान् पृथुमृद्वीका अन्नानि सुकृतानि च
ત્યાં મોદક, પૂરી, અપુપ (પુઆ), સ્વાદથી ભરપૂર શષ્કુલી, કરંભ, પૃથુ (ચિવડો), મुनક્કા તથા સારી રીતે તૈયાર કરેલા અનેક પ્રકારના અન્નપદાર્થો હતા.
Verse 8
सूपान् मैरेयकापूपान् रागखाण्डवपानकान् । मृष्टान्नानि सुयुक्तानि मृदूनि सुरभीणि च
ત્યાં સૂપ, મૈરેયક, અપુપ, રાગ, ખાંડવ અને પાનક વગેરે હતા; તેમજ સારી રીતે તૈયાર કરેલા, નરમ અને સુગંધિત મિષ્ટાન્ન પીરસાતા હતા.
Verse 9
घृतं मधु पयस्तोयं दधीनि रसवन्ति च । फल मूलं च सुस्वादु द्विजास्तत्रोपभुज्जते
ત્યાં દ્વિજોએ ઘી, મધ, દૂધ, પાણી, દહીં અને રસવંતી વસ્તુઓ સાથે સुस્વાદુ ફળ અને મૂળ પણ ભોગવ્યાં.
Verse 10
मादनीयानि पापानि विदित्वा चात्मन: सुखम् । अपिबन्त यथाकामं पानपा गीतवादितै:,मादक वस्तुएँ पापजनक होती हैं, यह जानकर भी पीनेवाले लोग अपने सुखके लिये गीत और वाद्योंके साथ इच्छानुसार उनका पान करते थे
માદક પેય પાપજનક છે—એ જાણતાં છતાં, પોતાના સુખ માટે પાન કરનારાઓ ગીત-વાદ્યોની સાથે મનગમતું તેટલું પીતા હતા।
Verse 11
तत्र सम गाथा गायन्ति क्षीबा हृष्टा: पठन्ति च । नाभागस्तुतिसंयुक्ता ननृतुश्चन सहस्रश:
ત્યાં આનંદથી મત્તપ્રાય થયેલા હજારો લોકો સમસ્વરે ગાથાઓ ગાતા, નાભાગની સ્તુતિથી યુક્ત પદ્ય પાઠ કરતા અને બહુજન નૃત્ય કરતા હતા।
Verse 12
तेषु यज्ञेष्वम्बरीषो दक्षिणामत्यकालयत् | राज्ञां शतसहस्राणि दश प्रयुतयाजिनाम्,उन यज्ञोंमें राजा अम्बरीषने दस लाख यज्ञकर्ता ब्राह्मणोंको दक्षिणाके रूपमें दस लाख राजाओंको ही दे दिया था
તે યજ્ઞોમાં અંબરીષે અદભુત દક્ષિણા ગોઠવી—દસ લાખ યજ્ઞ કરનાર બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા રૂપે દસ લાખ રાજાઓ જ અર્પણ કર્યા।
Verse 13
हिरण्यकवचान् सर्वान् श्वेतच्छत्रप्रकीर्णकान् । हिरण्यस्यन्दनारूढान् सानुयात्रपरिच्छदान्
તે બધા રાજાઓ સોનાના કવચ ધારણ કરેલા, શ્વેત છત્રોથી વિશેષિત, સુવર્ણમય રથોમાં આરૂઢ, અને અનુચરો તથા આવશ્યક સામગ્રીથી સજ્જ હતા।
Verse 14
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् । मूर्धाभिषिक्तांश्व नृपान् राजपुत्रशतानि च
વિસ્તૃત યજ્ઞ કરતાં તેણે દક્ષિણા આપવામાં વિલંબ ન કર્યો; અભિષિક્ત નૃપોને તથા સૈકડો રાજપુત્રોને પણ વિધિપૂર્વક દાન આપ્યું।
Verse 15
नैवं पूर्वे जनाश्नक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे
નારદે કહ્યું—પૂર્વકાળના લોકો આવું કર્મ કદી કરી શક્યા નથી, અને ઉત્તરકાળના લોકો પણ કરી શકશે નહીં.
Verse 16
यदम्बरीषो नृपति: करोत्यमितदक्षिण: । इत्येवमनुमोदन्ते प्रीता यस्य महर्षय:
નારદે કહ્યું—અપરિમિત દક્ષિણા આપનાર રાજા અંબરીષ જે કંઈ કરે, તેનાથી પ્રસન્ન મહર્ષિઓ ‘એમ જ છે’ કહીને તેનું અનુમોદન કરે છે.
Verse 17
महर्षिलोग उनके ऊपर प्रसन्न होकर उनके कार्योका अनुमोदन करते हुए कहते थे कि असंख्य दक्षिणा देनेवाले राजा अम्बरीष जैसा यज्ञ कर रहे हैं, वैसा न तो पहलेके राजाओंने किया और न आगे कोई करेंगे ।।
નારદે કહ્યું—હે સૃંજય! જો તે ચાર પુરુષો, જે તારા કરતાં વધુ કલ્યાણકારી અને તારા પુત્ર કરતાં પણ વધુ પુણ્યવાન હતા, મૃત્યુ પામ્યા હોય, તો બીજાઓની શું વાત? તેથી યજ્ઞ અને દાન-દક્ષિણાથી રહિત તારા પુત્ર માટે શોક ન કર.
Verse 64
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये चतु:षष्टितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત અભિમન્યુવધપર્વમાં ષોડશરાજકીય આખ્યાનવિષયક ચોસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 143
सदण्डकोशनिचयान ब्राह्मणे भ्यो हमन्यत । उस विस्तृत यज्ञमें यजमान अम्बरीषने उन मूर्धथाभिषिक्त नरेशों और सैकड़ों राजकुमारोंको दण्ड और खजानों-सहित ब्राह्मणोंके अधीन कर दिया
નારદે કહ્યું—તે વિશાળ યજ્ઞમાં યજમાન રાજા અંબરીષે મૂર્ધાભિષિક્ત નરેશો અને સૈકડો રાજકુમારોને દંડ અને કોષ-ખજાનાં સહિત બ્રાહ્મણોના અધિન કરી દીધા.
Frequently Asked Questions
The tension lies in fulfilling kṣatra-duty through overwhelming force while confronting signs of impending mass harm; the narrative frames battlefield action as duty-bound yet shadowed by kāla-like inevitability and collective suffering.
Discipline and clarity of intent—supported by signaling, formation management, and decisive initiative—can determine outcomes as much as numerical strength; morale disruption is depicted as a strategic lever.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; its meta-level significance is thematic, reinforcing how omens, fear, and perception shape human action within the epic’s broader inquiry into dharma and time.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.