Adhyaya 40
Adhyāya 40 (Book 7, Droṇa-parva): Abhimanyu’s Rapid Advance and Battlefield Disruption
Upa-parva: Abhimanyu’s Assault on the Kaurava Host (Tactical Breakthrough Episode)
Saṃjaya reports a fast-paced exchange centered on Abhimanyu’s forward drive. A bow-armed opponent closes chariot distance and strikes Abhimanyu with multiple arrows, targeting visible chariot components (standard, parasol, driver, and horses). Observers aligned with Dhṛtarāṣṭra’s side react with approval on seeing Abhimanyu momentarily afflicted. Abhimanyu responds with a precise counter-shot that dislodges the attacker’s head/helmet region, causing a fall from the chariot. Karṇa, witnessing a brother’s fall, experiences distress; Abhimanyu then turns Karṇa away with repeated, sharp volleys and charges other principal archers. The narrative expands from duel to field-scale effect: Abhimanyu tears through a mixed host of elephants, horses, chariots, and infantry, producing heavy casualties and material wreckage (broken chariots, fallen banners, scattered weapons and bodies). Dust and arrow-saturation obscure recognition, yet Abhimanyu repeatedly reappears ‘like the midday sun,’ emphasizing both tactical dominance and the perceptual instability of mass combat.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं कि रणभूमि में सौभद्र अभिमन्यु और कौरव-पक्ष के महाबली योद्धाओं के बीच घोर संग्राम छिड़ गया—युवक वीर अपने अपमानों का हिसाब युद्ध में चुकाने को सामने आता है। → दुःशासन गर्वोक्ति और कटु स्मरण दिलाता है—सभा में युधिष्ठिर का अपमान, पाण्डवों की ‘धर्म’ की मर्यादा, और अब उसी का प्रतिशोध। अभिमन्यु निर्भीक होकर द्रोण-सेना में घुसता है, तीव्र बाण-वर्षा से रथ, ध्वज, छत्र और सारथि तक को लक्ष्य बनाता है; कौरव-वीर उसे रोकने को एक-एक कर भिड़ते हैं। → अभिमन्यु का निर्णायक प्रहार: वह कर्ण (राधेय) पर शिलीमुखों की वर्षा करता है, उसकी रक्षा-व्यवस्था को तोड़ता है और अंततः ध्वज सहित कर्ण का धनुष काटकर पृथ्वी पर गिरा देता है—युद्ध-गर्व का शिखर क्षण भर में धूल में मिल जाता है। → कर्ण और दुःशासन दोनों अभिमन्यु के पराक्रम से दबते हैं; कौरव-पक्ष की पंक्तियाँ क्षणिक रूप से विचलित होती हैं और पाण्डव-पक्ष में उत्साह की लहर उठती है। अभिमन्यु की कीर्ति द्रोणानीक के बीच चमकती है, मानो अकेला दीपक आँधी में भी स्थिर हो। → परन्तु यही विजय कौरवों के भीतर प्रतिशोध की आग और तीव्र कर देती है—अगले क्षण वे और अधिक संख्या व छल-नीति से उसे घेरने की तैयारी करते हैं।
Shlokas
Verse 1
अत---#क+ चत्वारिशो<5 ध्याय: अभिमन्युके द्वारा द:ःशासन और कर्णकी पराजय संजय उवाच (तत: समभवद् युद्ध तयो: पुरुषसिंहयो: । तस्मिन् काले महाबाहु: सौभद्र: परवीरहा ।।
સંજય બોલ્યા—ત્યારબાદ તે બંને પુરુષસિંહોમાં ઘોર યુદ્ધ ઊભું થયું. તે સમયે શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર મહાબાહુ સૌભદ્ર અભિમન્યુએ ચપળતાથી દુઃશાસનનું બાણો સહિતનું ધનુષ કાપીને નીચે પાડી દીધું. પછી ભયંકર બાણોથી તેને ચારે તરફથી સતત ઘાયલ કર્યો. બાણોથી વિક્ષત અંગો ધરાવતો વિરોધી સામે ઊભો છે એમ જોઈ બુદ્ધિમાન અભિમન્યુ થોડું સ્મિત કરીને પછી દુઃશાસનને કહ્યું.
Verse 2
दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे मानिनं शूरमागतम् । निष्ठर॑ त्यक्तर्थर्माणमाक्रोशनपरायणम्
મહાન સૌભાગ્ય છે કે આજે આ યુદ્ધમધ્યે હું સામસામે જોઈ રહ્યો છું—પોતાને શૂરવીર માનતો, પરંતુ અહંકારી, નિષ્ઠુર, ધર્મત્યાગી અને ગાળાગાળી-નિંદામાં તત્પર એવો શત્રુ.
Verse 3
यत् सभायां त्वया राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शृण्वत: । कोपित: परुषैर्वाक्यैर्थर्मराजो युधिछ्िर:
એ જ પ્રસંગ—જ્યારે રાજસભામાં રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર સાંભળતા હતા ત્યારે તું કઠોર વચનોથી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને ક્રોધિત કર્યો હતો—આજે તેનું જ ફળ પ્રગટ થયું છે.
Verse 4
जयोन्मत्तेन भीमश्न बह्चबद्धं प्रभाषित: । अक्षकूटं समाश्रित्य सौबलस्यात्मनो बलम्
વિજયના ઉન્માદમાં ભીમે ઘણી કઠોર, તાણાભરી અને ગોઠવેલી વાતો કહી—કપટભર્યા દ્યુતના ‘અક્ષકૂટ’નો આશ્રય લઈને, સૌબલપુત્ર શકુનિના બળ અને પોતાના બળ પર ભરોસો રાખીને.
Verse 5
तत् त्वयेदमनुप्राप्तं तस्य कोपान्महात्मन: । 'ओ मूर्ख! तूने द्यूतक्रीडामें विजय पानेसे उन््मत्त होकर सभामें राजा धृतराष्ट्रके सुनते हुए जो अपने निष्ठुर वचनोंद्वारा धर्मराज युधिष्ठिरको कुपित किया था और शकुनिके आत्मबल--जूएमें छल-कपटका आश्रय लेकर जो भीमसेनके प्रति बहुत-सी अंट-संट बातें कही थीं
તે મહાત્માના ક્રોધના કારણે જ આ આપત્તિ તારા પર આવી છે. પરધનનું અપહરણ, અશમ્ય ક્રોધ અને શાંત ન થવાની હઠ—આ બધાનું જ ફળ તને મળ્યું છે.
Verse 6
लोभस्य ज्ञाननाशस्य द्रोहस्यात्याहितस्थ च । पितृणां मम राज्यस्य हरणस्योग्रधन्विनाम्
આ લોભ, વિવેકનાશ, દ્રોહ અને ઘોર અપરાધનું વર્ણન છે; અને મારા ઉગ્ર ધનુર્ધર પિતૃઓના રાજ્યનું હરણ—એનું જ દુષ્પળ આજે પ્રગટ થયું છે.
Verse 7
स तस्योग्रमधर्मस्य फल प्राप्रुहि दुर्मते
સંજય બોલ્યો— “દુર્મતે! તારા તે ઉગ્ર અધર્મનું ભયંકર ફળ હવે ભોગવ. આજે સર્વ સેનાઓની નજર સામે હું મારા બાણોથી તને દંડ આપીશ. આજે રણમાં તે મહાત્મા પિતૃઓના ક્રોધનો પ્રતિશોધ ચૂકવીને હું તે ઋણમાંથી ઉઋણ થઈ જઈશ.”
Verse 8
शासितास्म्यद्य ते बाणै: सर्वसैन्यस्य पश्यत: । अद्याहमनृणस्तस्य कोपस्य भविता रणे
સંજય બોલ્યો— “આજે સમગ્ર સેનાની નજર સામે હું મારા બાણોથી તને દંડ આપીશ. આજે રણમાં તે ક્રોધનું ઋણ હું ચૂકવી દઈશ—પૂજ્ય વડીલો/પિતૃઓના દીર્ઘકાલીન રોષનો યથોચિત પ્રતિશોધ લઈને.”
Verse 9
अमर्षिताया: कृष्णाया: काड्क्षितस्य च मे पितु: । अद्य कौरव्य भीमस्य भवितास्म्यनृणो युधि
સંજય બોલ્યો— “કુરુકુલ-કલંક! આજે આ યુદ્ધમાં રોષથી ભરેલી કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ની ઇચ્છા તથા મને પિતૃતુલ્ય ભીમસેનની અભિલાષા પૂર્ણ કરીને હું તેમના ઋણમાંથી ઉઋણ થઈ જઈશ.”
Verse 10
न हि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सृजसे रणम् | एवमुकक््त्वा महाबाहुर्बाणं दुःशासनान्तकम्
સંજય બોલ્યો— “જો તું રણ છોડતો નથી, તો જીવતો મને છોડીને બચી શકીશ નહીં.” એમ કહી મહાબાહુ વીરએ દુઃશાસનનો અંત લાવનાર બાણ છોડ્યું.
Verse 11
तस्योरस्तूर्णमासाद्य जन्रुदेशे विभिद्य तम्
સંજય બોલ્યો— તે બાણ તરત જ તેના વક્ષસ્થળે પહોંચી ગળા પાસેની હંસલી (જત્રુ)ને ભેદી પાંખો સહિત અંદર ઘૂસી ગયો—જાણે કોઈ સર્પ વાંબીમાં સમાઈ ગયો હોય. ત્યારબાદ અભિમન્યુએ દુઃશાસનને ફરી પચ્ચીસ બાણ માર્યા.
Verse 12
जगाम सह पुड्खेन वल्मीकमिव पन्नग: । अथैनं पज्चविंशत्या पुनरेव समार्पयत्
પંખાસહિત તે બાણ તરત જ તેના વક્ષસ્થળે પહોંચી, ગળાની હંસલીને વિદારી અંદર ઘૂસી ગયો—જેમ કોઈ સર્પ વાળ્મીકમાં સમાઈ જાય. ત્યારબાદ અભિમન્યુએ દુઃશાસન પર ફરી પચ્ચીસ બાણો છોડ્યા.
Verse 13
शरैरग्निसमस्पर्शैराकर्णसमचोदितै: । स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्
અગ્નિસ્પર્શ સમા દહકતા, કાન સુધી ખેંચીને પૂર્ણ બળથી છોડેલા બાણોથી તે ગાઢ રીતે વિંધાઈ, વ્યથિત થઈ રથના તળિયે બેસી પડ્યો.
Verse 14
सारथिस्त्वरमाणस्तु दःशासनमचेतनम्
ત્યારે સારથિ ઉતાવળમાં અચેત પડેલા દુઃશાસનની સંભાળ લેવા લાગ્યો.
Verse 15
पाण्डवा द्रौपदेयाश्न विराटश्न॒ समीक्ष्य तम्
પાંડવો, દ્રૌપદીના પુત્રો અને રાજા વિરાટ—તેને સારી રીતે નિહાળી—પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવા લાગ્યા.
Verse 16
वादित्राणि च सर्वाणि नानालिड्रानि सर्वश:,पाण्डवोंके सैनिक वहाँ हर्षमें भरकर नाना प्रकारके सभी रणवाद्य बजाने लगे और मुसकराते हुए वे सुभद्राकुमारका पराक्रम देखने लगे
ત્યારે પાંડવોના સૈનિકો ચારે તરફ હર્ષથી ભરાઈ, નાનાપ્રકારના સર્વ રણવાદ્યો વગાડવા લાગ્યા; અને સ્મિત સાથે સुभદ્રાસુતના પરાક્રમને જોવા લાગ્યા.
Verse 17
प्रावादयन्त संहृष्टा: पाण्डूनां तत्र सैनिका: | अपश्यन् स्मयमानाश्न सौभद्रस्य विचेष्टितम्
ત્યારે ત્યાં પાંડવોના સૈનિકો હર્ષથી ભરાઈને નાનાપ્રકારનાં રણવાદ્યો વગાડવા લાગ્યા. તેઓ સ્મિત સાથે સૌભદ્ર (અભિમન્યુ)નાં પરાક્રમભર્યા કૃત્યો જોવા લાગ્યા॥
Verse 18
अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्टवा शत्रुं पपाजितम् । धर्ममारुतशक्राणामश्रिनो: प्रतिमास्तथा
અત્યંત વૈરી અને અહંકારી શત્રુ પરાજિત થયો તે જોઈ, જેમના ધ્વજોના અગ્રભાગે ધર્મ, વાયુ, ઇન્દ્ર અને અશ્વિનીકુમારોની પ્રતિમાઓ હતી, એવા મહારથી—દ્રૌપદીપુત્રો, સાત્યકી, ચેકિતાન, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, શિખંડી, કેકય-રાજકુમારો, ધૃષ્ટકેતુ, મત્સ્ય, પાંચાલ, સૃંજય તથા યુધિષ્ઠિર-પુરોગામી પાંડવો—હર્ષથી ત્વરિત થઈ દ્રોણાચાર્યના વ્યૂહને ભેદવાની ઇચ્છાથી તેના પર તૂટી પડ્યા॥
Verse 19
धारयन्तो ध्वजाग्रेषु द्रौपदेया महारथा: । सात्यकिश्रेकितानश्च धृष्टद्ुम्नशिखण्डिनौ
ધ્વજોના અગ્રભાગે ચિહ્નો ધારણ કરનારા દ્રૌપદીના પુત્ર મહારથી હતા; તેમજ સાત્યકી, ચેકિતાન, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને શિખંડી પણ હતા॥
Verse 20
केकया धृष्टकेतुश्व मत्स्या: पज्चालसृज्जया: । पाण्डवाश्च मुदा युक्ता युधिष्ठिरपुरोगमा:
કેકયો, ધૃષ્ટકેતુ, મત્સ્યો, પાંચાલ-સૃંજયો તથા યુધિષ્ઠિર-પુરોગામી પાંડવો—બધા આનંદ અને ઉત્સાહથી યુક્ત હતા॥
Verse 21
ततो5भवन्महायुद्ध॑ त्वदीयानां परै: सह
ત્યારબાદ તમારી સેના અને શત્રુપક્ષ વચ્ચે ભયંકર મહાયુદ્ધ ઊભું થયું॥
Verse 22
तथा तु वर्तमाने वै संग्रामेडतिभयंकरे
સંજય બોલ્યો—જ્યારે તે અતિભયંકર સંગ્રામ ચાલી રહ્યો હતો, ત્યારે ભય અને કકળાટ વચ્ચે ઘટનાઓ સતત આગળ વધતી રહી; યુદ્ધનો અવિરત વેગ થંભ્યો નહિ, અને તેમાં જોડાયેલા યોધાઓ પર ધર્મ-અધર્મનો ગંભીર ભાર પડતો રહ્યો.
Verse 23
पश्य दुःशासनं वीरमभिमन्युवशं गतम्
સંજય બોલ્યો—જો, વીર દુઃશાસન અભિમન્યુના વશમાં પડી ગયો છે; તે તેના અધિકારમાં આવી ગયો છે.
Verse 24
प्रतपन्तमिवादित्यं निध्नन्तं शात्रवान् रणे । “कर्ण! देखो, वीर दु:ःशासन सूर्यके समान शत्रु-सैनिकोंको संतप्त करता हुआ युद्धमें उन्हें मार रहा था, इसी अवस्थामें वह अभिमन्युके वशमें पड़ गया है ।।
સંજય બોલ્યો—હે કર્ણ, જો! વીર દુઃશાસન રણમાં સૂર્ય સમાન પ્રતાપી બની શત્રુસેનાને તપાવતો અને શત્રુઓને સંહારતો હતો; છતાં એ જ સ્થિતિમાં તે અભિમન્યુના વશમાં પડી ગયો. ત્યારબાદ તેઓ બધા અત્યંત ક્રોધિત થઈ, બળમાં સિંહ સમાન, આગળ વધ્યા.
Verse 25
ततः कर्ण: शरैस्तीक्ष्णैरभिमन्युं दुरासदम्
સંજય બોલ્યો—પછી કર્ણે તીક્ષ્ણ બાણોથી, જેને નજીક જવું અને જીતવું અઘરું હતું એવા અભિમન્યુ પર પ્રહાર કર્યો અને ક્રોધે યુદ્ધને વધુ ઉગ્ર બનાવ્યું.
Verse 26
तस्य चानुचरांस्ती&णैर्विव्याध परमेषुभि:
અને તેના અનુચરોને પણ તેણે તીક્ષ્ણ, ઉત્તમ બાણોથી વીંધી નાખ્યા.
Verse 27
अभिमन्युस्तु राधेयं त्रिसप्तत्या शिलीमुखै:
સંજય બોલ્યા—અભિમન્યુએ રાધેય (કર્ણ) ને એકોતેર તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંધી નાખ્યો.
Verse 28
तं तथा नाशकत् वक्िद् द्रोणाद् वारयितुं रथी
સંજય બોલ્યા—તે સમયે તે રથી દ્રોણાચાર્ય પાસેથી તેને અટકાવી શક્યો નહીં.
Verse 29
तत: कर्णो जयप्रेप्सुर्मानी सर्वधनुष्मताम्
સંજય બોલ્યા—પછી વિજયની ઇચ્છાવાળો, સર્વ ધનુર્ધરોમાં ગર્વિત કર્ણે સમરમાં શત્રુઓ માટે દુર્ધર્ષ અભિમન્યુને દબાવવાનું શરૂ કર્યું.
Verse 30
सौभद्रंं शतशो<विध्यदुत्तमास्त्राणि दर्शयन् । सोस्स्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठोी रामशिष्य: प्रतापवान्
સંજય બોલ્યા—ઉત્તમ અસ્ત્રોનું પ્રદર્શન કરતાં, અસ્ત્રવિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ, રામ (પરશુરામ)ના શિષ્ય પ્રતિાપી કર્ણે સૌભદ્ર અભિમન્યુને સૈંકડો બાણોથી વારંવાર વીંધી નાખ્યો.
Verse 31
स तथा पीड्यमानस्तु राधेयेनास्त्रवृष्टिभि:
સંજય બોલ્યા—આ રીતે રાધેયના અસ્ત્રવર્ષાથી પીડિત થવા છતાં તે (અભિમન્યુ) સહન કરતો રહ્યો.
Verse 32
ततः शिलाशितैस्ती&णैर्भल्लैरानतपर्वभि:
પછી પથ્થર પર ધાર ચઢાવેલા, પહોળા ફાળાવાળા અને નીચે વળેલા પર્વવાળા ભલ્લબાણોથી તેણે આક્રમણ વધુ પ્રચંડ કર્યું; યુદ્ધની અવિરત ગતિ વચ્ચે સંઘર્ષની હિંસા વધારી।
Verse 33
धनुर्मण्डलनिर्मुक्ते: शरैराशीविषोपमै:
ધનુષ્યના મંડળમાંથી છૂટેલા બાણ—આશીવিষ સર્પ સમાન—અતિ ઝડપી અને પ્રાણઘાતક હતા; તેમણે રણભૂમિનો ભય અને ધર્મસંકટનું ભારણ વધુ વધાર્યું।
Verse 34
कर्णोडपि चास्य चिक्षेप बाणान् संनतपर्वण:
કર્ણે પણ તેના પર સંનતપર્વવાળા બાણો છોડ્યા—જેનાં પર્વો સુગઠિત અને દૃઢ હતા; ધર્મયુક્ત છતાં વિનાશક યુદ્ધમાં આઘાત વધુ વધ્યો।
Verse 35
ततो मुहूर्तात् कर्णस्य बाणेनैकेन वीर्यवान्
પછી ક્ષણમાત્રમાં જ તે વીર્યવાન યોદ્ધા કર્ણના એક જ બાણથી ધરાશાયી થયો—જાણે યુદ્ધની નિષ્ઠુર ગણતરીમાં પરાક્રમ અને ભાગ્ય પળમાં વળી જાય, અને એકલો શર તે નક્કી કરી દે જે સેના પણ ન કરી શકે।
Verse 36
ततः कृच्छूगतं कर्ण दृष्टवा कर्णादनन्तर:
પછી કર્ણને સંકટમાં પડેલો જોઈ કર્ણનો નાનો ભાઈ દૃઢ ધનુષ હાથમાં લઈને તરત જ સુભદ્રાના પુત્રનો સામનો કરવા આગળ આવ્યો। તે સમયે કુંતીના બધા પુત્રો અને તેમના અનુગામી સૈનિકો ઉંચે ગર્જના કરવા લાગ્યા, વાદ્યો વગાડવા લાગ્યા અને અભિમન્યુની વારંવાર પ્રશંસા કરવા લાગ્યા।
Verse 37
सौभद्रम भ्ययात् तूर्ण दृढमुद्यम्य कार्मुकम् । तत उच्चुक्रुशु: पार्थास्तिषां चानुचरा जना: । वादित्राणि च संजघ्नु: सौभद्रे चापि तुष्ठवु:
કર્ણને સંકટમાં પડેલો જોઈ તેનો નાનો ભાઈ દૃઢ ધનુષ હાથમાં લઈને તરત જ સૌભદ્ર (અભિમન્યુ)નો સામનો કરવા દોડી આવ્યો. ત્યારે પૃથાપુત્ર પાંડવો અને તેમના અનુચર સૈનિકો ઊંચે સ્વરે ગર્જના કરવા લાગ્યા; વાદ્યો વાગ્યા અને આનંદિત થઈ સૌભદ્રની બહુ બહુ પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.
Verse 39
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें दुःशासनयुद्धाविषयक उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત અભિમન્યુવધપર્વમાં દુઃશાસન-યુદ્ધવિષયક ઓગણચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 40
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि कर्णदुःशासनपरा भवे चत्वारिंशो5ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત અભિમન્યુવધપર્વમાં કર્ણ અને દુઃશાસનના પરાભવવિષયક ચાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 66
तत् त्वयेदमनुप्राप्तं प्रकोपाद् वै महात्मनाम् । “दूसरोंके धनका अपहरण
આજે તને જે દુર્દિન પ્રાપ્ત થયો છે, તે નિશ્ચયે મહાત્મા પાંડવોના પ્રકોપનું ફળ છે. પરધનનું અપહરણ, ક્રોધ, અશાંતિ, લોભ, જ્ઞાનનો લોપ, દ્રોહ, દુઃસાહસભર્યું વર્તન અને મારા ઉગ્ર ધનુર્ધર પિતૃઓના રાજ્યનું હરણ—આ સર્વ દોષોના પરિણામે જ આજે તું આ દશાને પહોંચ્યો છે.
Verse 103
संदधे परवीरघ्न: कालाग्न्यनिलवर्चसम् | 'यदि तू युद्ध छोड़कर भाग नहीं जायगा तो आज मेरे हाथसे जीवित नहीं छूट सकेगा।” ऐसा कहकर शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले महाबाहु अभिमन्युने काल
“જો તું યુદ્ધ છોડીને ભાગી નહીં જાય, તો આજે મારા હાથમાંથી જીવતો છૂટી શકીશ નહીં.” એમ કહી શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર મહાબાહુ અભિમન્યુએ કાળ, અગ્નિ અને વાયુ સમાન તેજસ્વી બાણનું સંધાન કર્યું—જે દુઃશાસનના પ્રાણ લેવા સમર્થ હતું.
Verse 133
दुःशासनो महाराज कश्मलं चाविशन्महत् | धनुषको कानतक खींचकर चलाये हुए उन बाणोंद्वारा
સંજય બોલ્યો—મહારાજ, દુઃશાસનને ભારે કશ્મલ અને મૂર્ચ્છાએ ઘેરી લીધો. ધનુષ્ય ખેંચી છોડેલા, સ્પર્શે અગ્નિસમાન દાહક એવા બાણોથી તે ઊંડે ઘાયલ થયો; પીડાથી વ્યાકુળ થઈ રથની બેઠકમાં બેસી પડ્યો અને એ જ ક્ષણે તેને ઘોર મૂર્ચ્છા આવી.
Verse 143
रणमध्यादपोवाह सौभद्रशरपीडितम् | तब अभिमन्युके बाणोंसे पीड़ित एवं अचेत हुए दुःशासनको सारथि बड़ी उतावलीके साथ युद्धस्थलसे बाहर हटा ले गया
સંજય બોલ્યો—રણમધ્યમાંથી જ સૌભદ્ર (અભિમન્યુ)ના બાણોથી પીડિત દુઃશાસનને સારથિએ ઉતાવળથી દૂર હટાવી લીધો. અભિમન્યુના શરોથી તે અચેત થયો હતો; તેથી ચિંતિત સારથિ તેને યુદ્ધભૂમિમાંથી બહાર લઈ ગયો.
Verse 156
पज्चाला: केकयाश्रैव सिंहनादमथानदन् । उस समय पाण्डव, पाँचों द्रौपदीकुमार, राजा विराट, पांचाल और केकय दुःशासनको पराजित हुआ देख जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे
સંજય બોલ્યો—ત્યારે પાંચાલો અને કેકયો ઊંચા સ્વરે સિંહનાદ કરવા લાગ્યા. દુઃશાસન પરાજિત થયો તે જોઈ પાંડવો, દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો, રાજા વિરાટ તથા પાંચાલ અને કેકય આનંદિત થઈ જોરથી ગર્જના કરવા લાગ્યા.
Verse 203
अभ्यद्रवन्त त्वरिता द्रोणानीकं॑ बिभित्सव: । घमंडमें भरे हुए अपने कट्टर शत्रुको पराजित हुआ देख अपनी ध्वजाओंके अग्रभागमें धर्म
સંજય બોલ્યો—દ્રોણાચાર્યના વ્યૂહને ભેદવાની ઇચ્છાથી તેઓ ઉતાવળે દ્રોણની સેના પર ઝડપથી તૂટી પડ્યા. અહંકારથી ભરેલા પોતાના કઠોર શત્રુને દબાતો-પરાજિત થતો જોઈ, જેમની ધ્વજાઓના અગ્રભાગે ધર્મ, વાયુ, ઇન્દ્ર અને અશ્વિનીકુમારોની પ્રતિમાઓ હતી એવા મહારથી—દ્રૌપદીપુત્રો, સાત્યકી, ચેકિતાન, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, શિખંડી, કેકય રાજકુમારો, ધૃષ્ટકેતુ, મત્સ્ય, પાંચાલ, સૃંજય તથા યુધિષ્ઠિર વગેરે પાંડવો—હર્ષ અને વેગથી દ્રોણાચાર્યના વ્યૂહને ચીરી નાખવા માટે તેના પર ધસી ગયા.
Verse 213
जयमाकाड्क्षमाणानां शूराणामनिवर्तिनाम् | तदनन्तर विजयकी अभिलाषा रखकर युद्धमें कभी पीठ न दिखानेवाले आपके शूरवीर सैनिकोंका शत्रुओंके साथ महान् युद्ध होने लगा
સંજય બોલ્યો—ત્યારબાદ વિજયની ઇચ્છા ધરાવતા અને યુદ્ધમાં કદી પીઠ ન બતાવનારા તમારા શૂરવીર સૈનિકોનું શત્રુઓ સાથે મહાન યુદ્ધ શરૂ થયું. જીતની લાલસા અને ક્ષાત્રધર્મના સંકલ્પથી બંધાયેલા તેઓ પાછા ન હટ્યા અને શત્રુનો સામનો કરતા રહ્યા.
Verse 226
दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत् । महाराज! जब इस प्रकार अत्यन्त भयंकर संग्राम हो रहा था, उस समय दुर्योधनने राधापुत्र कर्णसे यों कहा--
સંજય બોલ્યો—મહારાજ, દુર્યોધને રાધેય કર્ણને આ વચન કહ્યાં. મહારાજ, જ્યારે આ રીતે અત્યંત ભયંકર સંગ્રામ ચાલી રહ્યો હતો, ત્યારે દુર્યોધને કર્ણને આ રીતે સંબોધ્યો॥
Verse 246
सौभद्रमुद्यतास्त्रातुम भ्यधावन्त पाण्डवा: । “इधर ये क्रोधमें भरे हुए पाण्डव सुभद्राकुमारकी रक्षा करनेके लिये उद्यत हो प्रचण्ड बलशाली सिंहोंके समान धावा कर चुके हैं"
સંજય બોલ્યો—શત્રુઓના ઊંચા કરેલા શસ્ત્રોથી સૌભદ્ર (અભિમન્યુ)ની રક્ષા કરવા પાંડવો ધસી આવ્યા. ધર્મયુક્ત ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ તેઓ પ્રચંડ બળવાન સિંહોની જેમ ઝંપલાવ્યા॥
Verse 253
अभ्यवर्षत संक्रुद्धः पुत्रस्य हितकृत् तव । यह सुनकर आपके पुत्रका हित करनेवाला कर्ण अत्यन्त क्रोधमें भरकर दुर्द्धर्ष वीर अभिमन्युपर तीखे बाणोंकी वर्षा करने लगा
સંજય બોલ્યો—આ સાંભળીને તમારા પુત્રનું હિત ઇચ્છનાર કર્ણ અત્યંત ક્રોધે ભરાઈ ગયો અને દુર્ધર્ષ વીર અભિમન્યુ પર તીક્ષ્ણ બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યો॥
Verse 263
अवज्ञापूर्वकं शूर: सौभद्रस्य रणाजिरे । शूरवीर कर्णने समरांगणमें सुभद्राकुमारके सेवकोंको भी तीखे एवं उत्तम बाणोंद्वारा अवहेलनापूर्वक बींध डाला
સંજય બોલ્યો—રણભૂમિમાં શૂરવીર કર્ણે અવમાનપૂર્વક સૌભદ્ર (અભિમન્યુ)ના સેવકો અને અનુચરોને પણ તીક્ષ્ણ અને ઉત્તમ બાણોથી વીંધીને ઢાળી દીધા॥
Verse 273
अविध्यत् त्वरितो राजन द्रोणं प्रेप्सुमहामना: । राजन्! उस समय महामनस्वी अभिमन्युने द्रोणाचार्यके समीप पहुँचनेकी इच्छा रखकर तुरंत ही तिहत्तर बाणोंद्वारा कर्णको घायल कर दिया
સંજય બોલ્યો—રાજન, દ્રોણાચાર્ય સુધી પહોંચવાની ઇચ્છા ધરાવનાર મહામનસ્વી અભિમન્યુએ તે સમયે ત્વરિત રીતે ત્રેયોત્તર બાણોથી કર્ણને ઘાયલ કર્યો॥
Verse 286
आरुजन्तं रथव्रातान् वजहस्तात्मजात्मजम् | कोई भी रथी रथसमूहोंको नष्ट-भ्रष्ट करते हुए इन्द्रकुमार अर्जुनके उस पुत्रको द्रोणाचार्यकी ओर जानेसे रोक न सका
સંજય બોલ્યો—અર્જુનનો તે પૌત્ર, હાથોમાં વજ્રસમાન પરાક્રમ ધારણ કરીને, રથોના સમૂહોને ચકનાચૂર કરતો દ્રોણાચાર્ય તરફ આગળ વધ્યો; તેને રોકવા કોઈ પણ રથી સમર્થ ન થયો।
Verse 316
समरे5मरसंकाश: सौभद्रो न व्यशीर्यत । कर्णके द्वारा उसकी अस्त्रवर्षसे पीड़ित होनेपर भी देवतुल्य अभिमन्यु समरभूमिमें शिथिल नहीं हुआ
સંજય બોલ્યો—સમરમાં અમરસમાન તેજસ્વી સૌભદ્ર અભિમન્યુ ડગમગ્યો નહીં। કર્ણે વરસાવેલી અસ્ત્રવૃષ્ટિથી પીડિત થવા છતાં દેવતુલ્ય વીરે રણભૂમિમાં શૈથિલ્ય ધારણ કર્યું નહીં।
Verse 326
छित्त्वा धनूंषि शूराणामार्जुनि: कर्णमार्दयत् । तत्पश्चात् अर्जुनकुमारने सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए झुकी हुई गाँठवाले तीखे भल्लोंद्वारा शूरवीरोंके धनुष काटकर कर्णको सब ओरसे पीड़ा दी
સંજય બોલ્યો—શૂરવીરોના ધનુષ કાપીને અર્જુનપુત્રે કર્ણને દબાવી દીધો. ત્યારબાદ ધનુષ પર ચઢાવી તેજ કરેલા, ગાંઠવાળા તીક્ષ્ણ બાણોથી વારંવાર ધનુષ કાપતો તે કર્ણને સર્વ તરફથી પીડા આપવા લાગ્યો।
Verse 333
सच्छत्रध्वजयन्तारं साश्वमाशु स्मयन्निव । उसने मुसकराते हुए-से अपने मण्डलाकार धनुषसे छूटे हुए विषधर सर्पोके समान भयानक बाणोंद्वारा छत्र, ध्वज, सारथि और घोड़ोंसहित कर्णको शीघ्र ही घायल कर दिया
સંજય બોલ્યો—જાણે સ્મિત કરતો હોય તેમ, પોતાના મંડલાકાર ધનુષમાંથી છૂટેલા વિષધર સર્પ સમાન ભયંકર બાણોથી તેણે છત્ર, ધ્વજ, સારથી અને ઘોડાઓ સહિત કર્ણને ત્વરિત ઘાયલ કર્યો।
Verse 343
असम्भ्रान्तश्न तान् सर्वानिगृह्नात् फाल्गुनात्मज: । कर्णने भी उसके ऊपर झुकी हुई गाँठवाले बहुत-से बाण चलाये; परंतु अर्जुनकुमारने उन सबको बिना किसी घबराहटके सह लिया
સંજય બોલ્યો—ફાલ્ગુનપુત્ર (અર્જુનકુમાર) અચળ અને નિર્ભય રહી તે બધા પ્રહારોને રોકતો અને સહન કરતો રહ્યો। કર્ણે પણ તેના પર ગાંઠવાળા અનેક બાણ ચલાવ્યા; છતાં અર્જુનપુત્રે તે બધું નિર્વિકારપણે સહન કર્યું।
Verse 356
सध्वजं कार्मुकं वीरश्छित्त्वा भूमावपातयत् । तदनन्तर दो ही घड़ीमें पराक्रमी वीर अभिमन्युने एक बाण मारकर कर्णके ध्वजसहित धनुषको पृथ्वीपर काट गिराया
વીરે ધ્વજসহિત ધનુષ્ય કાપીને જમીન પર પાડી દીધું. ત્યારબાદ બે ઘડીમાં જ પરાક્રમી અભિમન્યુએ એક બાણથી કર્ણનું ધ્વજসহિત ધનુષ્ય કાપીને પૃથ્વી પર ઢાળી દીધું.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a tension between valorous penetration of enemy lines (as kṣatriya excellence) and the escalating, impersonal harm of mass engagement, where individual duels rapidly become collective destruction.
The text underscores how quickly tactical success can alter the whole field: localized decisions (counter-shot, turning a senior opponent, rapid advance) propagate systemic effects—fear, flight, and loss of visibility—changing outcomes beyond the initial duel.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level emphasis is conveyed indirectly through similes (fire in dry grass, midday sun) that interpret the episode’s scale and moral weight within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.