Adhyaya 62
Adhyāya 62: Sañjaya’s Admonition to Dhṛtarāṣṭra on Rāja-dharma and Consequence
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra-śoka–Sañjaya-upadeśa (Counsel to Dhṛtarāṣṭra amid lamentation)
Sañjaya addresses Dhṛtarāṣṭra with a corrective report that reframes the king’s lamentation as ineffective once causal decisions have matured into outcomes. He asserts the inevitability of fate-like consequence (kṛtānta-vidhi) while simultaneously enumerating concrete points where intervention was possible: restraining Yudhiṣṭhira from the dice episode, preventing escalation at the onset of war, and disciplining Duryodhana’s disobedience. Sañjaya predicts reputational judgment by the Pāṇḍavas, Pañcālas, Vṛṣṇis, and other elites, emphasizing that Dhṛtarāṣṭra abandoned sanātana-dharma by following Duryodhana, Karṇa, and Śakuni. He further notes Kṛṣṇa’s diminished estimation of Dhṛtarāṣṭra due to deviation from rāja-dharma and indifference to harsh speech against the Pārthas. The discourse then shifts to a realistic assessment of battlefield dynamics: kṣatriyas do not preserve life in combat, and the Pāṇḍava side—protected by Kṛṣṇa, Arjuna, Sātyaki, and Bhīma—presents a formidable force. Sañjaya closes by preparing Dhṛtarāṣṭra to hear a precise account of the severe engagement between Kurus and Pāṇḍavas.
Chapter Arc: रण-धूलि और शोक के बीच कथा अचानक प्राचीन राजवंशों की ओर मुड़ती है—युवनाश्व के गर्भ से देव-प्रेरित अद्भुत शिशु का प्राकट्य, और प्रश्न उठता है: यह बालक किसका दूध पियेगा? → अश्विनीकुमार गर्भ से बालक को निकालते हैं; देवता तेजस्वी शिशु को पिता की गोद में देखते हैं और पालन-पोषण की असंभवता सामने आती है। फिर बालक का असाधारण विकास—बारह दिनों में बारह वर्ष का—और एक ही दिन में पृथ्वी-विजय का संकेत कथा को महाविस्तार देता है। → इन्द्र करुणावश अपनी अंगुलियों से अमृतमय दूध प्रकट करते हैं और वचन-ध्वनि से नाम-निर्णय होता है—‘मां धास्यति’ से ‘मान्धाता’; उसी क्षण बालक का दैवी-राजकीय भाग्य स्थिर हो जाता है। → मान्धाता के सार्वभौम सामर्थ्य का वर्णन फैलता है—जहाँ सूर्य उदय-अस्त होता है, वह समस्त क्षेत्र उसका कहा जाता है; उसके राज्य में समृद्धि, अन्न-राशियाँ, मधु-क्षीर-प्रवाहिनी नदियाँ और धर्म-आधारित व्यवस्था का चित्र उभरता है। → यह आदर्श-राज्य और दैवी-उत्पत्ति का आख्यान वर्तमान युद्ध-प्रसंग में किस नीति/उपदेश के रूप में लौटेगा—यह संकेत देकर कथा आगे के अध्याय की ओर धकेलती है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें षोडशराजकीयोपाख्यानविषयक इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ६१ ॥ #+>ञी>स हु ना > यज्ञीय यूप या स्तम्भके ऊपर लगाये जानेवाले काठके छल्लेको “चषाल' कहते हैं
નારદે કહ્યું—હે સૃંજય! અમે સાંભળ્યું છે કે યુવનાશ્વનો પુત્ર રાજા માંધાતા પણ મૃત્યુ પામ્યો. તે દેવ, અસુર અને મનુષ્ય—ત્રણે લોકોમાં વિજયી નૃપતિ હતો।
Verse 2
य॑ं देवावश्चिनौ गर्भात् पितुः पूर्व चकर्षतु: । मृगयां विचरन् राजा तृषितः क्लान्तवाहन:
નારદે કહ્યું—જેનને પૂર્વકાળે બે અશ્વિનીકુમાર દેવોએ તેના પિતાના ગર્ભમાંથી બહાર ખેંચી કાઢ્યો હતો, એ જ રાજા યુવનાશ્વ એક વખત વનમાં શિકાર કરતાં કરતાં તરસથી વ્યાકુળ થયો; તેનું વાહન પણ થાકી ગયું હતું।
Verse 3
धूमं दृष्टवागमत् सत्र पृषदाज्यमवाप स: | त॑ दृष्टवा युवनाश्वस्य जठरे सूनुतां गतम्
નારદે કહ્યું—ધુમાડો જોઈને તે સત્રયજ્ઞસ્થળે આવ્યો અને ત્યાં ઘીનું આહુતિભાગ પ્રાપ્ત કર્યો. પછી તે (ઘી) યુવનાશ્વના ઉદરમાં સ્થિત હોવાનું જોઈ તે સંતાનરૂપ થવા લાગ્યું।
Verse 4
त॑ं दृष्टवा पितुरुत्सज़े शयानं देववर्चसम्,देवताके समान तेजस्वी उस शिशुको पिताकी गोदमें शयन करते देख देवता आपसमें कहने लगे, यह किसका दूध पीयेगा? यह सुनकर इन्द्रने कहा--यह पहले मेरा ही दूध पीये
દેવતાસમાન તેજસ્વી તે શિશુને પિતાની ગોદમાં સૂતો જોઈ દેવતાઓ પરસ્પર બોલ્યા—“આ બાળક કોનું દૂધ પીશે?” તે સાંભળીને ઇન્દ્રે કહ્યું—“એ પહેલાં મારું જ દૂધ પીવે.”
Verse 5
अन्योन्यमन्रुवन् देवा: कमयं धास्यतीति वै । मामेवायं धयत्वग्रे इति ह स्माह वासव:
નારદે કહ્યું—દેવતાઓ પરસ્પર બોલ્યા—“આ કોનું દૂધ પીશે?” તે સાંભળીને વાસવ (ઇન્દ્ર) બોલ્યો—“એ પહેલાં મારું જ દૂધ પીવે.”
Verse 6
ततो<ड्गुलिभ्यो हीन्द्रस्य प्रादुरासीत् पयो5मृतम् । मां धास्यतीति कारुण्याद् यदिन्द्रो हन्वकम्पयत्
ત્યારે ઇન્દ્રની આંગળીઓમાંથી દૂધ જેવું અમૃત પ્રગટ થયું. “આ મને ચૂસશે”—એવી કરુણાથી ઇન્દ્રનો જડબો કંપી ઊઠ્યો।
Verse 7
ततस्तु धारां पयसो घृतस्य च महात्मन:,तत्पश्चात् महामना मान्धाताके मुखमें इन्द्रके हाथने दूध और घीकी धारा बहायी। वह बालक इन्द्रका हाथ पीने लगा और एक ही दिनमें बहुत बढ़ गया
ત્યારે તે મહાત્માના પ્રભાવથી દૂધ અને ઘીની ધારા વહેવા લાગી. ત્યારબાદ મહામના ઇન્દ્રે પોતાના જ હાથથી માંધાતાના મુખમાં દૂધ અને ઘીની ધારા ઢાળી. તે બાળક ઇન્દ્રના હાથમાંથી પીવા લાગ્યો અને એક જ દિવસે અદભુત રીતે વધી ગયો.
Verse 8
तस्यास्ये यौवनाश्व॒स्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत् । अपिबत् पाणिमिन्द्रस्य स चाप्यल्वाभ्यवर्धत
નારદે કહ્યું—યૌવનાશ્વના તે શિશુના મુખમાં ઇન્દ્રના હાથમાંથી ધારા વહેવા લાગી. તે શિશુ ઇન્દ્રના હાથમાંથી પીવા લાગ્યો અને એક જ દિવસે બહુ વધ્યો.
Verse 9
सो5भवद् द्वादशसमो द्वादशाहेन वीर्यवान् । इमां च पृथिवीं कृत्स्नामेकाह्नला स व्यजीजयत्
નારદે કહ્યું—તે પરાક્રમી બાર દિવસમાં બાર વર્ષના બાળક સમાન બળ અને પરિપક્વતા પામ્યો. અને એક જ દિવસે તેણે આ સમગ્ર પૃથ્વી જીત લીધી.
Verse 10
धर्मात्मा धृतिमान् वीर: सत्यसंधो जितेन्द्रिय: । जनमेजयं सुधन्वानं गयं पूरुं बृहद्रथम्
નારદે કહ્યું—તે ધર્માત્મા, ધૃતિમાન, વીર, સત્યસંકલ્પી અને જીતેન્દ્રિય હતો. (તેમાંથી/તેના વંશમાં) જનમેજય, સુધન્વા, ગય, પૂરું અને બૃહદ્રથ થયા.
Verse 11
उदेति च यतः सूर्यो यत्र च प्रतितिष्ठति
નારદે કહ્યું—જ્યાંથી સૂર્ય ઉદય થાય છે અને જ્યાં જઈને તે સ્થિર થાય છે.
Verse 12
सो<श्वमेधशतैरिष्टवा राजसूयशतेन च
નારદે કહ્યું—હે રાજન! તેણે સો અશ્વમેધ અને સો રાજસૂય યજ્ઞો કરીને, સો યોજન વિસ્તૃત રોહિતક, મત્સ્ય તથા હિરણ્યમય (સુવર્ણસમૃદ્ધ) જનપદો—જે લોકોમાં ‘ઉચ્ચ ભૂમિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા—બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપ્યા।
Verse 13
अदददू रोहितान् मत्स्यान् ब्राह्मणेभ्यो विशाम्पते । हैरण्यान् यो जनोत्सेधानायतान् शतयोजनम्
હે વિશામ્પતે! તેણે બ્રાહ્મણોને રોહિતક અને મત્સ્ય દેશ, તેમજ હિરણ્યમય જનપદો—જે ‘ઉત્સેધ’ (ઉચ્ચ અને સમૃદ્ધ ભૂમિ) તરીકે પ્રસિદ્ધ અને સો યોજન સુધી વિસ્તૃત હતા—દાનમાં આપ્યા।
Verse 14
बहुप्रकारान् सुस्वादून् भक्ष्यभोज्यान्नपर्वतान् । अतिरिक्तं ब्राह्मणे भ्यो भुज्जानो हीयते जन:
તેણે અનેક પ્રકારના સુસ્વાદુ ભક્ષ્ય-ભોજ્ય પદાર્થોના—જાણે અન્નના પર્વતો—બ્રાહ્મણોને અર્પણ કર્યા। બ્રાહ્મણોના ભોજન પછી જે વધ્યું, તે અન્ય લોકોને અપાતું; પરંતુ તે અવશેષ ખાવાવાળા લોકો ત્યાં જાણે ઘટતા જાય, જ્યારે અન્ન કદી ઓછું ન થતું।
Verse 15
भक्ष्यानज्नपाननिचया: शुशुभुस्त्वन्नपर्वता: । घृतह्दा: सूपकूपा: दधिफेना गुडोदका:
ભક્ષ્ય, અન્ન અને પાનના ઢગલા અન્નપર્વતોની જેમ શોભતા હતા. ઘીના હ્રદ હતા, સૂપના કૂવા હતા, દહીંની ફેણ હતી અને ગોળમિશ્રિત મધુર જળ હતું।
Verse 16
देवासुरा नरा यक्षा गन्धर्वोरगपक्षिण:
ત્યાં દેવો, અસુરો, મનુષ્યો, યક્ષો, ગંધર્વો, ઉરગ (નાગો) અને પક્ષીઓ હાજર હતા. વેદ-વેદાંગોમાં પારંગત વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને ઋષિઓ પણ ત્યાં સમવેત થયા હતા; અને તે સભામાં કોઈ મનુષ્ય અવિદ્વાન દેખાતો ન હતો।
Verse 17
विप्रास्तत्रागताश्चासन् वेदवेदाड़पारगा: । ब्राह्मणा ऋषयश्चापि नासंस्तत्राविपश्चित:
નારદે કહ્યું—ત્યાં વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત વિદ્વાન બ્રાહ્મણો પણ આવ્યા હતા. ઋષિ અને બ્રાહ્મણો બહુ હતા; તે સભામાં કોઈ અજ્ઞાની નહોતો.
Verse 18
समुद्रान्तां वसुमतीं वसुपूर्णा तु सर्वतः । सतां ब्राह्मणसात्कृत्वा जगामास्तं तदा नृप:
નારદે કહ્યું—સમુદ્રસીમિત, સર્વત્ર ધનસંપત્તિથી પરિપૂર્ણ ધરતીને સદ્બ્રાહ્મણોના અધિકાર હેઠળ સોંપીને રાજા માંધાતા ત્યારે સૂર્ય સમાન અસ્ત થયો.
Verse 19
गत: पुण्यकृतां लोकान् व्याप्य स्ववशसा दिश: । स चेन्ममार सृज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
નારદે કહ્યું—તેણે પોતાના યશથી સર્વ દિશાઓ વ્યાપી પુણ્યકર્તાઓના લોકોમાં પ્રસ્થાન કર્યું. હે સૃંજય! ચાર કલ્યાણકારી ગુણોથી યુક્ત અને તારા કરતાં શ્રેષ્ઠ એવો પણ મરી ગયો; તો બીજાઓની શું વાત! તેથી યજ્ઞ અને દાન-દક્ષિણાવિહિન તારા પુત્ર માટે શોક ન કર.
Verse 20
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
નારદે કહ્યું—તારા પુત્ર કરતાં વધુ પુણ્યવાન લોકો પણ હોય છે; તેથી પુત્ર માટે પસ્તાવું નહીં. જે યજ્ઞ કરતો નથી અને દાન-દક્ષિણાં આપતો નથી, તે દુર્ગતિ પામે છે—એવું કહેવાય છે. તેથી યજ્ઞ અને ઉદારતા વિનાના તારા પુત્ર માટે શોક ન કર.
Verse 36
गर्भाद्धि जह्वतुर्देवावश्वचिनौ भिषजां वरौ | इतनेमें दूरसे उठता हुआ धूआँ देखकर वे उसी ओर चले और एक यज्ञमण्डपमें जा पहुँचे। वहाँ एक पात्रमें रखे हुए घृतमिश्रित अभिमन्त्रित जलको उन्होंने पी लिया। उस जलको युवनाश्वके पेटमें पुत्ररूपमें परिणत हुआ देख वैद्योंमें श्रेष्ठ अश्विनीकुमार नामक देवताओंने उसे पिताके गर्भसे बाहर निकाला
નારદે કહ્યું—વૈદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા દેવ અશ્વિનિકુમારો ત્યાં હાજર હતા. એટલામાં દૂરથી ઊઠતો ધુમાડો જોઈ તેઓ એ દિશામાં ગયા અને એક યજ્ઞમંડપે પહોંચ્યા. ત્યાં પાત્રમાં રાખેલું ઘૃતમિશ્રિત, મંત્રાભિમંત્રિત જળ તેમણે પી લીધું. તે જળ યુવનાશ્વના ઉદરમાં પુત્રરૂપે પરિણમ્યું છે એમ જોઈ, વૈદ્યશ્રેષ્ઠ અશ્વિનિકુમારોએ પિતાના ગર્ભમાંથી બાળકને બહાર કાઢ્યું.
Verse 62
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये द्विषष्टितमो5 ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, અભિમન્યુવધપર્વના અંતર્ગત ‘ષોડશરાજકીય’ ઉપાખ્યાનનો બાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે.
Verse 103
असितं च नृगं चैव मान्धाता मनुजो5जयत् | वे धर्मात्मा, धैर्यवान, शूरवीर, सत्यप्रतिज्ञ और जितेन्द्रिय थे। मानव मान्धाताने जनमेजय, सुधन्वा, गय, पूरु, बृहद्रथ, असित और नृगको भी जीत लिया
નારદે કહ્યું—માનવ રાજા માંધાતાએ અસિત અને નૃગને પણ જીત્યા. તે ધર્માત્મા, ધૈર્યવાન, શૂરવીર, સત્યપ્રતિજ્ઞ અને જિતેન્દ્રિય હતો; અને માંધાતાએ જનમેજય, સુધન્વા, ગય, પૂરું, બૃહદ્રથ, અસિત તથા નૃગ—આ સૌને પરાજિત કર્યા।
Verse 116
तत् सर्व यौवनाश्चस्य मान्धातु: क्षेत्रमुच्यते । सूर्य जहाँसे उदय होते थे और जहाँ जाकर अस्त होते थे, वह सारा-का-सारा प्रदेश युवनाश्वपुत्र मान्धाताका क्षेत्र (राज्य) कहलाता था
નારદે કહ્યું—આ સમગ્ર વિસ્તાર યુવનાશ્વપુત્ર માંધાતાનું ક્ષેત્ર (રાજ્ય) કહેવાતો; જ્યાંથી સૂર્ય ઉગે અને જ્યાં જઈને અસ્ત થાય, તે આખો પ્રદેશ માંધાતાના અધિકારમાં ગણાતો।
Verse 153
रुरुधु: पर्वतान् नद्यो मधुक्षीरवहा: शुभा: । वहाँ भक्ष्य-भोज्य अन्न और पीनेयोग्य पदार्थोंकी अनेक राशियाँ संचित थीं। अन्नके तो पहाड़ों-जैसे ढेर सुशोभित होते थे। उन पर्वतोंको मधु और दूधकी सुन्दर नदियाँ घेरे हुए थीं। पर्वतोंके चारों ओर घीके कुण्ड और दालके कुएँ भरे थे। वहाँ कई नदियोंमें फेनकी जगह दही और जलके स्थानमें गुड़के रस बहते थे
નારદે કહ્યું—ત્યાં ભક્ષ્ય-ભોજ્ય અન્ન અને પીવા યોગ્ય પદાર્થોના અનેક ઢગલા સંગ્રહિત હતા. અન્નના ઢગલા તો પર્વતો જેવા શોભતા. તે પર્વતોને મધુ અને દૂધ વહાવતી શુભ નદીઓ ઘેરી રહી હતી. પર્વતોની ચારે બાજુ ઘીના કુંડ અને દાળના કૂવા ભરેલા હતા. ત્યાં અનેક નદીઓમાં ફેનની જગ્યાએ દહીં અને પાણીની જગ્યાએ ગોળનો મીઠો રસ વહેતો હતો।
Verse 636
तस्मात्तु मान्धातेत्येवं नाम तस्याद्भधुतं कृतम् । तदनन्तर इन्द्रकी अंगुलियोंसे अमृतमय दूध प्रकट हो गया; क्योंकि इन्द्रने करूणावश 'मां धास्यति” (मेरा दूध पीयेगा) ऐसा कहकर उसपर कृपा की थी
આથી તેનું અદ્ભુત નામ ‘માંધાતા’ નિશ્ચિત થયું. ત્યારબાદ ઇન્દ્રની આંગળીમાંથી અમૃતમય દૂધ પ્રગટ થયું; કારણ કે કરુણાવશ ઇન્દ્રએ ‘માં ધાસ્યતિ’—અર્થાત્ ‘આ મારું દૂધ પીશે’—એવું કહી તેની ઉપર કૃપા કરી હતી; તેથી ‘માંધાતા’ નામ દૃઢપણે સ્થાપિત થયું।
Frequently Asked Questions
The dilemma of sovereign responsibility: whether a ruler’s grief can be ethically meaningful after repeated failures to restrain harmful policy and kin-driven partiality, especially when earlier intervention could have prevented escalation.
Ethical governance requires timely corrective action; delayed recognition of wrongdoing does not undo causal outcomes. Adherence to rāja-dharma and independent judgment must override attachment to factional counsel.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is diagnostic—positioning the war narrative as an ethically conditioned consequence of prior decisions, thereby guiding interpretation rather than promising ritual merit.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.