Adhyaya 37
Droṇa-parva Adhyāya 37: Sañjaya’s Account of Abhimanyu’s Precision Disruption of a Chariot Contingent
Upa-parva: Abhimanyu’s Battlefield Exploits under Droṇa’s Command Context (Drona-parva episodic unit)
Dhṛtarāṣṭra asks which of his forces showered arrows upon Arjuna’s son. Sañjaya narrates Abhimanyu’s conspicuous battlefield performance against a chariot formation described as protected under Bhāradvāja’s oversight. After observing a leader (identified as Śalya’s younger brother) angered by prior setbacks, the opponent advances and strikes Abhimanyu and his charioteer, issuing a challenge. Abhimanyu responds not merely by returning fire but by systematically disabling the adversary’s operational components—targeting bodily points and, crucially, the chariot’s functional infrastructure: bow, horses, banner, parasol, reinsman, yoke-elements, quivers, and ancillary equipment—so rapidly that observers cannot track the sequence. The opponent collapses, ornaments and garments scattered, and accompanying followers flee in multiple directions. Onlookers acclaim Abhimanyu’s act; meanwhile, enraged troops surge forward with mixed arms (chariots, cavalry, elephants, infantry), accompanied by the acoustic markers of battle (bowstring snaps, hoof and wheel sounds, shouts). They threaten that he will not escape alive, but Abhimanyu, composed and almost smiling, counters by selectively wounding those who strike first, then escalates: he displays varied astras with increasing intensity, likened to the sun emerging after the rains. He releases large numbers of diverse arrow-types (kṣurapra, nārāca, bhalla, etc.), showering the chariot mass in full view of Bhāradvāja, causing the affected force to turn away under arrow-pressure.
Chapter Arc: रणभूमि में दुर्योधन को अभिमन्यु की ओर लौटते देख द्रोणाचार्य चौंक उठते हैं—क्योंकि ‘हमारे देखते-देखते’ वह युवक लक्ष्यभूत राजा तक पहुँचने लगा है; द्रोण का आदेश गूंजता है: कौरव-नरेश की रक्षा करो। → अभिमन्यु, तुम्हारे पुत्रों और कौरव-वीरों द्वारा घेरा जाकर भी, अपनी शिक्षित-यौवन-शक्ति का विराट प्रदर्शन करता है; कर्ण, अश्वत्थामा और कृतवर्मा एक साथ नाराच-वर्षा करते हैं, और समीपस्थ शल्य पर भी वह बाणों की झड़ी बरसाकर सेना में भय फैलाता है। → अश्मकपुत्र (द्रोणपक्ष का योद्धा) रथ-युद्ध में अभिमन्यु को रोकने का यत्न करता है, पर अभिमन्यु मुस्कराते हुए दस-दस बाणों से उसके घोड़े, सारथि, ध्वज, भुजाएँ, धनुष और अंततः मस्तक तक गिरा देता है—एक ही प्रवाह में प्रतिद्वन्द्वी की युद्ध-सम्पूर्णता को तोड़ देता है। → अश्मकपुत्र के वध से अभिमन्यु की कीर्ति और भी प्रज्वलित होती है; वह यज्ञाग्नि-सा घृतसिक्त तेज से दीप्त दिखता है—मानो देव, पितर, चारण, सिद्ध और यक्षगण उसकी रणयश-पूजा कर रहे हों। → कौरव-सेना में भय और क्रोध साथ-साथ उठते हैं—द्रोण के आदेश के बाद अब कौन-सा घेरा, कौन-सा प्रतिघात इस ‘अजेय-से’ प्रतीत होते बाल-वीर को रोकेगा?
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ४७ “लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात बछ। अकाल सप्तत्रिशो5्ध्याय: अभिमन्युका पराक्रम
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! અપરિમિત પરાક્રમી સુભદ્રાપુત્ર અભિમન્યુએ કૌરવસેનાને ભાંગી પછાડીને પાછી હંકારી—આ જોઈ દુર્યોધન અત્યંત ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને પોતે જ સુભદ્રાપુત્રનો સામનો કરવા આગળ વધ્યો.
Verse 2
ततो राजानमावृत्तं सौभद्रं प्रति संयुगे । दृष्टवा द्रोणो5ब्रवीद् योधान् परीप्सध्वं नराधिपम्
પછી યુદ્ધમાં રાજા દુર્યોધન સૌભદ્ર (અભિમન્યુ) તરફ વળતો જોઈ દ્રોણે યોધાઓને કહ્યું—“નરાધિપનું સર્વ તરફથી રક્ષણ કરો.”
Verse 3
पुराभिमन्युर्लक्ष्यं न: पश्यतां हन्ति वीर्यवान् । तमाद्रवत मा भैष्ट क्षिप्रं रक्षत कौरवम्
“અમારી નજર સામે જ પરાક્રમી અભિમન્યુ લક્ષ્યભૂત કૌરવ (દુર્યોધન)ને પહેલાં જ મારી નાખશે. તેથી તેની તરફ દોડો; ભય ન કરો; ઝડપથી કુરુવંશીય દુર્યોધનનું રક્ષણ કરો.”
Verse 4
ततः कृतज्ञा बलिन: सुहदो जितकाशिन: । त्रास्यमाना भयाद् वीरं परिवद्रुस्तवात्मजम्
ત્યારબાદ કૃતજ્ઞ, બલવાન, સુહૃદ અને વિજયપ્રસિદ્ધ યોધાઓએ—અભિમન્યુના ભયથી કંપતા હોવા છતાં—રક્ષણ માટે તમારા વીર પુત્રને ચારેય તરફથી ઘેરી લીધો.
Verse 5
द्रोणो द्रौणि: कृप: कर्ण: कृतवर्मा च सौबल: । बृहद्धलो मद्रराजो भूरिभ्भूरिश्रवा: शल:
દ્રોણ, દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા, કૃપ, કર્ણ, કૃતવર્મા, સૌબલ (શકુનિ), બૃહદ્બલ, મદ્રરાજ શલ્ય, ભૂરિ, ભૂરિશ્રવા અને શલ—આ સૌએ અભિમન્યુ પર તીખા બાણોની વરસાત શરૂ કરી; મહાન શરવર્ષાથી તેને ઢાંકી દીધો.
Verse 6
पौरवो वृषसेनश्न विसृजन्त: शिताञ्छरान् | सौभद्रंं शरवर्षण महता समवाकिरन्
સંજય બોલ્યા—પૌરવ અને વૃષસેન તીક્ષ્ણ બાણો છોડતાં છોડતાં સૌભદ્ર (અભિમન્યુ) પર મહાન શરવર્ષા વરસાવી, તેને ચારે તરફથી બાણોથી ઢાંકી દીધો.
Verse 7
सम्मोहयित्वा तमथ दुर्योधनममोचयन् । आस्याद् ग्रासमिवाक्षिप्तं ममृषे नार्जुनात्मज:
તેને મોહીત કરીને તે વીરોએ દુર્યોધનને છોડાવી લીધો. જાણે મોઢામાંથી ગ્રાસ છીનવી લેવાયો હોય—એવું માની અર્જુનપુત્ર (અભિમન્યુ) તેને સહન ન કરી શક્યો.
Verse 8
इस प्रकार उसे मोहित करके इन वीरोंने दुर्योधनको छुड़ा लिया। तब मानो मुँहसे ग्रास छिन गया हो, यह मानकर अर्जुनकुमार अभिमन्यु इसे सहन न कर सका ।।
પછી સૌભદ્ર (અભિમન્યુ) એ મહાન બાણવર્ષાથી ઘોડા અને સારથિ સહિત તે મહારથીઓને યુદ્ધથી વિમુખ કર્યા અને ત્યારબાદ સિંહ સમ ગર્જના કરી.
Verse 9
तस्य नादं ततः श्रुत्वा सिंहस्येवामिषैषिण: । नामृष्यन्त सुसंरब्धा: पुनद्रोणमुखा रथा:,मांस चाहनेवाले सिंहके समान अभिमन्युकी वह गर्जना सुनकर अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोण आदि महारथी न सह सके
તેની એ ગર્જના સાંભળી—શિકાર શોધતા સિંહ જેવી—દ્રોણને અગ્રે રાખી તે રથીઓ અત્યંત ક્રોધે ભરાઈ ગયા અને તેને સહન ન કરી શક્યા.
Verse 10
त एन॑ कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । व्यसृजन्निषुजालानि नानालिजड्रानि सड्घश:
સંજય બોલ્યા—હે મહાશય! રથોની પંક્તિને દીવાલ સમી બનાવી તેમણે તેને જાણે કોષ્ઠકમાં બંધ કરી દીધો; અને પછી અનેક પ્રકારના, વિવિધ ઢબના બાણજાળોને ટોળે ટોળે કરીને સતત છોડવા લાગ્યા.
Verse 11
आर्य! तब उन महारथियोंने रथसेनाद्वारा उसे कोष्ठमें आबद्ध-सा करके उसके ऊपर नाना प्रकारके चिह्नवाले समूह-के-समूह बाण बरसाने आरम्भ किये ।।
સંજય બોલ્યો—આર્ય! ત્યારે તે મહારથીઓએ રથસેનાના વ્યૂહોથી તમારા પૌત્રને જાણે એક કોષ્ઠમાં બંધ કર્યો હોય તેમ ઘેરી લીધો અને નાનાં-નાનાં ચિહ્નોથી યુક્ત બાણોના જૂથો પર જૂથો તેના પર વરસાવવા લાગ્યા. પરંતુ તમારા તે વીર પૌત્રે પોતાના તીક્ષ્ણ શરોથી શત્રુઓના તે સાયકસમૂહોને આકાશમાં જ કાપી નાખ્યા અને એ જ ક્ષણે પ્રતિઆઘાત કરીને તે મહારથીઓને પણ ઘાયલ કર્યા—આ દૃશ્ય અદ્ભુત સમાન લાગ્યું।
Verse 12
ततस्ते कोपितास्तेन शरैराशीविषोपमै: । परिवत्र॒र्जिघांसन्त: सौभद्रमपराजितम्
સંજય બોલ્યો—તેના પર ક્રોધિત થયેલા તેઓ, વિષધર સર્પ સમાન ભયંકર બાણોથી, યુદ્ધમાં અપરાજિત સुभદ્રાપુત્રને મારી નાખવાની ઇચ્છાથી તેને ચારે તરફથી ઘેરી વળ્યા।
Verse 13
समुद्रमिव पर्यस्तं त्वदीयं तं बलार्णवम् | दधारैको<<र्जुनिर्बाणैवेलेव भरतर्षभ
સંજય બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! સમુદ્ર સમાન વિસ્તરેલા તમારા તે બલાર্ণવને અર્જુને એકલાએ જ પોતાના બાણોથી અટકાવી રાખ્યો—જેમ કિનારો સમુદ્રને રોકે છે તેમ।
Verse 14
भरतश्रेष्ठ! उस समय जैसे सब ओरसे उछलते हुए समुद्रको तटभूमि रोक लेती है, उसी प्रकार आपके सैन्य-सागरको एकमात्र अर्जुनकुमारने आगे बढ़नेसे रोक दिया ।।
સંજય બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તે સમયે જેમ ચારે તરફથી ઉછળતા સમુદ્રને તટભૂમિ રોકી લે છે, તેમ તમારા સૈન્ય-સમુદ્રને એકમાત્ર અર્જુને આગળ વધતા અટકાવ્યો. અને તે ઘોર યુદ્ધમાં, પરસ્પર પ્રહાર કરતા અભિમન્યુ તથા વિરોધી વીરોએ—કોઈએ પણ યુદ્ધથી મોઢું ફેરવ્યું નહીં।
Verse 15
तस्मिंस्तु घोरे संग्रामे वर्तमाने भयंकरे । दुःसहो नवभिर्बाणैरभिमन्युमविध्यत
સંજય બોલ્યો—તે ભયંકર અને ભયાવહ યુદ્ધ ચાલતું હતું ત્યારે દુઃસહે અભિમન્યુને નવ બાણોથી વિંધ્યો।
Verse 16
दुःशासनो द्वादशभि: कृप: शारद्वतस्त्रिभि: | द्रोणस्तु सप्तदशभि: शरैराशीविषोपमै:
દુઃશાસન બાર બાણોથી, શારદ્વતપુત્ર કૃપ ત્રણ બાણોથી, અને દ્રોણ સત્તર બાણોથી—વિષધર સર્પ સમા ભયંકર તેજવાળા—આહત થયા।
Verse 17
इस प्रकार वह भयंकर एवं घोर संग्राम चल रहा था। उसमें आपके पुत्र दुःसहने नौ, दुःशासनने बारह, शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने तीन और द्रोणाचार्यने विषधर सर्पके समान भयंकर सत्रह बाणोंसे अभिमन्युको बींध डाला ।।
આ રીતે તે ભયંકર અને ઘોર યુદ્ધ ધમધમતું રહ્યું. તેમાં દુઃસહે નવ બાણોથી, દુઃશાસને બાર બાણોથી, શારદ્વતપુત્ર કૃપે ત્રણ બાણોથી, અને દ્રોણે વિષધર સર્પ સમા ભયાનક સત્તર બાણોથી અભિમન્યુને ભેદી નાખ્યો. પછી વિવિંશતિએ સત્તર, કૃતવર્માએ સાત, બૃહદ્બલે આઠ, અશ્વત્થામાએ સાત, ભૂરિશ્રવાએ ત્રણ, મદ્રરાજ શલ્યે છ, શકુનિએ બે અને રાજા દુર્યોધને ત્રણ બાણોથી તેને ઘાયલ કર્યો।
Verse 18
भूरिश्रवास्त्रिभिर्बाणि्मद्रेश: षड्भिराशुगै: । द्वाभ्यां शराभ्यां शकुनिस्त्रिभि्दुर्योधनो नृप:
ભૂરિશ્રવાએ ત્રણ બાણોથી, મદ્રદેશના રાજા શલ્યે છ ઝડપી બાણોથી, શકુનિએ બે બાણોથી અને રાજા દુર્યોધને ત્રણ બાણોથી (અભિમન્યુને) ઘાયલ કર્યો।
Verse 19
सतुतान् प्रतिविव्याध त्रिभिस्त्रिभिरजिद्ागै: । नृत्यन्निव महाराज चापहस्त: प्रतापवान्
મહારાજ! ધનુષ હાથમાં લઈને પ્રતાપી અભિમન્યુ નાચતો હોય તેમ ચારે તરફ ફરી ફરીને, વાંકું ન વળે એવા સીધા જતાં ત્રણ-ત્રણ બાણોથી તેમને પ્રતિભેદવા લાગ્યો।
Verse 20
ततो$भिमन्यु: संक्रुद्धस्त्रास्यमानस्तवात्मजै: । विदर्शयन् वै सुमहच्छिक्षौरसकृतं बलम्
પછી તમારા પુત્રો દ્વારા હેરાન કરવામાં આવતો અભિમન્યુ ક્રોધિત થયો અને શિક્ષણથી ઉપાર્જિત તથા વંશગૌરવથી બળવત્તર બનેલું અતિ મહાન બળ પ્રદર્શિત કર્યું।
Verse 21
तब आपके सभी पुत्रोंने मिलकर अभिमन्युको त्रास देना आरम्भ किया, फिर तो वह क्रोधसे जल उठा और अपनी अस्त्र-शिक्षा तथा हृदयका महान् बल दिखाने लगा ।।
સંજય બોલ્યા—ત્યારે તમારા બધા પુત્રો મળીને અભિમન્યુને ત્રાસ આપવા લાગ્યા. તે ક્રોધથી અગ્નિ સમો પ્રજ્વલિત થયો અને પોતાની અસ્ત્રવિદ્યાની પ્રવીણતા તથા હૃદયનું મહાબળ પ્રગટ કરવા લાગ્યો. ગરુડ અને પવન સમા વેગથી તે ઝડપે આગળ વધ્યો અને ત્વરિત થઈ અશ્મક વંશના યુવરાજના ધસારા ને અટકાવી દીધો.
Verse 22
तस्याभिमन्युर्दशभिह्यान् सूतं ध्वजं शरै:
પછી અભિમન્યુએ દસ બાણોથી શત્રુના સારથિ અને ધ્વજને વીંધી નાખ્યા.
Verse 23
ततस्तस्मिन् हते वीरे सौभद्रेणाश्मकेश्वरे
પછી સૌભદ્ર અભિમન્યુએ અશ્મકોના તે વીર અધિપતિને મારી નાખતાં જ યુદ્ધની ગતિ બદલાઈ ગઈ.
Verse 24
संचचाल बलं॑ सर्व पलायनपरायणम् । सुभद्राकुमार अभिमन्युके द्वारा वीर अश्मक-राजकुमारके मारे जानेपर सारी सेना विचलित हो भागने लगी ।। तत:ः कर्ण: कृपो द्रोणो द्रौणिगान्धारराट्शल:
સમગ્ર સૈન્ય ડગમગી ગયું અને પલાયન તરફ વળી ગયું. સुभદ્રાપુત્ર અભિમન્યુએ વીર અશ્મક-રાજકુમારને મારી નાખતાં જ આખી સેના ગભરાઈને ભાગવા લાગી. ત્યારે કર્ણ, કૃપ, દ્રોણ, દ્રોણપુત્ર (અશ્વત્થામા), ગાંધારરાજ અને શલ્ય આગળ આવ્યા.
Verse 25
शल्यो भूरिश्रवा: क्राथ: सोमदत्तो विविंशति: । वृषसेन: सुषेणश्च कुण्डभेदी प्रतर्दन:
શલ્ય, ભૂરિશ્રવા, ક્રાથ, સોમદત્ત, વિવિંશતિ, વૃષસેન, સુષેણ, કુણ્ડભેદી અને પ્રતર્દન.
Verse 26
वृन्दारको ललित्थश्न प्रबाहुर्दीर्धलोचन: । दुर्योधनश्व संक्रुद्ध: शरवर्षरवाकिरन्
સંજય બોલ્યા— વૃન્દારક, લલિત્થ અને દીર્ઘલોચન પ્રબાહુ— તથા ક્રોધથી પ્રજ્વલિત દુર્યોધન— શરવર્ષાના ગર્જનથી રણભૂમિ ભરવા લાગ્યા।
Verse 27
तदनन्तर कर्ण, कृपाचार्य, द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, गान्धारराज शकुनि, शल, शल्य, भूरिश्रवा, क्राथ, सोमदत्त, विविंशति, वृषसेन, सुषेण, कुण्डभेदी, प्रतर्दन, वृन्दारक, ललित्थ, प्रबाहु, दीर्घलोचन तथा अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए दुर्योधनने अभिमन्युपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
સંજય બોલ્યા— ત્યારબાદ કર્ણ, કૃપાચાર્ય, દ્રોણાચાર્ય, અશ્વત્થામા, ગાંધારરાજ શકુનિ, શલ, શલ્ય, ભૂરિશ્રવા, ક્રાથ, સોમદત્ત, વિવિંશતિ, વૃષસેન, સુષેણ, કુણ્ડભેદી, પ્રતર્દન, વૃન્દારક, લલિત્થ, પ્રબાહુ, દીર્ઘલોચન— અને અત્યંત ક્રોધથી ઉકળતો દુર્યોધન— સૌએ મળીને અભિમન્યુ પર બાણોની વર્ષા શરૂ કરી. તે અજય મહાધનુર્ધરોના બાણોથી વારંવાર વિદ્ધ થઈને પણ અભિમન્યુએ કર્ણને લક્ષ્ય કરીને એવો બાણ હાથમાં લીધો કે જે તેના કવચ અને દેહને ભેદી નાખે એવો હતો।
Verse 28
तस्य भित्त्वा तनुत्राणं देहं निर्भिद्य चाशुग: । प्राविशद् धरणीं वेगाद् वल्मीकमिव पन्नग:
સંજય બોલ્યા— તે ઝડપી બાણ કર્ણના કવચને ભેદી અને દેહને ચીરીને મહાવેગે ધરતીમાં સમાઈ ગયો— જેમ સર્પ વાલ્મીકમાં ઘૂસી જાય તેમ।
Verse 29
स तेनातिप्रहारेण व्यथितो विद्वलजन्निव । संचचाल रणे कर्ण: क्षितिकम्पे यथाचल:
સંજય બોલ્યા— તે અતિપ્રચંડ પ્રહારે વ્યથિત થઈ કર્ણ વિહ્વળ-સો થયો અને રણભૂમિમાં ડગમગી ઉઠ્યો— જેમ ભૂકંપે પર્વત પણ કંપે।
Verse 30
तथान्यैर्निशितैर्बाणै: सुषेणं दीर्घलोचनम् । कुण्डभेदिं च संक्रुद्धस्त्रिभिस्त्रीनवधीद् बली
સંજય બોલ્યા— ત્યારબાદ બલવાન અભિમન્યુ અત્યંત ક્રોધે અન્ય તીક્ષ્ણ બાણોથી સુષેણ, દીર્ઘલોચન અને કુણ્ડભેદી— આ ત્રણેયને ત્રણ બાણોથી (પ્રત્યેકને એક) ઘાયલ કરી દીધા।
Verse 31
कर्णस्तं पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत् । अश्वत्थामा च विंशत्या कृतवर्मा च सप्तभि:,तब कर्णने पचीस, अश्व॒त्थामाने बीस तथा कृतवर्माने सात नाराचोंद्वारा अभिमन्युको गहरी चोट पहुँचायी
કર્ણે તેને પચ્ચીસ નારાચ બાણોથી વિંધ્યો; અશ્વત્થામાએ વીસથી, અને કૃતવર્માએ સાતથી. યુદ્ધના ઘોર દબાણમાં અભિમન્યુ પર એકસાથે અનેક યોદ્ધાઓએ પ્રહાર કર્યો.
Verse 32
स शराचितसर्वाड्ि: क्रुद्ध: शक्रात्मजात्मज: । विचरन् ददृशे सैन्ये पाशहस्त इवान्तक:
તે સમયે ઇન્દ્રપુત્ર અર્જુનનો પુત્ર અભિમન્યુ—જેનાં સર્વ અંગોમાં બાણો જ બાણો ઘૂસી ગયા હતા—ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ શત્રુસેનામાં પાશધારી અંતક (યમ) સમાન વિચરતો દેખાતો હતો.
Verse 33
शल्यं च शरवर्षेण समीपस्थमवाकिरत् | उदक्रोशन्महाबाहुस्तव सैन्यानि भीषयन्
પછી નજીક ઊભેલા શલ્ય પર તે મહાબાહુએ બાણોની વર્ષા કરી. ઊંચે સ્વરે ગર્જના કરીને તેણે તમારી સેના ભયભીત કરી.
Verse 34
ततः स विद्धो<स्त्रविदा मर्मभिद्धिरजिदह्ागै: | शल्यो राजन् रथोपस्थे निषसाद मुमोह च
પછી અસ્ત્રવિદ્યા-નિપુણના મર્મભેદી, સર્પવેગ બાણોથી વિંધાઈને, હે રાજન, શલ્ય રથના આસન પર ઢળી પડ્યો અને મૂર્છિત થયો.
Verse 35
तं हि दृष्टवा तथा विद्ध॑ सौभद्रेण यशस्विना । सम्प्राद्रवच्चमू: सर्वा भारद्वाजस्य पश्यत:
યશસ્વી સૌભદ્ર (સુભદ્રાપુત્ર) દ્વારા શલ્યને આ રીતે વિંધાયેલો જોઈ, ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણાચાર્ય જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ, આખી સેના ભયથી ભાગી ગઈ.
Verse 36
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें आभिमन्युका पराक्रमविषयक छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
સંજય બોલ્યો—સુવર્ણપંખવાળા બાણોથી સર્વત્ર આવૃત મહાબાહુ અભિમન્યુને જોઈને તમારા સૈનિકો સિંહથી પીડિત મૃગોની જેમ દિશાદિશામાં ભાગી છૂટ્યા।
Verse 37
स तु रणयशसाभिपूज्यमान: पितृसुरचारणसिद्धयक्षसंघै: । अवनितलगतैश्व भूतसड्चै- रतिविबभौ हुतभुग्यथा<55ज्यसिक्त:
સંજય બોલ્યો—રણયશથી પૂજિત, પિતૃઓ, દેવતાઓ, ચારણો, સિદ્ધો, યક્ષસમૂહો તથા ભૂતલવર્તી ભૂતગણો દ્વારા પ્રશંસિત અભિમન્યુ ઘૃતધારાઓથી અભિષિક્ત અગ્નિદેવની જેમ અત્યંત તેજસ્વી બની ઝળહળ્યો।
Verse 213
विव्याध दशभिर्बाणैस्तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत् । इतनेमें ही अश्मकके पुत्रने सारथिके आदेशका पालन करनेवाले
સંજય બોલ્યો—તેને દસ બાણોથી વિંધ્યો અને કહ્યું—“ઊભો રહ, ઊભો રહ!”
Verse 226
बाहू धनु: शिरश्नोव्या स्मयमानो5 भ्यपातयत् | तब अभिमन्युने मुसकराकर अश्मकपुत्रके घोड़ों, सारथि, ध्वज, भुजाओं, धनुष तथा मस्तकको भी दस बाणोंसे पृथ्वीपर काट गिराया
સંજય બોલ્યો—અભિમન્યુએ સ્મિત સાથે દસ બાણોથી તેના ઘોડા, સારથી, ધ્વજ, ભુજાઓ, ધનુષ અને મસ્તક સુધી કાપીને ધરતી પર પાડી દીધાં।
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly stages the tension between necessary force and controlled conduct: Abhimanyu escalates from measured engagement to severe suppression in response to a massed, threatening advance, raising the question of proportionality under collective retaliation.
Effectiveness is shown as systems-oriented skill: neutralizing mobility, signaling, and command functions can decisively alter outcomes, while composure under provocation prevents tactical errors during rapid escalation.
No explicit phalaśruti is presented in the supplied verses; the chapter functions primarily as descriptive reportage (Sañjaya’s narration) whose interpretive value arises from observed consequences—rout, acclaim, and retaliatory convergence—within the broader parva.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.