Adhyaya 202

Verse 1

संजय कहते हैं--राजन्‌! भीमसेनको उस अस्त्रसे घिरा हुआ देख अर्जुनने उन्हें उसके तेजका निवारण करनेके लिये वारुणास्त्रसे ढक दिया

સંજય બોલ્યો—રાજન! ભીમસેનને તે અસ્ત્રથી ઘેરાયેલા જોઈ અર્જુને તેના તેજનો નિવારણ કરવા માટે વારુણાસ્ત્રથી તેમને ઢાંકી દીધા.

Verse 2

नालक्षयत तत्‌ कश्रनिद्‌ वारुणास्त्रेण संवृतम्‌ । अर्जुनस्य लघुत्वाच्च संवृतत्वाच्च तेजस:

વારુણાસ્ત્રથી આવૃત ભીમસેનને કોઈએ પણ ઓળખ્યો નહીં. અર્જુનની અતિશય ત્વરિતતા અને તે અસ્ત્રના તેજનું જ આવરણ—આ બન્ને કારણે યોદ્ધાઓ જોઈ ન શક્યા કે ભીમ વારુણાસ્ત્રમાં ઘેરાયેલો છે.

Verse 3

साश्वसूतरथो भीमो द्रोणपुत्रास्त्रसंवृत: । अग्नावग्निरिव न्यस्तो ज्वालामाली सुदुर्दश:

ઘોડા, સારથી અને રથসহ ભીમ દ્રોણપુત્રના અસ્ત્રથી સંપૂર્ણ આવૃત થયો. તે જાણે અગ્નિમાં મૂકાયેલો અગ્નિ—જ્વાળાઓની માળાથી ઘેરાયેલો, એટલો દુર્દર્શ થયો કે તેની તરફ જોવું પણ કઠિન બન્યું.

Verse 4

यथा रात्रिक्षये राजन्‌ ज्योतींष्यस्तागिरिं प्रति । समापेतुस्तथा बाणा भीमसेनरथं प्रति

રાજન! જેમ રાત્રિના અંતે તેજસ્વી ગ્રહ-નક્ષત્રો અસ્તાચલ તરફ સરકતા જણાય છે, તેમ અશ્વત્થામાના બાણો પણ એકત્ર થઈ ભીમસેનના રથ પર વરસવા લાગ્યા.

Verse 5

स हि भीमो रथश्चास्य हया: सूतश्न मारिष | संवृता द्रोणपुत्रेण पावकान्तर्गता&भवन्‌,माननीय नरेश! भीमसेन तथा उनके रथ, घोड़े और सारथि--ये सभी अभश्वत्थामाके अस्त्रसे आच्छादित हो आगकी लपटोंके भीतर आ गये थे

માનનીય રાજન! ભીમ, તેનો રથ, ઘોડા અને સારથી—આ બધું દ્રોણપુત્રના અસ્ત્રથી સંપૂર્ણ આવૃત થયું. અશ્વત્થામાના તે પ્રહારે ઢંકાઈ તેઓ જાણે ધધકતી અગ્નિના મધ્યમાં ધકેલાઈ ગયા હોય તેમ લાગ્યું.

Verse 6

यथा दग्ध्वा जगत्‌ कृत्स्नं समये सचराचरम्‌ । गच्छेद्‌ वल्नलिविंभोरास्यं तथास्त्रं भीममावृणोत्‌

જેમ પ્રલયકાળે સંવર્તક અગ્નિ ચરાચર સહિત સમગ્ર જગતને દગ્ધ કરીને પરમાત્માના મુખમાં પ્રવેશ કરે છે, તેમ જ તે ભયંકર અસ્ત્ર ભીમસેનને ચારેય તરફથી ઢાંકી લેતું ગયું.

Verse 7

सूर्यमग्नि: प्रविष्ट: स्थाद्‌ यथा चाग्निं दिवाकर: । तथा प्रविष्टं तत्‌ तेजो न प्राज्ञायत पाण्डव:

જેમ સૂર્યમાં અગ્નિ અને અગ્નિમાં સૂર્ય પ્રવેશી ગયા હોય, તેમ જ તે અસ્ત્રનું તેજ તેજસ્વી ભીમસેન પર છવાઈ ગયું; તેથી પાંડુપુત્ર ભીમસેન કોઈને દેખાતો ન હતો.

Verse 8

विकीर्णमस्त्रं तद्‌ दृष्टवा तथा भीमरयथं प्रति । उदीर्यमाणं द्रौणिं च निष्प्रतिद्वन्द्धमाहवे

તે અસ્ત્રને વિખેરાતું અને ભીમના રથ તરફ છવાતું જોઈને, તેમજ रणભૂમિમાં પ્રતિદ્વન્દ્વી વિના દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાને વધુ પ્રબળ બનતો જોઈને।

Verse 9

सर्वसैन्यं च पाण्डूनां न्‍्यस्तशस्त्रमचेतनम्‌ | युधिष्ठिरपुरोगांश्व विमुखांस्तानू महारथान्‌

પાંડવોની સમગ્ર સેના શસ્ત્રો મૂકી ભયથી અચેતન જેવી બની ગઈ; અને યુધિષ્ઠિરને આગે રાખીને તે મહારથીઓ પણ યુદ્ધથી વિમુખ થઈ ગયા.

Verse 10

अर्जुनो वासुदेवश्च त्वरमाणौ महाद्युती । अवलप्लुत्य रथाद्‌ वीरौ भीममाद्रवतां ततः:

ત્યારે મહાદ્યુતિશાળી વીરો અર્જુન અને વાસુદેવ—બન્ને—ઉતાવળમાં રથ પરથી કૂદી ભીમ તરફ દોડી ગયા.

Verse 11

ततस्तद्‌ द्रोणपुत्रस्य तेजो5स्त्रबलसम्भवम्‌ । विगाहा[ तौ सुबलिनौ मायया55विशतां तथा

ત્યાં પહોંચીને તે બંને અત્યંત બલવાન વીરો દ્રોણપુત્રના અસ્ત્રબળથી ઉત્પન્ન થયેલા તે જ્વલંત તેજમાં ઘૂસી ગયા અને માયાના બળે તેમાં પ્રવેશી ગયા.

Verse 12

न्यस्तशस्त्रौ ततस्तौ तु नादहत्‌ सो<स्त्रजोडनल: । वारुणास्त्रप्रयोगाच्च वीर्यवत्वाच्च कृष्णयो:

ત્યારે તે બંનેએ શસ્ત્રો મૂકી દીધાં હતાં; વરુણાસ્ત્રનો પણ પ્રયોગ કર્યો હતો અને તે બંને કૃષ્ણ મહાપરાક્રમી હતા. તેથી તે અસ્ત્રજન્ય અગ્નિ તેમને દહન કરી શક્યો નહીં.

Verse 13

ततश्नकृषतुर्भीम॑ सर्वशस्त्रायुधानि च । नारायणास्त्रशान्त्यर्थ नरनारायणौ बलात्‌

ત્યારે ભીમે ધીમે ધીમે પોતાના સર્વ શસ્ત્ર-આયુધો અને યુદ્ધસામગ્રી મૂકી દીધી. નારાયણાસ્ત્રને શાંત કરવા માટે નર-નારાયણે પોતાના અપ્રતિહત બળથી તેને પ્રશમિત કર્યું.

Verse 14

तदनन्तर नर-नारायणस्वरूप अर्जुन और श्रीकृष्णने उस नारायणास्त्रकी शान्तिके लिये भीमसेनको और उनके सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंको बलपूर्वक रथसे नीचे खींचा ।।

ત્યારબાદ નર-નારાયણસ્વરૂપ અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણે નારાયણાસ્ત્રને શાંત કરવા માટે ભીમસેનને તેના સર્વ શસ્ત્ર-આયુધો સહિત બળપૂર્વક રથમાંથી નીચે ખેંચી લીધો. ખેંચાતા સમયે કુન્તીપુત્ર ભીમસેન વધુ જોરથી ગર્જના કરવા લાગ્યો; એ ધિક્કારભર્યા નાદથી અશ્વત્થામાનું તે ઘોર, પરમ દુર્જય અસ્ત્ર વધુ વધવા લાગ્યું.

Verse 15

तमब्रवीद्‌ वासुदेव: किमिदं पाण्डुनन्दन । वार्यमाणो5पि कौन्तेय यद्‌ युद्धान्न निवर्तसे

ત્યારે વાસુદેવે તેને કહ્યું—“આ શું છે, પાંડુનંદન? હે કૌંતેય, રોકવામાં આવતાં છતાં તું યુદ્ધમાંથી કેમ પાછો ફરતો નથી?”

Verse 16

यदि युद्धेन जेया: स्युरिमे कौरवनन्दना: । वयमप्यत्र युध्येम तथा चेमे नरर्षभा:

જો યુદ્ધ દ્વારા જ આ કૌરવનંદનો જીત મેળવી શકે, તો અમે પણ અહીં યુદ્ધ કરીએ—અને આ નરશ્રેષ્ઠ વીરો પણ (અમારી સાથે) લડે.

Verse 17

उस समय भगवान्‌ श्रीकृष्णने उनसे कहा--'पाण्डुनन्दन! कुन्तीकुमार! यह क्या बात है कि तुम मना करनेपर भी युद्धसे निवृत्त नहीं हो रहे हो। यदि ये कौरवनन्दन इस समय युद्धसे ही जीते जा सकते तो हम और ये सभी नरश्रेष्ठ राजा लोग युद्ध ही करते ।।

તે સમયે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે તેને કહ્યું— “પાંડુનંદન! કુંતીકુમાર! આ શું વાત છે કે રોક્યા છતાં પણ તું યુદ્ધમાંથી પાછો ફરતો નથી? જો આ સમયે કૌરવનંદનોને માત્ર યુદ્ધથી જ જીતવામાં આવતાં, તો અમે અને આ બધા નરશ્રેષ્ઠ રાજાઓ યુદ્ધ જ કરતાં. પરંતુ તારા બધા સૈનિકો એકસાથે રથમાંથી ઉતરી ગયા છે; તેથી, હે કૌંતેય, તું પણ તરત રથમાંથી ઉતરી યુદ્ધથી અલગ થઈ જા।”

Verse 18

एवमुक्‍्त्वा तु तं॑ कृष्णो रथाद्‌ भूमिमवर्तयत्‌ । निःश्वसन्तं यथा नागं क्रोधसंरक्तलोचनम्‌,ऐसा कहकर श्रीकृष्णने क्रोधसे लाल आँखें करके सर्पके समान फुफकारते हुए भीमसेनको रथसे भूमिपर उतार लिया

આ રીતે કહીને કૃષ્ણે તેને રથમાંથી જમીન પર ઉતાર્યો. તે ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખોવાળો, ક્રુદ્ધ હાથીની જેમ ફુંફાડતો, ભારે શ્વાસ લેતો હતો.

Verse 19

यदापकृष्ट: स रथानन्यासितकश्चायुधं भुवि । ततो नारायणान्त्र तत्‌ प्रशान्तं शत्रुतापनम्‌

જ્યારે તેઓ રથમાંથી ઉતરી પોતાના શસ્ત્રો જમીન પર મૂકી પાછા હટ્યા, ત્યારે શત્રુઓને તપાવનાર તે નારાયણાસ્ત્ર આપમેળે શાંત થઈ ગયું.

Verse 20

संजय उवाच तस्मिन्‌ प्रशान्ते विधिना तेन तेजसि दुःसहे । बभूवुर्विमला: सर्वा दिश: प्रदिश एव च

સંજય બોલ્યો— રાજન! વિધિપૂર્વક જ્યારે તે દુઃસહ તેજ શાંત થયું, ત્યારે સર્વ દિશાઓ અને વિદિશાઓ નિર્મળ થઈ ગઈ.

Verse 21

प्रववुश्च शिवा वाता: प्रशान्ता मृगपक्षिण: । वाहनानि च ह्ृष्टानि प्रशान्ते<स्त्रे सुदुर्जये

સંજય બોલ્યો— રાજન! શુભ અને શીતળ પવન વહેવા લાગ્યો; મૃગ-પક્ષીઓ શાંત થયા; અને તે અતિ દુર્જય અસ્ત્ર શાંત થતાં જ વાહનોમાં પણ હર્ષ અને શાંતિ છવાઈ ગઈ.

Verse 22

व्यपोढे च ततो घोरे तस्मिंस्तेजसि भारत । बभौ भीमो निशापाये धीमान्‌ सूर्य इवोदित:,भारत! उस भयंकर तेजके दूर हो जानेपर बुद्धिमान्‌ भीमसेन रात बीतनेपर उगे हुए सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे

ભારત! તે ભયંકર તેજ દૂર થઈ ગયા પછી, રાત્રિ અંતે બુદ્ધિમાન ભીમ ઉદિત સૂર્ય સમાન પ્રકાશિત થયો.

Verse 23

हतशेषं बल॑ तत्‌ तु पाण्डवानामतिष्ठत । अस्त्रव्युपरमाद्धुष्टं तव पुत्रजिघांसया,पाण्डवोंकी जो सेना मरनेसे बच गयी थी, वह उस अस्त्रके शान्त हो जानेसे पुनः आपके पुत्रोंका विनाश करनेके लिये हर्षसे खिल उठी

પાંડવોની જે સેના સંહારથી બચી ગઈ હતી, તે અસ્ત્રપ્રયોગ શાંત થતાં ફરી દૃઢપણે ઊભી રહી; તમારા પુત્રોના વિનાશની ઇચ્છાથી હર્ષિત થઈ ઉછળી ઊઠી.

Verse 24

व्यवस्थिते बले तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते तथा । दुर्योधनो महाराज द्रोणपुत्रमथाब्रवीत्‌,महाराज! उस अस्त्रके प्रतिहत और पाण्डव-सेनाके सुव्यवस्थित हो जानेपर दुर्योधनने द्रोणपुत्रसे इस प्रकार कहा--

મહારાજ! તે અસ્ત્ર પ્રતિહત થયું અને પાંડવસેના ફરી સુવ્યવસ્થિત થઈ ગઈ ત્યારે દુર્યોધને દ્રોણપુત્રને આ રીતે કહ્યું.

Verse 25

अश्वत्थामन्‌ पुनः शीघ्रमस्त्रमेतत्‌ प्रयोजय । अवस्थिता हि पज्चाला: पुनरेते जयैषिण:

“અશ્વત્થામા! આ અસ્ત્ર ફરી ત્વરિત પ્રયોગ કર; કારણ કે પાંચાલો હજી પણ અડગ ઊભા છે અને ફરી વિજય ઇચ્છે છે.”

Verse 26

'अश्वत्थामन्‌! तुम पुनः शीघ्र ही इसी शस्त्रका प्रयोग करो; क्योंकि विजयकी अभिलाषा रखनेवाले ये पांचाल सैनिक पुनः युद्धके लिये आकर डट गये हैं' ।।

“અશ્વત્થામા! તું ફરી ત્વરિત આ જ શસ્ત્રનો પ્રયોગ કર; કારણ કે વિજયની અભિલાષા ધરાવતા આ પાંચાલ યોદ્ધાઓ ફરી યુદ્ધ માટે આવીને અડગ ઊભા રહ્યા છે.” તમારા પુત્રે આમ કહ્યે પછી, માન્યવર, અશ્વત્થામા અત્યંત નિરાશ થઈ ઊંડો શ્વાસ લઈ રાજાને આ રીતે બોલ્યો.

Verse 27

नैतदावर्तते राजन्नस्त्र द्विनोपपद्यते | आवृतं हि निवर्तेत प्रयोक्तारं न संशय:

સંજય બોલ્યો—રાજન! આ અસ્ત્ર છોડ્યા પછી પાછું ફરતું નથી અને તેનો બીજો પ્રયોગ પણ થઈ શકતો નથી. જો તેને પાછું વાળવા કે ફરી વાપરવાનો પ્રયત્ન કરાય, તો તે પ્રયોગ કરનાર પર જ ઉલટો પ્રહાર કરશે—એમાં શંકા નથી.

Verse 28

एष चास्त्रप्रतीघातं वासुदेव: प्रयुक्तवान्‌ अन्यथा विहित: संख्ये वध: शत्रोर्जनाधिप

સંજય બોલ્યો—જનાધિપ! વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણે આ અસ્ત્રનો પ્રતિઘાત ઉપાય પ્રયોગ કર્યો છે. નહિતર આજના યુદ્ધમાં શત્રુઓ માટે જે વધ વિધિત હતો, તે નિશ્ચયે પૂર્ણ થઈ ગયો હોત.

Verse 29

पराजयो वा मृत्युर्वा श्रेयान्‌ मृत्युने निर्जय: । विजिताश्चारयो होते शस्त्रोत्स्गान्मृतोपमा:

સંજય બોલ્યો—પરાજય હોય કે મૃત્યુ—પરાજય કરતાં મૃત્યુ જ શ્રેષ્ઠ. બધા શત્રુઓ વિજયિત થઈ ગયા હતા; શસ્ત્રો ત્યજીને તેઓ મૃત સમાન ઊભા રહ્યા હતા.

Verse 30

दुर्योधन उवाच आचार्यपुत्र यद्येतद्‌ द्विरस्त्रं न प्रयुज्यते । अन्यैर्गुरुध्ना वध्यन्तामस्त्रैरस्त्रविदां वर

દુર્યોધન બોલ્યો—આચાર્યપુત્ર! અસ્ત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ! જો આ અસ્ત્રનો બે વાર પ્રયોગ ન થઈ શકે, તો અન્ય શસ્ત્રોથી આ ગુરુઘાતીઓનો વધ કર.

Verse 31

त्वयि शस्त्राणि दिव्यानि त्र्यम्बके चामितौजसि । इच्छतो न हि ते मुच्येत्‌ संक्रुद्धों हि पुरंदर:

દુર્યોધન બોલ્યો—તારામાં દિવ્ય શસ્ત્રો નિવાસ કરે છે અને અમિત તેજવાળા ત્ર્યંબક (શિવ) માં પણ. જો તું વધ કરવા ઇચ્છે, તો ક્રોધે ભરાયેલો પુરંદર (ઇન્દ્ર) પણ તારી પાસેથી બચી ન શકે.

Verse 32

धृतराष्ट उवाच तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते द्रोणे चोपधिना हते । तथा दुर्योधनेनोक्तो द्रौणि: किमकरोत्‌ पुन:

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—જ્યારે તે અસ્ત્ર પ્રતિહત થયું અને દ્રોણ પણ ઉપાયથી હણાયા, ત્યારે દુર્યોધને એમ કહ્યે પછી દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાએ ફરી શું કર્યું?

Verse 33

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! द्रोणाचार्य छलपूर्वक मारे गये और नारायणास्त्र भी प्रतिहत हो गया

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—સંજય! દ્રોણાચાર્ય છલથી હણાયા અને નારાયણાસ્ત્ર પણ પ્રતિહત થયું. દુર્યોધને એમ કહ્યે પછી અશ્વત્થામાએ ફરી શું કર્યું? કારણ કે તેણે જોયું હતું કે નારાયણાસ્ત્રથી મુક્ત થયેલા પાંડવો યુદ્ધ માટે રણમાં ઉપસ્થિત છે અને સેનાના અગ્રભાગમાં વિચરે છે.

Verse 34

संजय उवाच जानन्‌ पितुः: स निधन सिंहलाड्गूलकेतन: । सक्रोधो भयमुत्सूज्य सो$भिदुद्राव पार्षतम्‌

સંજય બોલ્યા—રાજન! સિંહની પૂંછડીના ચિહ્નવાળી ધ્વજા ધરાવનાર અશ્વત્થામા પિતાના મૃત્યુને જાણીને ક્રોધે ભરાયો; ભય ત્યજીને તે ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પર ધસી ગયો.

Verse 35

अभिद्र॒त्य च विंशत्या क्षुद्रकाणां नरर्षभ । पज्चभिश्चातिवेगेन विव्याध पुरुषर्षभ:

નરશ્રેષ્ઠ! નજીક ધસી જઈ પુરુષપ્રવર અશ્વત્થામાએ ધૃષ્ટદ્યુમ્નને પહેલાં ‘ક્ષુદ્રક’ નામના વીસ બાણ માર્યા; પછી અત્યંત વેગથી પાંચ બાણો છોડીને તેને ભેદી નાખ્યો.

Verse 36

धृष्टद्युम्नस्ततो राजन्‌ ज्वलन्तमिव पावकम्‌ । द्रोणपुत्रं त्रिषष्टया तु राजन्‌ विव्याध पत्रिणाम्‌

સંજય બોલ્યા—પછી, રાજન! ધૃષ્ટદ્યુમ્ને પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન દ્રોણપુત્રને ત્રેસઠ પાંખવાળા બાણોથી ભેદી નાખ્યો.

Verse 37

राजन्‌! तदनन्तर धृष्टद्युम्नने प्रजलित अग्निके समान तेजस्वी द्रोणपुत्रको तिरसठ बाणोंसे बींध डाला ।। सारथिं चास्य विंशत्या स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै: । हयांश्व चतुरो<विध्यच्चतुर्भिनिशितै: शरै:

સંજય બોલ્યા—રાજન! ત્યારબાદ અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત તેજવાળા ધૃષ્ટદ્યુમ્ને દ્રોણપુત્રને ત્રેસઠ બાણોથી ભેદી નાખ્યો. તેણે સોનાના પુચ્છવાળા અને પથ્થર પર ધાર ચઢાવેલા વીસ બાણોથી તેના સારથિને પણ ઘાયલ કર્યો અને ચાર તીક્ષ્ણ શરોથી તેના ચારેય ઘોડાંને પણ વિંધ્યા.

Verse 38

फिर शानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बीस बाणोंसे उसके सारथिको और चार तीखे सायकोंसे उसके चारों घोड़ोंको भी घायल कर दिया ।।

પછી શાણ પર ચઢાવી ધાર કરેલા સોનાના પાંખવાળા વીસ તીક્ષ્ણ બાણોથી તેણે તેના સારથિને ઘાયલ કર્યો અને ચાર તીક્ષ્ણ શરોથી તેના ચારેય ઘોડાંને પણ જખમી કર્યા. દ્રૌણિ (અશ્વત્થામા)ને વારંવાર ભેદીને તે મહાબલી જાણે ધરતીને કંપાવતો હતો. તે મહાસમરમાં ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને અશ્વત્થામા એકબીજાને ચીરી-ચીરી સિંહોની જેમ ગર્જતા હતા—જાણે સર્વ લોકના પ્રાણ હરી લેવા ઉદ્યત હોય.

Verse 39

पार्षतस्तु बली राजन्‌ कृतास्त्र: कृतनिश्चय: । द्रौणिमेवाभिदुद्राव मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌

સંજય બોલ્યા—રાજન! ત્યારે પરાક્રમી પાર્ષત (પૃષતપુત્ર) ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ અને દૃઢ નિશ્ચયવાળો બની, સીધો દ્રૌણિ પર જ તૂટી પડ્યો; યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવાની શરત તેણે મૃત્યુ જ નક્કી કરી હતી.

Verse 40

ततो बाणमयं वर्ष द्रोणपुत्रस्य मूर्थनि । अवासृजदमेयात्मा पाज्चाल्यो रथिनां वर:

સંજય બોલ્યા—ત્યારબાદ અમેય આત્મબળવાળો, રથિયોમાં શ્રેષ્ઠ પાંચાલપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને દ્રોણપુત્ર (અશ્વત્થામા)ના મસ્તક પર બાણોની વર્ષા વરસાવી.

Verse 41

त॑ द्रौणि: समरे क्रुद्धं छादयामास पत्रिभि: । विव्याध चैनं दशभि: पितुर्वधमनुस्मरन्‌

સંજય બોલ્યા—સમરમાં ક્રોધિત દ્રૌણિ અશ્વત્થામાએ પિતાના વધનું વારંવાર સ્મરણ કરતાં ધૃષ્ટદ્યુમ્નને બાણોથી ઢાંકી દીધો અને દસ બાણોથી તેને ભેદીને ગંભીર ઘા પહોંચાડ્યો.

Verse 42

द्वाभ्यां च सुविसृष्ट भ्यां क्षुराभ्यां ध्वजकार्मुके । छित्त्वा पाड्चालराजस्य द्रौणिरन्यै: समार्दयत्‌

સંજય બોલ્યો—સુવિસૃષ્ટ એવા બે ક્ષુરબાણોથી દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાએ પાંચાલરાજકુમારનો ધ્વજ અને ધનુષ કાપી નાખ્યા; પછી અન્ય શરોથી મહાસમરમાં તેને અત્યંત પીડિત કર્યો.

Verse 43

व्यश्वसूतरथं चैन द्रौणिश्नलक्रे महाहवे । तस्य चानुचरान्‌ सर्वान्‌ क्रुद्धः प्राद्रावयच्छरै:

વળી, તે મહાયુદ્ધમાં દ્રૌણીએ ધૃષ્ટદ્યુમ્નને ઘોડા, સારથી અને રથથી પણ વંચિત કરી દીધો; અને ક્રોધે ભરાઈ તેના સર્વ અનુચરોને શરોથી મારતાં-મારતાં હાંકી કાઢ્યા.

Verse 44

ततः प्रदुद्रुवे सैन्यं पजचालानां विशाम्पते । सम्भ्रान्तरूपमार्त च न परस्परमैक्षत,प्रजानाथ! तदनन्तर पांचालोंकी सेना भ्रान्त एवं आर्त होकर भाग चली। उसके सैनिक एक-दूसरेको देखते नहीं थे

ત્યારબાદ, હે પ્રજાનાથ, પાંચાલોની સેના ભ્રાંત અને આર્ત બનીને ભાગી છૂટી; સૈનિકો પરસ્પર એકબીજાને જોઈ પણ શક્યા નહીં.

Verse 45

दृष्टवा तु विमुखान्‌ योधान्‌ धृष्टद्युम्नं च पीडितम्‌ । शैनेयोडचोदयत्‌ तूर्ण रथं दौणिरथं प्रति

યોધાઓને યુદ્ધથી વિમુખ અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નને શરોથી પીડિત જોઈ શૈનેય સાત્યકીએ તરત જ પોતાનો રથ દ્રૌણિ (અશ્વત્થામા) ના રથ તરફ દોડાવ્યો.

Verse 46

अष्टभिनिशितैर्बाणैरश्व॒त्थामानमार्दयत्‌ । विंशत्या पुनराहत्य नानारूपैरमर्षण:

તેણે આઠ તીક્ષ્ણ બાણોથી અશ્વત્થામાને આઘાત કર્યો; પછી અમર્ષથી ભરાયેલા સાત્યકીએ નાનાપ્રકારના વીસ શરોથી ફરી પ્રહાર કરીને તેને વધુ દબાવી દીધો.

Verse 47

विव्याध च तथा सूतं चतुर्भिश्चतुरो हयान्‌ धनुर्ध्वजं च संयत्तश्चिच्छेद कृतहस्तवत्‌

સંજય બોલ્યા—પછી તેણે સારથીને પણ વીંધી નાખ્યો અને ચાર બાણોથી ચારેય ઘોડાંને ઘાયલ કર્યા. પૂર્ણ સંયમિત અને સાવધાન રહી, કૃતહસ્ત યોદ્ધાની જેમ તેણે ધનુષ્ય અને ધ્વજ કાપી નાખ્યા.

Verse 48

स साथ्र व्यधमच्चापि रथं हेमपरिष्कृतम्‌ । ह्दि विव्याध समरे त्रिंशता सायकैर्भुशम्‌,इसके बाद घोड़ोंसहित उसके सुवर्णभूषित रथको छिल्न-भिन्न कर डाला और समरांगणमें तीस बाणोंसे उसकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी

સંજય બોલ્યા—તેણે ઘોડાં સહિત તે સુવર્ણભૂષિત રથને પણ ચીરી-ચીરી નાંખ્યો અને સમરમાં ત્રીસ બાણોથી તેના હૃદયસ્થાને ભારે ઘા કર્યો.

Verse 49

एवं स पीडितो राजलन्नश्वत्थामा महाबल: । शरजालै: परिवृत:ः कर्तव्यं नान्वपद्यत,राजन! इस प्रकार बाणोंके जालसे घिरकर पीड़ित हुए महाबली अश्वत्थामाको कोई कर्तव्य नहीं सूझता था

સંજય બોલ્યા—રાજન! આ રીતે પીડિત થઈ અને બાણોના જાળથી ઘેરાઈ ગયેલા મહાબલી અશ્વત્થામાને શું કરવું તે સમજાતું નહોતું.

Verse 50

एवं गते गुरो: पुत्रे तव पुत्रो महारथ: । कृपकर्णादिश्नि: सार्थ शरै: सात्वतमावृणोत्‌

સંજય બોલ્યા—ગુરુપુત્રની એવી હાલત થતાં, તમારો મહારથી પુત્ર દુર્યોધન કૃપ, કર્ણ વગેરે સાથે આગળ આવી સાત્વતવીર સાત્યકીને બાણવર્ષાથી ઢાંકી દીધો.

Verse 51

दुर्योधनस्तु विंशत्या कृप: शारद्वतस्त्रिभि: । कृतवर्माथ दशभि: कर्ण: पञ्चाशता शरै:

સંજય બોલ્યા—દુર્યોધને વીસ બાણોથી, શારદ્વતપુત્ર કૃપે ત્રણથી, કૃતવર્માએ દસથી અને કર્ણે પચાસ બાણોથી (સાત્યકીને) ઘાયલ કર્યો.

Verse 52

दुःशासन: शतेनैव वृषसेनश्न सप्तभि: । सात्यकिं विव्यधुस्तूर्ण समन्तान्निशितै: शरै:

સંજય બોલ્યો—દુઃશાસને સાત્યકીને સો બાણોથી અને વૃષસેને સાત બાણોથી વિંધ્યો. પછી સર્વ દિશાઓથી ત્વરિતપણે તીક્ષ્ણ શરોથી તેમણે તેને ભેદી નાખ્યો.

Verse 53

ततः स सात्यकी राजन्‌ सवनिव महारथान्‌ | विरथान्‌ विमुखांश्वैव क्षणेनैवाकरोन्नूप,राजन्‌! तब सात्यकिने भी उन सभी महारथियोंको क्षणभरमें रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया

સંજય બોલ્યો—પછી, હે રાજન, સાત્યકીએ ક્ષણમાત્રમાં જ તે બધા મહારથીઓને રથહીન કરી અને યુદ્ધથી વિમુખ કરી દીધા.

Verse 54

अश्वत्थामा तु सम्प्राप्य चेतनां भरतर्षभ । चिन्तयामास दु:खारतों नि:श्वसंश्ष पुनः पुन:

સંજય બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ, અશ્વત્થામાને ચેતના પ્રાપ્ત થતાં તે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ વારંવાર લાંબા શ્વાસ લેતો થોડો સમય ચિંતામાં ડૂબી રહ્યો.

Verse 55

अथो रथान्तरं द्रौणि: समारुह्मु परंतप: । सात्यकिं वारयामास किरन्‌ शरशतान्‌ बहून्‌,फिर दूसरे रथपर आरूढ़ हो शत्रुतापन अश्व॒त्थामाने कई सौ बाणोंकी वर्षा करके सात्यकिको आगे बढ़नेसे रोक दिया

સંજય બોલ્યો—પછી શત્રુતાપક દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા બીજા રથ પર ચઢી, સૈકડો બાણોની વર્ષા કરતો સાત્યકીને આગળ વધતા અટકાવા લાગ્યો.

Verse 56

तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य भारद्वाजसुतं रणे । विरथं विमुखं चैव पुनश्चक्रे महारथ:,रणभूमिमें द्रोणपुत्रको अपनी ओर आते देख महारथी सात्यकिने उसे पुनः रथहीन एवं युद्धसे विमुख कर दिया

સંજય બોલ્યો—રણભૂમિમાં ભારદ્વાજપુત્ર અશ્વત્થામાને પોતાની તરફ ધસી આવતો જોઈ, મહારથી સાત્યકીએ તેને ફરી રથહીન કરી અને યુદ્ધથી વિમુખ કરી દીધો.

Verse 57

ततस्ते पाण्डवा राजन्‌ दृष्टवा सात्यकिविक्रमम्‌ | शड्खशब्दान्‌ भृशं चक्कुः सिंहनादांश्व नेदिरे,राजन! सात्यकिका यह पराक्रम देख पाण्डव बड़े जोर-जोरसे शंख बजाने और सिंहनाद करने लगे

ત્યારે, રાજન! સાત્યકિનું પરાક્રમ જોઈ પાંડવોએ અત્યંત જોરથી શંખનાદ કર્યો અને સિંહનાદ પણ કર્યો।

Verse 58

एवं त॑ विरथं कृत्वा सात्यकि: सत्यविक्रम: । जघान वृषसेनस्य त्रिसाहस्रान्‌ महारथान्‌,इस प्रकार उसे रथहीन करके सत्यपराक्रमी सात्यकिने वृषसेनकी सेनाके तीन हजार विशाल रथोंको नष्ट कर दिया

આ રીતે તેને રથહીન કરીને, સત્યપરાક્રમી સાત્યકિએ વૃષસેનની સેના ના ત્રણ હજાર મહારથીઓનો સંહાર કર્યો।

Verse 59

अयुतं दन्तिनां सार्थ कृपस्थ निजघान सः । पज्चायुतानि चाश्वानां शकुनेर्निजघान ह,तदनन्तर कृपाचार्यकी सेनाके पंद्रह हजार हाथियोंका वध कर डाला; इसी तरह शकुनिके पचास हजार घोड़ोंको भी उन्होंने मार गिराया

પછી તેણે કૃપના વિભાગમાં રહેલા દસ હજાર હાથીઓના સમૂહનો સંહાર કર્યો; તેમજ શકુનિના પચાસ હજાર ઘોડાઓને પણ મારી નાખ્યા।

Verse 60

ततो द्रौणिमहाराज रथमारुह्य[ वीर्यवान्‌ सात्यकिं प्रतिसंक्रुद्ध: प्रययौ तद्वधेप्सया,महाराज! तब पराक्रमी अश्वत्थामा रथपर आरूढ़ हो सात्यकिपर क्रोध करके उनका वध करनेकी इच्छासे आगे बढ़ा

પછી, મહારાજ! વીર્યવાન દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા રથ પર ચઢીને સાત્યકિ પ્રત્યે ક્રોધિત થઈ, તેને વધ કરવાની ઇચ્છાથી આગળ વધ્યો।

Verse 61

पुनस्तमागतं दृष्टवा शैनेयो निशितै: शरै: । अदारयत्‌ क्रूरतरै: पुन: पुनररिंदम,शत्रुदमन नरेश! अश्वत्थामाको फिर आया देख सात्यकिने अत्यन्त क्रूर तीखे बाणोंद्वारा उसे बारंबार विदीर्ण किया

શત્રુદમન રાજન! તેને ફરી આવતો જોઈ શૈનેય સાત્યકિએ અત્યંત ક્રૂર, તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને વારંવાર વિધીર્ણ કર્યો।

Verse 62

सो5तिविद्धो महेष्वासो नानालिड्रैरमर्षण: । युयुधानेन वै द्रौणि: प्रहसन्‌ वाक्यमब्रवीत्‌

યુયુધાનના નાનાવિધ ચિહ્નવાળા બાણોથી અત્યંત વિદ્ધ થયો છતાં મહાધનુર્ધર દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા અપમાન સહન કરનાર ન હતો. ક્રોધથી ભરાઈ તે હસતાં હસતાં યુયુધાનને બોલ્યો.

Verse 63

शैनेयाभ्युपपत्ति ते जानाम्याचार्यघधातिनि । न चैनं त्रास्यसि मया ग्रस्तमात्मानमेव च

શૈનેય! આચાર્યઘાતી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પ્રત્યે તારો વિશેષ પક્ષપાત અને સહાય મને જાણીતો છે; પરંતુ મારા કબજામાં ફસાયેલા આ ધૃષ્ટદ્યુમ્નને—અને તને પણ—તું બચાવી શકીશ નહીં.

Verse 64

शपे55त्मनाहं शैनेय सत्येन तपसा तथा । अहत्वा सर्वपाज्चालान्‌ यदि शान्तिमहं लभे,'शैनेय! मैं सत्य और तपस्याकी सौगंध खाकर कहता हूँ, सम्पूर्ण पांचालोंका वध किये बिना मुझे कदापि शान्ति नहीं मिलेगी

શૈનેય! હું મારા પ્રાણોની, સત્યની અને તપસ્યાની શપથ લઈને કહું છું—સમસ્ત પાંચાલોનો વધ કર્યા વિના મને કદી શાંતિ નહીં મળે.

Verse 65

यद्‌ बल॑ पाण्डवेयानां वृष्णीनामपि यद्‌ बलम्‌ | क्रियतां सर्वमेवेह निहनिष्पयामि सोमकान्‌,पाण्डवों और वृष्णिवंशियोंके पास जितना भी बल है, वह सब यहीं लगा दो तो भी सोमकोंका संहार कर डालूँगा'

પાંડવોનું જેટલું બળ છે અને વૃષ્ણીઓનું પણ જેટલું બળ છે—તે બધું અહીં લગાવો; તો પણ હું સોમકોનો સંહાર કરી નાખીશ.

Verse 66

एवमुक्‍्त्वार्करश्म्याभं सुतीक्षणं तं शरोत्तमम्‌ । व्यसृज्यत्‌ सात्वते द्रौणिर्वज्ञ॑ वृत्रे यथा हरि:

આવું કહી દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાએ સાત્યકી પર સૂર્યકિરણ સમ તેજસ્વી અને અત્યંત તીક્ષ્ણ એવો શ્રેષ્ઠ બાણ છોડ્યો—જાણે ઇન્દ્રે વૃત્રાસુર પર વજ્રપ્રહાર કર્યો હોય.

Verse 67

स तं निर्भिद्य तेनासत: सायकः सशरावरम्‌ | विवेश वसुधां भिनत्त्वा श्वसन्‌ बिलमिवोरग:

તેના દ્વારા છોડાયેલો તે બાણ સાત્યકિના કવચসহ શરીરને ભેદી, ધરતીને ચીરી અંદર એવો સમાઈ ગયો—જેમ ફુફકારતો સર્પ પોતાના બિલમાં સરકી જાય।

Verse 68

स भिन्नकवच: शूरस्तोत्रार्दित इव द्विप: | विमुच्य सशरं चापं भूरिव्रणपरिस्रव:

કવચ તૂટી-ભાંગી જતાં શૂર સાત્યકી અંકુશથી પીડાતા હાથી સમાન વ્યથિત થયો. અનેક ઘાવોમાંથી રક્ત ધોધમાર વહેતું હતું. તે શિથિલ અને રક્તસ્નાત થઈ ધનુષ્ય તથા બાણ છોડીને રથના પાછળના ભાગમાં બેસી ગયો; ત્યારે સારથિ તેને દ્રોણપુત્રની નજીકથી તુરંત હટાવી બીજા રથી તરફ લઈ ગયો।

Verse 69

सीदन्‌ रुधिरसिक्तश्न रथोपस्थ उपाविशत्‌ | सूतेनापह्वतस्तूर्ण द्रोणपुत्राद रथान्तरम्‌

થાકી ને રક્તસ્નાત થઈ તે રથની બેઠક પર બેસી ગયો. સારથિના તાત્કાલિક સંકેતે તેને દ્રોણપુત્રથી તરત દૂર કરી બીજા રથ તરફ લઈ જવાયો।

Verse 70

अथान्येन सुपुड्खेन शरेणानतपर्वणा । आजलचघान भ्रुवोर्मध्ये धृष्टदुम्नं परंतप:

પછી પરંતપે સુંદર પાંખવાળા અને સાંધે ન વળતા બીજા બાણથી રણભૂમિમાં ધૃષ્ટદ્યુમ્નને ભ્રૂઓની વચ્ચે ઘા માર્યો।

Verse 71

तदनन्तर शत्रुओंको संताप देनेवाले अश्वत्थामाने सुन्दर पंख एवं झुकी हुई गाँठवाले दूसरे बाणसे धृष्टद्युम्नकी दोनों भौंहोंके बीचमें गहरा आघात किया ।।

ત્યારબાદ શત્રુઓને સંતાપ આપનાર અશ્વત્થામાએ સુંદર પાંખવાળા અને સાંધે ન વળતા બીજા બાણથી ધૃષ્ટદ્યુમ્નને ભ્રૂઓની વચ્ચે ઊંડો ઘા માર્યો. તે પહેલેથી જ બહુ વિદ્ધ હતો; ફરી તીવ્ર પીડાથી પીડિત થઈ પાંચાલ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ધડાકા સાથે રથની બેઠક પર બેસી પડ્યો અને ધ્વજદંડને ટેકો આપ્યો।

Verse 72

त॑ं नागमिव सिंहेन दृष्टवा राजन्‌ शरार्दितम्‌ | जवेनाभ्यद्रवज्छूरा: पजच पाण्डवतो रथा:

સંજય બોલ્યો—હે રાજન, સિંહ સામે આવેલા હાથી સમાન બાણોથી ઘાયલ અને વ્યાકુળ થયેલા તેને જોઈ પાંડવપક્ષના પાંચ શૂર મહારથીઓ મહા વેગે તેની તરફ ધસી આવ્યા।

Verse 73

राजन! जैसे सिंह हाथीको सताता है, उसी प्रकार धृष्टद्युम्नको अश्व॒त्थामाके बाणोंसे पीड़ित देखकर पाण्डवपक्षसे पाँच शूरवीर महारथी वेगसे वहाँ आ पहुँचे ।।

સંજય બોલ્યો—હે રાજન, જેમ સિંહ હાથીને સતાવે છે તેમ અશ્વત્થામાના બાણોથી પીડાતો ધૃષ્ટદ્યુમ્નને જોઈ પાંડવપક્ષના પાંચ શૂર મહારથીઓ ઝડપથી ત્યાં આવી પહોંચ્યા। તેમના નામ—કિરીટધારી અર્જુન, ભીમસેન, પૌરવ, વૃદ્ધક્ષત્ર, ચેદીઓનો યુવરાજ અને માલવોનો રાજા સુદર્શન।

Verse 74

एते हाहाकृता: सर्वे प्रगृुहीतशरासना: । वीरं द्रौणायनिं वीरा: सर्वतः पर्यवारयन्‌

સંજય બોલ્યો—તે બધા યોદ્ધાઓ હાહાકાર કરતા, હાથમાં ધનુષ-બાણ તૈયાર રાખીને, વીર દ્રોણપુત્રને ચારેય તરફથી ઘેરી વળ્યા।

Verse 75

इन सब वीरोंने हाहाकार करते हुए हाथमें धनुष लेकर वीर अश्वत्थामाको चारों ओरसे घेर लिया ।।

સંજય બોલ્યો—એ બધા વીરોએ હાહાકાર કરતા ધનુષ હાથમાં લઈને વીર અશ્વત્થામાને ચારેય તરફથી ઘેરી લીધો। પછી વીસ પગલાં નજીક જઈ, અદમ્ય ગુરુપુત્ર પર સર્વ દિશાથી એકસાથે પાંચ-પાંચ બાણો વરસાવ્યા।

Verse 76

आशीविषाभैविंशत्या पञ्चभिस्तु शितै: शरै: । चिच्छेद युगपद्‌ द्रौणि: पडचविंशतिसायकान्‌,तब द्रोणकुमारने विषैले सर्पोंके समान पचीस तीखे बाणोंद्वारा एक साथ ही उनके पचीसों बाणोंको काट डाला

સંજય બોલ્યો—ત્યારે દ્રોણપુત્રે વિષાળ સર્પ સમાન પચ્ચીસ તીક્ષ્ણ બાણોથી એક જ ક્ષણે તેમના પચ્ચીસ બાણોને એકસાથે કાપી નાખ્યા।

Verse 77

सप्तभिस्तु शितैर्बाणै: पौरवं द्रौणिरार्दयत्‌ । मालवं त्रिभिरेकेन पार्थ षड़्भिव॑कोदरम्‌

સંજય બોલ્યા—દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાએ સાત તીક્ષ્ણ બાણોથી પૌરવ યોદ્ધાને અત્યંત પીડિત કર્યો. પછી ત્રણ બાણોથી માલવ-રાજાને, એક બાણથી પાર્થ (અર્જુન)ને અને છ બાણોથી વૃકોદર (ભીમ)ને ઘાયલ કર્યો.

Verse 78

ततस्ते विव्यधु: सर्वे द्रौणिं राजन्‌ महारथा: । युगपच्च पृथक्‌ चैव रुक्मपुड्खै: शिलाशितै:

સંજય બોલ્યા—રાજન! ત્યારબાદ તે બધા મહારથીઓ એકસાથે પણ અને અલગ-અલગ પણ, શિલા પર ધાર ચઢાવેલા સુવર્ણ પાંખવાળા બાણોથી દ્રોણપુત્રને વીંધવા લાગ્યા.

Verse 79

युवराजश्न विंशत्या दौर्णिं विव्याध पत्रिभि: | पार्थश्व पुनरष्टाभिस्तथा सर्वे त्रिभिस्त्रिभि:,चेदिदेशके युवराजने बीस, अर्जुनने आठ तथा अन्य सब लोगोंने तीन-तीन बाणोंद्वारा द्रोणपुत्रको बींध डाला

સંજય બોલ્યા—ચેદિ દેશના યુવરાજ યુયુરાજે વીસ બાણોથી દ્રોણપુત્રને વીંધ્યો. પાર્થ અર્જુને ફરી આઠ બાણો માર્યા અને અન્ય સૌ યોદ્ધાઓએ પણ ત્રણ-ત્રણ બાણોથી તેને ઘાયલ કર્યો.

Verse 80

ततोडर्जुनं पड़भिरथाजघान द्रौणायनिर्दशभिवासुदेवम्‌ । भीम॑ दशार्धिर्युवराजं चतुर्भि- द्वभ्यां द्वाभ्यां मालवं पौरवं च

સંજય બોલ્યા—પછી દ્રોણપુત્રે અર્જુનને છ બાણોથી, વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણને દસ બાણોથી, ભીમને પાંચ બાણોથી, ચેદિ-યુવરાજને ચાર બાણોથી અને માલવ-રાજા તથા પૌરવને ક્રમે બે-બે બાણોથી ઘાયલ કર્યા.

Verse 81

सूतं विद्ध्वा भीमसेनस्य षड्भि- दभ्यां विद्ध्वा कार्मुकं च ध्वजं च । पुन: पार्थ शरवर्षेण विद्ध्वा द्रौणिघोरं सिंहनादं ननाद

સંજય બોલ્યા—ભીમસેનના સારથીને છ બાણોથી અને તેના ધનુષ તથા ધ્વજને બે બાણોથી વીંધીને, દ્રોણપુત્રે ફરી બાણવર્ષાથી પાર્થ (અર્જુન)ને ઘાયલ કર્યો; ત્યારબાદ તેણે ભયંકર સિંહનાદ કર્યો.

Verse 82

तस्यास्यतस्तान्‌ निशितान्‌ पीतधारान्‌ द्रौणे: शरान्‌ पृष्ठतश्नाग्रतश्न । धरा वियद्‌ द्यौ: प्रदिशो दिशश्न च्छन्ना बाणैरभवन्‌ घोररूपै:

સંજય બોલ્યા—દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા આગળ અને પાછળ બન્ને તરફ પીળા ધારા ધરાવતા તીક્ષ્ણ બાણો વરસાવતો રહ્યો. તે ભયંકર શરોથી ધરતી, આકાશ, અંતરિક્ષ તથા સર્વ દિશાઓ અને વિદિશાઓ ઢંકાઈ ગઈ॥

Verse 83

आसजन्नस्य स्वरथं तीव्रतेजा: सुदर्शनस्येन्द्रकेतुप्रकाशौ । भुजौ शिरश्रेन्द्रसमानवीर्य- स्त्रिभि: शरैर्युगपत्‌ संचकर्त

સંજય બોલ્યા—તે યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર સમ પરાક્રમી અને પ્રચંડ તેજસ્વી અશ્વત્થામા પોતાના રથની નજીક આવેલા માલવરાજ સુદર્શનના ઇન્દ્રધ્વજ સમ પ્રકાશમાન બંને ભુજાઓ અને મસ્તકને ત્રણ બાણોથી એકસાથે કાપી નાંખ્યા॥

Verse 84

स पौरवं रथशक्‍त्या निहत्य छित्त्वा रथं तिलशक्षास्य बाणै: । छित्त्वा च बाहू वरचन्दनाक्तौ भल्लेन कायाच्छिर उच्चकर्त

સંજય બોલ્યા—તેણે રથશક્તિથી પૌરવને ઘાયલ કર્યો; પછી બાણવર્ષાથી તેના રથને તલના દાણા જેટલા નાનાં નાનાં ટુકડાઓમાં ચુરચુર કરી નાંખ્યો. ત્યારબાદ ઉત્તમ ચંદનલેપિત બંને ભુજાઓ કાપી, ભલ્લ બાણથી તેનું મસ્તક ધડથી અલગ કરી દીધું॥

Verse 85

युवानमिन्दीवरदामवर्ण चेदिप्रभुं युवराजं॑ प्रसह । बाणैस्त्वरावान्‌ प्रज्वलिताग्निकल्पै- विंदृध्वा प्रादान्मृत्यवे साश्वसूतम्‌

સંજય બોલ્યા—ત્યારબાદ ઝડપી અશ્વત્થામાએ પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમ તેજસ્વી બાણોથી નীলકમળની માળા સમ શ્યામકાંતિ ધરાવતા ચેદિના નવયુવક યુવરાજને બળપૂર્વક વિંધ્યો અને ઘોડા તથા સારથિ સહિત મૃત્યુને સોંપી દીધો॥

Verse 86

मालवं पौरवं चैव युवराजं च चेदिपम्‌ । दृष्टवा समक्ष निहतं द्रोणपुत्रेण पाण्डव:

સંજય બોલ્યા—માલવ, પૌરવ અને ચેદિના યુવરાજને દ્રોણપુત્રે પોતાની આંખો સામે જ સંહાર્યા તે જોઈ પાંડવો વ્યથિત થઈ ગયા॥

Verse 87

ततः शरशतैस्ती4&णै: संक्रुद्धाशीविषोपमै:

પછી ક્રોધિત વિષધર સર્પ સમાન તીક્ષ્ણ સૈકડો બાણોથી (તેણે) પ્રહાર કર્યો.

Verse 88

छादयामास समरे द्रोणपुत्रं परंतप: । फिर तो शत्रुओंको संताप देनेवाले भीमसेनने क्रोधमें भरे हुए विषधर सर्पोंके समान सैकड़ों तीखे बाणोंद्वारा समरांगणमें द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको आच्छादित कर दिया ।।

ત્યારે શત્રુઓને સંતાપ આપનાર ભીમસેને સમરમાં દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાને ઢાંકી નાખ્યો.

Verse 89

ततो भीमो महाबाहुद्रौणेर्युधि महाबल:

પછી મહાબાહુ, મહાબલી ભીમ દ્રોણપુત્ર સામે યુદ્ધમાં આગળ વધ્યો.

Verse 90

तदपास्य धनुश्कछिन्नं द्रोणपुत्रो महामना:

ત્યારે મહામનાવાન દ્રોણપુત્રે તે કપાયેલું ધનુષ ત્યજી દીધું.

Verse 91

अन्यत्‌ कार्मुकमादाय भीम॑ विव्याध पत्रिभि: । इसके बाद महामनस्वी द्रोणपुत्रने उस कटे हुए धनुषको फेंककर दूसरा धनुष ले लिया और भीमसेनको अनेक बाण मारे || ९० $ || तौ दौणिभीमौ समरे पराक्रान्तोी महाबलौ

પછી દ્રોણપુત્રે બીજું ધનુષ લઈને ભીમને અનેક બાણોથી વિંધ્યો.

Verse 92

अवर्षतां शरवर्ष वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ । अश्वत्थामा और भीमसेन दोनों वीर महान्‌ बलवान्‌ एवं पराक्रमी थे। वे समरभूमिमें वर्षा करनेवाले दो बादलोंके समान परस्पर बाणोंकी बौछार करने लगे ।।

સંજય બોલ્યા—અશ્વત્થામા અને ભીમસેન—બન્ને વીર, મહાબળવાન અને પરાક્રમી—રણભૂમિમાં વરસાદથી ભરેલા બે વાદળોની જેમ શરવર્ષા વરસાવવા લાગ્યા. તેઓ પરસ્પર અવિરત બાણોની બૌછારથી જવાબ આપતા, જાણે ગર્જના-વજ્રધ્વનિમાં સ્પર્ધા ચાલતી હોય. ભીમના નામથી અંકિત, સુવર્ણપંખવાળા અને શિલા પર તીક્ષ્ણ કરેલા બાણો તે ઘોર સંઘર્ષમાં ઉડી નીકળ્યા.

Verse 93

तथैव द्रौणिनिर्मुक्तिर्भीम: संनतपर्वभि:

સંજય બોલ્યા—એ જ રીતે દ્રૌણિ દ્વારા છોડાયેલું શસ્ત્ર ભીમ તરફ આવી પ્રતિહત થયું; તેની તીવ્રતા વળી ગઈ અને દમાઈને નીચે પડી ગયું. આ રીતે ભીમ તે સંકટમાંથી છૂટી ગયો. યુદ્ધના ઉન્માદમાં પણ ભયંકરતમ પ્રહાર ક્યારેક પ્રતિઘાતથી રોકાઈ જાય છે; અને યોધ્ધાનું જીવન માત્ર બળથી નહીં, ભાગ્યના વળાંકથી પણ ટકે છે.

Verse 94

अवाकीर्यत स क्षिप्रं शरै: शतसहसत्रश: । इसी तरह अअश्वत्थामाके छोड़े हुए झुकी हुई गाँठवाले लाखों बाणोंसे भीमसेन भी तत्काल ढक गये ।। स च्छाद्यमान: समरे द्रौणिना रणशालिना

સંજય બોલ્યા—તે ક્ષણમાં જ શતસહસ્ર બાણોથી ઢંકાઈ ગયો. આ રીતે રણકુશળ દ્રૌણિ અશ્વત્થામા દ્વારા છોડાયેલા વાંકાં ગાંઠવાળા અસંખ્ય બાણોથી ભીમસેન યુદ્ધમાં તરત જ આચ્છાદિત થયો.

Verse 95

ततो भीमो महाबाहु: कार्तस्वरविभूषितान्‌

સંજય બોલ્યા—પછી મહાબાહુ ભીમ કાર્તસ્વર—સુવર્ણાભૂષણોથી—વિભૂષિત (શર/યોધા) તરફ આગળ વધ્યો.

Verse 96

नाराचान्‌ दश सम्प्रैषीद्‌ यमदण्डनिभाडज्छितान्‌ | तदनन्तर महाबाहु भीमसेनने सुवर्णभूषित एवं यमदण्डके समान भयंकर दस तीखे नाराच अश्व॒त्थामापर चलाये ।। ते जत्रुदेशमासाद्य द्रोणपुत्रस्य मारिष

સંજય બોલ્યા—ભીમસેને યમદંડ સમા ભયંકર અને તીક્ષ્ણ એવા દસ નારાચ બાણો છોડ્યા. ત્યારબાદ સુવર્ણભૂષિત મહાબાહુ ભીમે ફરી યમદંડતુલ્ય વધુ દસ ધારદાર અને ભયાનક નારાચ અશ્વત્થામા પર ચલાવ્યા. હે મારિષ! તે બાણો દ્રોણપુત્રના જત્રુ-પ્રદેશે (ખભા-ઉપરના વક્ષસ્થળે) વાગીને ઘૂસી ગયા.

Verse 97

सो5तिविद्धो भृशं दौणि: पाण्डवेन महात्मना

સંજય બોલ્યો—મહાત્મા પાંડવના પ્રચંડ પ્રહારથી દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા અત્યંત રીતે વીંધાઈ ગયો અને રણમધ્યે ભારે વ્યથિત થયો.

Verse 98

ध्वजयष्टिं समासाद्य न्यमीलयत लोचने । महात्मा पाण्डुपुत्रके बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए अश्व॒त्थामाने ध्वजदण्ड थामकर नेत्र बंद कर लिये ।। स मुहूर्तात्‌ पुन: संज्ञां लब्ध्वा द्रौणिनराधिप

સંજય બોલ્યો—ધ્વજદંડને પકડી તેણે આંખો મીંચી લીધી. પાંડુપુત્રના બાણોથી અત્યંત ઘાયલ મહાત્મા અશ્વત્થામા ધ્વજયષ્ટિ દૃઢપણે પકડી રહ્યો. થોડા પળ પછી, હે નરાધિપ, દ્રોણપુત્રને ફરી સંજ્ઞા આવી.

Verse 99

दृढे सोडभिहतस्तेन पाण्डवेन महात्मना

સંજય બોલ્યો—તે મહાત્મા પાંડવના પ્રહારથી ઘાયલ થયો તોય દૃઢ રહ્યો; ધૈર્યથી તે ઘા સહન કરી રણમધ્યે અચળ રહ્યો.

Verse 100

वेगं चक्रे महाबाहुर्भीमसेनरथं प्रति । महामना पाण्डुपुत्रने उसे गहरी चोट पहुँचायी थी। अतः महाबाहु अभश्वत्थामाने भीमसेनके रथपर ही बड़े वेगसे आक्रमण किया ।। ९९ $ ।। तत आकर्णपूर्णानां शराणां तिग्मतेजसाम्‌

સંજય બોલ્યો—મહાબાહુ અશ્વત્થામા ભીમસેનના રથ તરફ ભારે વેગથી ધસી ગયો. ત્યારબાદ કાન સુધી ખેંચેલા, તીક્ષ્ણ તેજવાળા બાણોની વર્ષા થવા લાગી.

Verse 101

भीमो5पि समरश्लाघी तस्य वीर्यमचिन्तयन्‌

સંજય બોલ્યો—સમર-શ્લાઘી ભીમે પણ તે વીરના પરાક્રમનો મનમાં વિચાર કર્યો અને રણમધ્યે તેની શક્તિનું મૂલ્યાંકન કર્યું.

Verse 102

तूर्ण प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डव: । युद्धकी स्पृहा रखनेवाले पाण्डुकुमार भीमसेन भी उसके इस पराक्रमकी कोई परवा न करते हुए तुरंत ही उसपर भयंकर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी ।।

સંજય બોલ્યા— પાંડવે તત્કાળ ઉગ્ર શરવર્ષા છોડીને ભયંકર બાણવર્ષા વરસાવી. યુદ્ધસ્પૃહા ધરાવતા ભીમસેને પણ વિરોધીના પરાક્રમની પરવા કર્યા વિના તરત જ તેના પર દારુણ તીક્ષ્ણ શરોની ઝડી શરૂ કરી. ત્યારબાદ, હે મહારાજ, દ્રોણપુત્રે સુનિશિત વિશિખોથી તેનું ધનુષ કાપી નાખ્યું.

Verse 103

आजयचघानोरसि क्रुद्ध: पाण्डवं निशितै: शरै: । महाराज! तब अभ्व॒त्थामाने कुपित हो बाणोंद्वारा भीमसेनके धनुषको काटकर उन पाण्डुपुत्रकी छातीमें पैने बाणोंका प्रहार किया || १०२ ई ।।

સંજય બોલ્યા— ક્રોધે ભરાઈ તેણે પાંડવના વક્ષસ્થળે તીક્ષ્ણ શરોથી પ્રહાર કર્યો. હે મહારાજ, ત્યારબાદ અશ્વત્થામા રોષાવેશમાં પોતાના શરોથી ભીમસેનનું ધનુષ કાપીને તે પાંડુપુત્રના છાતીમાં તીક્ષ્ણ બાણો ઘૂસી દીધા. પછી અપમાન ન સહન કરનાર ભીમસેને બીજું ધનુષ હાથમાં લીધું.

Verse 104

जीमूताविव घ॒र्मान्ति तौ शरौघप्रवर्षिणौ

સંજય બોલ્યા— ઉનાળાના અંતે જેમ વરસાદવાળા વાદળો વરસે, તેમ તે બંને શરસમૂહોની વર્ષા કરવા લાગ્યા; રણભૂમિ સર્વત્ર બાણવર્ષાથી છવાઈ ગઈ.

Verse 105

अन्योन्यक्रोधताम्राक्षौ छादयामासतुर्युधि । वे दोनों क्रोधमे लाल आँखें करके बरसातके दो बादलोंके समान बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए एक-दूसरेको आच्छादित करने लगे || १०४ $ ।।

સંજય બોલ્યા— પરસ્પર ક્રોધથી લાલ આંખો કરેલા તે બંને યુદ્ધમાં એકબીજાને આચ્છાદિત કરવા લાગ્યા; જાણે વરસાદના બે વાદળો શરસમૂહોની વર્ષા કરતા હોય. પછી ભયંકર તાલ-શબ્દોથી પરસ્પર ભય ઉત્પન્ન કરતા તેઓ સમરમાં અડગ રહ્યા.

Verse 106

अयुध्येतां सुसंरब्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ । फिर ताल ठोंकनेकी भयंकर आवाजसे परस्पर त्रास उत्पन्न करते हुए वे दोनों योद्धा बड़े रोषसे युद्ध करने लगे। दोनों ही एक-दूसरेके प्रहारका प्रतीकार करना चाहते थे | १०५ श्‌ “3 ततो विस्फार्य सुमहच्चापं रुक्मविभूषितम्‌

સંજય બોલ્યા— અત્યંત ઉગ્ર આવેશમાં, એકબીજાના પ્રહારનો યોગ્ય પ્રતિકાર કરવા ઇચ્છતા તે બંને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. ત્યારબાદ અશ્વત્થામાએ રુક્મથી વિભૂષિત વિશાળ ધનુષ ખેંચી નજીકથી બાણવર્ષા છોડી અને ભીમસેન તરફ નજર કરી. તે શરદઋતુના મધ્યાહ્ને પ્રચંડ કિરણોવાળા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી જણાતો હતો.

Verse 107

भीम॑ प्रैक्षत स द्रोौणि: शरानस्यन्तमन्तिकात्‌ । शरद्यहर्मध्यगतो दीप्तार्चिरिव भास्कर:

સંજય બોલ્યો— દ્રોણિપુત્ર અશ્વત્થામાએ ભીમને સ્થિર નજરે જોયો; ભીમ નજીકથી બાણોની વરસાત કરતો હતો. શરદઋતુના મધ્યાહ્ને પ્રચંડ કિરણોવાળા સૂર્ય સમો તે દહકતા તેજથી પ્રકાશિત થતો હતો.

Verse 108

आददानस्य विशिखान्‌ संदधानस्य चाशुगान्‌ । विकर्षतो मुज्चतश्न नान्तरं ददृशुर्जना:

તે ક્યારે બાણ લે છે, ક્યારે ધનુષ પર ચઢાવે છે, ક્યારે પ્રત્યંચા ખેંચે છે અને ક્યારે છોડે છે—આ ક્રિયાઓ વચ્ચેનું અંતર યોદ્ધાઓ જોઈ શકતા નહોતા.

Verse 109

अलातचक्रप्रतिमं तस्य मण्डलमायुधम्‌ | द्रौणेरासीन्महाराज बाणान्‌ विसृजतस्तदा

મહારાજ! તે સમયે દ્રોણિપુત્ર બાણો છોડતો હતો ત્યારે તેના આયુધનું વૃત્તાકાર ગતિચક્ર અલાતચક્ર સમાન દેખાતું હતું.

Verse 110

महाराज! बाण छोड़ते समय अभश्वत्थामाका धनुष अलातचक्रके समान मण्डलाकार दिखायी देता था ।।

મહારાજ! અશ્વત્થામા બાણો છોડતો હતો ત્યારે તેનું ધનુષ અલાતચક્ર સમાન વૃત્તાકાર દેખાતું હતું. તેના ધનુષમાંથી છૂટેલા સૈકડો, નહિ તો હજારો બાણ આકાશમાં ટીડાંના ઝુંડ સમાન દેખાતા હતા.

Verse 111

ते तु द्रौणिविनिर्मुक्ता: शरा हेमविभूषिता: । अजस्रमन्वकीर्यन्त घोरा भीमरथं प्रति,अश्वत्थामाके छोड़े हुए सुवर्णभूषित भयंकर बाण भीमसेनके रथपर लगातार गिरने लगे

દ્રોણિપુત્રે છોડેલા સોનાથી અલંકૃત તે ભયંકર બાણો વિરામ વિના સતત ભીમના રથ પર વરસવા લાગ્યા.

Verse 112

तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम्‌ । बलं॑ वीर्य प्रभावं च व्यवसायं च भारत,भारत! वहाँ हमलोगोंने भीमसेनका अद्भुत पराक्रम, बल, वीर्य, प्रभाव और व्यवसाय देखा

સંજય બોલ્યો—હે ભારત! ત્યાં અમે ભીમસેનનું અદ્ભુત પરાક્રમ જોયું—તેનું બળ, વીર્ય, પ્રભાવ અને અડગ નિશ્ચય પણ.

Verse 113

तां स मेघादिवोद्धूतां बाणवृष्टिं समन्‍्ततः । जलवृष्टिं महाघोरां तपान्त इव चिन्तयन्‌

સંજય બોલ્યો—મેઘથી ધકેલાયેલી હોય તેમ, ચારે તરફથી વરસતી તે બાણવૃષ્ટિને—અતિ ભયંકર જલવૃષ્ટિ સમાન—વિચારતાં, ભયંકર પરાક્રમી ભીમસેને દ્રોણપુત્રના વધનો નિશ્ચય કર્યો; અને પછી વર્ષાકાળના વાદળ સમાન પ્રતિઉત્તરરૂપે બાણોની બૌછાર વરસાવવા લાગ્યો.

Verse 114

द्रोणपुत्रवधप्रेप्सुभीमो भीमपराक्रम: । अमुञ्चच्छरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहक:

સંજય બોલ્યો—દ્રોણપુત્રના વધની ઇચ્છાવાળો, ભયંકર પરાક્રમી ભીમ વર્ષાકાળના વાદળ સમાન બાણવૃષ્ટિ વરસાવવા લાગ્યો.

Verse 115

तद्‌ रुक्मपृष्ठं भीमस्य धनुर्घोरें महारणे । विकृष्यमाणं विबभौ शक्रचापमिवापरम्‌,उस महासमरमें सोनेकी पीठवाला भीमसेनका भयंकर धनुष जब खींचा जाता था, तब दूसरे इन्द्रधनुषके समान प्रतीत होता था

સંજય બોલ્યો—તે ઘોર મહાસમરમાં ભીમનું સોનાની પીઠવાળું ભયંકર ધનુષ જ્યારે ખેંચાતું, ત્યારે તે જાણે ઇન્દ્રધનુષનું બીજું સ્વરૂપ ઝળહળતું દેખાતું હતું.

Verse 116

तस्माच्छरा: प्रादुरासन्‌ शतशो5थ सहस्रश: । संछादयन्त: समरे द्रौणिमाहवशोभिनम्‌

સંજય બોલ્યો—પછી તે ધનુષમાંથી સૈકડાઓ, અને પછી હજારો બાણો પ્રગટ થયા; સમરમાં યુદ્ધશોભાથી ઝળહળતા દ્રૌણિને તેઓ ઢાંકી દેવા લાગ્યા.

Verse 117

रणभूमिमें अधिक शोभा पानेवाले द्रोणकुमार अश्वत्थामाको आच्छादित करते हुए सैकड़ों और हजारों बाण भीमसेनके उस धनुषसे प्रकट हो रहे थे ।।

સંજય બોલ્યો—હે મહારાજ! તે બંનેએ ઘન બાણજાળ વરસાવતાં તેમના વચ્ચેનું અંતર સંપૂર્ણ રીતે ભરાઈ ગયું; રાજેન્દ્ર, ત્યાંથી પવન પણ પસાર થઈ શક્યો નહીં।

Verse 118

तथा दौणिर्महाराज शरान्‌ हेमविभूषितान्‌ । तैलथधौतानू्‌ प्रसन्नाग्रान्‌ प्राहिणोद्‌ वधकाड्क्षया

સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ત્યારબાદ દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાએ વધની ઇચ્છાથી સોનાથી શોભિત, તેલમાં ધોઈને ચોખ્ખા કરેલા, તેજસ્વી તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા અનેક બાણો છોડ્યા।

Verse 119

तानन्तरिक्षे विशिखैस्त्रिधैकैकमशातयत्‌ । विशेषयन्‌ द्रोणसुतं तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

સંજય બોલ્યો—ત્યારે ભીમસેને પોતાની વિશેષતા દર્શાવી આકાશમાં જ દરેક બાણને પોતાના બાણોથી ત્રણ-ત્રણ ટુકડા કરી નાખ્યા અને દ્રોણપુત્રને નિશાન બનાવી કહ્યું—“ઊભો રહ, ઊભો રહ!”

Verse 120

पुनश्न शरवर्षाणि घोराण्युग्राणि पाण्डव: । व्यसृजद्‌ बलवान क्रुद्धो द्रोणपुत्रवधेप्सया

સંજય બોલ્યો—પછી ક્રોધથી પ્રજ્વલિત બલવાન પાંડવ ભીમસેને દ્રોણપુત્રના વધની ઇચ્છાથી તેના ઉપર ફરી ઘોર અને ઉગ્ર બાણવર્ષા શરૂ કરી।

Verse 121

ततो<स्त्रमायया तूर्ण शरवृष्टिं निवार्य ताम्‌ । धनुश्विच्छेद भीमस्य द्रोणपुत्रो महास्त्रवित्‌

સંજય બોલ્યો—ત્યારે દ્રોણપુત્રે અસ્ત્રવિદ્યાની માયા-યુક્તિથી તત્કાળ તે બાણવર્ષા અટકાવી; અને મહાસ્ત્રવેત્તા બની ભીમનું ધનુષ કાપી નાખ્યું।

Verse 122

स छिन्नधन्वा बलवान्‌ रथशरक्ति सुदारुणाम्‌

સંજય બોલ્યો—ધનુષ કાપી નાખવામાં આવ્યું હોવા છતાં તે બલવાન યોદ્ધાએ રથ પરથી અત્યંત ભયંકર રથશક્તિનો પ્રહાર કર્યો; યુદ્ધનો પ્રવાહ એવો છે કે મુખ્ય શસ્ત્ર ગુમાવ્યા પછી પણ પરાક્રમ અટકતો નથી।

Verse 123

वेगेनाविध्य चिक्षेप द्रोणपुत्ररथं प्रति । धनुष कट जानेपर बलवान भीमसेनने द्रोणपुत्रके रथपर एक भयंकर रथशक्ति बड़े वेगसे घुमाकर फेंकी ।। तामापतन्तीं सहसा महोल्काभां शितै: शरै:

સંજય બોલ્યો—મહાબલી અને ધનુર્વિદ્યામાં નિપુણ ભીમસેને ભારે વેગથી ઘુમાવી દ્રોણપુત્રના રથ તરફ એક ભયંકર રથશક્તિ ફેંકી। તે જ્વલંત ઉલ્કા જેવી સહસા ધસી આવતી હતી, પરંતુ તીક્ષ્ણ બાણોએ મધ્યમાં જ તેને અટકાવી દીધી। યુદ્ધમાં દરેક પ્રહાર તરત જ પ્રતિપ્રહારને જન્મ આપે છે; વિનાશ વચ્ચે પણ સંયમ, કુશળતા અને જવાબદારી જ ધર્મનો ભાર વહન કરે છે।

Verse 124

एतस्मिन्नन्तरे भीमो दृढ्मादाय कार्मुकम्‌

સંજય બોલ્યો—એ જ ક્ષણે ભીમે દૃઢતાથી પોતાનું ધનુષ ઉઠાવ્યું; રણધર્મની કઠોર માંગમાં તરત કાર્ય કરવાનો તેનો સંકલ્પ પ્રગટ થયો।

Verse 125

ततो द्रौणिमहाराज भीमसेनस्य सारथिम्‌

સંજય બોલ્યો—પછી, હે મહારાજ, દ્રૌણિ અશ્વત્થામાએ ભીમસેનના સારથિને નિશાન બનાવ્યો।

Verse 126

सो5तिविद्धों बलवता द्रोणपुत्रेण सारथि:

સંજય બોલ્યો—તે સારથી દ્રોણપુત્રના બલવાન પ્રહારથી ઘોર રીતે વિંધાઈ ગયો અને અત્યંત પીડિત થયો; યુદ્ધમાં માત્ર સેવા કરનારાઓ પણ મહાબલવાનની હિંસાથી બચતા નથી।

Verse 127

ततोडश्वाः प्राद्रवंस्तृर्ण मोहिते रथसारथौ

સંજય બોલ્યો—ત્યારે રથસારથી તૃણમાત્ર કારણથી પણ મોહગ્રસ્ત થયો; તેથી ઘોડાં ઉછળી દોડી પડ્યાં અને યુદ્ધના કકળાટમાં રથનું નિયંત્રણ છૂટી ગયું।

Verse 128

त॑ दृष्टवा प्रद्रुतैरश्वैरपकृष्ट रणाजिरात्‌

સંજય બોલ્યો—ઝડપથી દોડતા અશ્વોએ તેને રણભૂમિમાંથી ખેંચી લઈ જતા જોયા ત્યારે સૌએ સમજ્યું કે તે યુદ્ધમંડપમાંથી બળપૂર્વક દૂર કરાઈ રહ્યો છે।

Verse 129

ततः: सर्वे च पठ्चाला भीमसेनश्नू पाण्डव:

સંજય બોલ્યો—ત્યારે બધા પાંચાલો, ભીમસેન અને પાંડવો એકસાથે એકત્ર થયા; રણભૂમિમાં એકમન સંકલ્પથી પોતાના ધર્મકર્તવ્ય માટે પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 130

तान्‌ प्रभग्नांस्ततो द्रोणि: पृष्ठठो विकिरन्‌ शरान्‌

સંજય બોલ્યો—ત્યારે દ્રોણિપુત્રે તેમને ભંગ થયેલા જોઈ પાછળથી બાણો છાંટ્યા; ભાગતા યોદ્ધાઓને દબાવી તેણે પલાયનની ભીતિ વધુ વધારી દીધી।

Verse 131

ते वध्यमाना: समरे द्रोणपुत्रेण पार्थिवा:,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली

સંજય બોલ્યો—હે રાજન, દ્રોણપુત્ર દ્વારા સમરમાં કાપી નાખાતા તે બધા રાજાઓ તેના ભયથી રણભૂમિ છોડીને ભાગ્યા અને સર્વ દિશાઓમાં શરણ લેવા લાગ્યા।

Verse 132

द्रोणपुत्रभयाद्‌ राजन्‌ दिश: सर्वाश्व भेजिरे,राजन! समरांगणमें द्रोणपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए समस्त राजाओंने उसके भयसे भागकर सम्पूर्ण दिशाओंकी शरण ली

સંજય બોલ્યો—રાજન! દ્રોણપુત્રના ભયથી તેઓ સર્વ દિશાઓમાં ભાગી ગયા. સમરાંગણે દ્રોણપુત્ર દ્વારા રાજાઓ કાપાતા જોઈ, સંકલ્પથી નહીં પરંતુ ભયથી પ્રેરાઈ તેઓ ચારેય દિશાઓમાં શરણ લેવા દોડ્યા।

Verse 200

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वण्यश्वत्थामपराक्रमे द्विशततमो<ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, નારાયણાસ્ત્ર-મોક્ષપર્વના અંતર્ગત, અશ્વત્થામાના પરાક્રમનું વર્ણન કરતો આ દ્વિશતતમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 866

भीमसेनो महाबाहु: क्रोधमाहारयत्‌ परम्‌ । मालवनरेश सुदर्शन

સંજય બોલ્યો—મહાબાહુ ભીમસેન પરમ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો. તેની આંખો સામે જ દ્રોણપુત્રે માલવના નરેશ સુદર્શન, પુરુદેશના અધિપતિ વૃદ્ધક્ષત્ર તથા ચેદિદેશના યુવરાજને મારી નાખ્યા. આ જોઈ પાંડવ ભીમનો ક્રોધ ઉછળી ઊઠ્યો।

Verse 883

विव्याध निशितैर्बाणैर्भीमसेनममर्षण: । तब महातेजस्वी अमर्षशील द्रोणकुमारने उस बाणवर्षाको नष्ट करके भीमसेनको पैने बाणोंसे बींध डाला

સંજય બોલ્યો—અમર્ષશીલ યોદ્ધાએ તીક્ષ્ણ બાણોથી ભીમસેનને વીંધી નાખ્યો. ત્યારબાદ મહાતેજસ્વી દ્રોણપુત્રે સામે આવતી બાણવૃષ્ટિને નષ્ટ કરીને ભીમને ધારદાર શરોથી ઘાયલ કર્યો।

Verse 893

क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा द्रौणिं विव्याध पत्रिणा । यह देख महाबली महाबाहु भीमसेनने युद्धस्थलमें एक क्षुरप्रसे अश्वत्थामाका धनुष काटकर पंखदार बाणसे उसको भी घायल कर दिया

સંજય બોલ્યો—મહાબલી મહાબાહુ ભીમસેને ક્ષુરપ્ર બાણથી અશ્વત્થામાનું ધનુષ કાપી નાખ્યું અને પછી પંખવાળા બાણથી તેને ફરી ઘાયલ કર્યો।

Verse 923

द्रौणिं संछादयामासुर्घनौधा इव भास्करम्‌ | जैसे मेघोंकी घटाएँ सूर्यको ढक लेती हैं, उसी प्रकार भीमसेनके नामसे अंकित और सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुनहरी पाँखवाले बाणोंने द्रोणपुत्रकों आच्छादित कर दिया

સંજય બોલ્યો— જેમ ઘન મેઘસમૂહ સૂર્યને ઢાંકી દે છે, તેમ ભીમસેનના નામથી અંકિત, શાણ પર ચઢાવી તીક્ષ્ણ કરેલા, સોનાળી પાંખવાળા બાણોએ દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાને સર્વ તરફથી આચ્છાદિત કરી દીધો।

Verse 946

न विव्यथे महाराज तदद्भुतमिवा भवत्‌ । महाराज! संग्राममें शोभा पानेवाले अअश्वत्थामाके द्वारा समरभूमिमें ढके जानेपर भी भीमसेनको तनिक भी व्यथा नहीं हुई, वह अद्भुत-सी बात थी

સંજય બોલ્યો— મહારાજ! ભીમસેન જરાય ડગ્યો નહીં; એ તો અદ્ભુત સમાન હતું. યુદ્ધમાં તેજસ્વી અશ્વત્થામાએ રણભૂમિમાં તેને ઘેરી દબાવ્યો, છતાં ભીમને રત્તીભર પણ વ્યથા ન થઈ।

Verse 963

निर्भिद्य विविशुस्तूर्ण वल्मीकमिव पन्नगा: । माननीय नरेश! जैसे सर्प तुरंत ही बाँबीमें घुस जाते हैं, उसी प्रकार वे बाण द्रोणपुत्रके गलेकी हँसलीको छेदकर भीतर समा गये

સંજય બોલ્યો— માનનીય નરેશ! જેમ સર્પ તરત જ વાંબીમાં ઘૂસી જાય છે, તેમ તે બાણો દ્રોણપુત્રના ગળા પાસેની હંસલી (કોલરબોન વિસ્તાર)ને ભેદીને ઝડપથી અંદર સમાઈ ગયા।

Verse 986

क्रोध॑ परममातस्थौ समरे रुधिरोक्षित: । नरेश्वर! दो ही घड़ीमें पुन: सचेत हो खूनसे लथपथ हुए अश्वत्थामाने उस समरांगणमें अत्यन्त क्रोध प्रकट किया

સંજય બોલ્યો— નરેશ્વર! થોડા જ સમયમાં ફરી સચેત થઈ, લોહીમાં ભીંજાયેલો અશ્વત્થામા તે સમરાંગણમાં પરમ ક્રોધે ભરાઈ ગયો।

Verse 1003

शतमाशीविषाभानां प्रेषयामास भारत । भारत! उसने धनुषको कानतक खींचकर प्रचण्ड तेजसे युक्त और विषैले सर्पोके समान भयंकर सौ बाण भीमसेनपर चलाये

સંજય બોલ્યો— હે ભારત! તેણે ધનુષ્યને કાન સુધી ખેંચીને, પ્રચંડ તેજથી યુક્ત, વિષાળુ સર્પો સમાન ભયંકર એવા સો બાણ ભીમસેન પર છોડ્યા।

Verse 1036

विव्याध निशितैर्बाणैद्रौणिं पजचभिराहवे । तब अमर्षमें भरे हुए भीमसेनने दूसरा धनुष लेकर युद्धस्थलमें पाँच पैने बाणोंसे द्रोणपुत्रको घायल कर दिया

સંજય બોલ્યા—રણભૂમિમાં સંયમિત ક્રોધથી ભરાયેલા ભીમસેને બીજું ધનુષ ઉઠાવી પાંચ તીક્ષ્ણ બાણોથી દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાને ઘાયલ કર્યો।

Verse 1213

शरैश्नैनं सुबहुभि: क्रुद्ध: संख्ये पराभिनत्‌ | तब महान्‌ अस्त्रवेत्ता द्रोणपुत्रने अपने अस्त्रोंकी मायासे तुरंत ही उस बाण-वर्षाका निवारण करके भीमसेनका धनुष काट डाला। साथ ही क्रोधमें भरकर उसने युद्धस्थलमें बहुसंख्यक बाणोंद्वारा इन्हें क्षत-विक्षत कर दिया

ક્રોધિત દ્રોણપુત્રે યુદ્ધમાં અનેક બાણોથી તેના પર પ્રહાર કર્યો. પછી તે મહાન અસ્ત્રવેત્તાએ પોતાની અસ્ત્ર-માયાથી ક્ષણમાં જ તે બાણવર્ષા અટકાવી ભીમસેનનું ધનુષ કાપી નાખ્યું અને અસંખ્ય બાણોથી તેને ક્ષત-વિક્ષત કર્યો।

Verse 1233

चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्‌ पाणिलाघवम्‌ । बड़ी भारी उल्काके समान सहसा अपनी ओर आती हुई उस रथशक्तिको अभ्वत्थामाने अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए समरभूमिमें तीखे बाणोंसे काट डाला

સમરમાં દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાએ હાથોની ફુર્તી દર્શાવી, મહા ઉલ્કા સમાન સહસા પોતાની તરફ આવતી તે રથશક્તિને તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખી।

Verse 1243

द्रौणिं विव्याध विशिखै: स्मयमानो वृकोदर: । इसी बीचमें मुसकराते हुए भीमसेनने एक सुदृढ़ धनुष लेकर अनेक बाणोंसे द्रोणपुत्रको बींध डाला

એ વચ્ચે સ્મિત કરતા વૃકોદર ભીમસેને દૃઢ ધનુષ લઈને અનેક બાણોથી દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાને વીંધી નાખ્યો।

Verse 1253

ललाटे दारयामास शरेणानतपर्वणा । महाराज! तब अभश्व॒त्थामाने झुकी हुई गाँठवाले बाणसे भीमसेनके सारथिका ललाट छेद दिया

મહારાજ! ત્યારે અશ્વત્થામાએ વાંકી ગાંઠવાળા બાણથી ભીમસેનના સારથિનું લલાટ ભેદી નાખ્યું।

Verse 1263

व्यामोहमगमद्‌ू राजन्‌ रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम्‌ | राजन! बलवान द्रोणपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किया हुआ सारथि घोड़ोंकी बागडोर छोड़कर मूर्च्छित हो गया

સંજય બોલ્યો—રાજન! દ્રોણપુત્ર દ્વારા અત્યંત ઘાયલ થયેલો સારથી ઘોડાઓની લગામ છોડી ઘોર મૂર્ચ્છામાં પડી ગયો.

Verse 1273

भीमसेनस्य राजेन्द्र पश्यतां सर्वधन्विनाम्‌ | राजेन्द्र! सारथिके मूर्च्छित हो जानेपर भीमसेनके घोड़े सम्पूर्ण धनुर्धरोंके देखते-देखते तुरंत वहाँसे भाग चले

સંજય બોલ્યો—રાજેન્દ્ર! સર્વ ધનુર્ધરો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, સારથી મૂર્ચ્છિત થતાં જ ભીમસેનના ઘોડા તરત જ ત્યાંથી દોડી ગયા.

Verse 1283

दध्मौ प्रमुदित: शड्खं बृहन्तमपराजित: । भागे हुए घोड़े भीमसेनको समरांगणसे दूर हटा ले गये, यह देखकर विजयी वीर अश्वृत्थामाने अत्यन्त प्रसन्न हो अपना विशाल शंख बजाया

સંજય બોલ્યો—ભાગી ગયેલા ઘોડાઓ ભીમસેનને રણભૂમિથી દૂર લઈ ગયા, તે જોઈ અપરાજિત વિજયી વીર અશ્વત્થામા અત્યંત પ્રસન્ન થઈ પોતાનો વિશાળ શંખ ફૂંક્યો.

Verse 1293

धृष्टद्युम्नरथं त्यक्त्वा भीता: सम्प्राद्रवन्‌ दिश: । तब पाण्डुपुत्र भीमसेन और समस्त पांचाल भयभीत हो धृष्टद्युम्नका रथ छोड़कर चारों दिशाओंमें भाग गये

સંજય બોલ્યો—તેઓ ભયભીત થઈ ધૃષ્ટદ્યુમ્નનો રથ છોડીને ચારેય દિશાઓમાં દોડી ગયા.

Verse 1306

अभ्यवर्तत वेगेन कालयन्‌ पाण्डुवाहिनीम्‌ । उन भागते हुए सैनिकोंपर पीछेसे बाण बिखेरते और पाण्डव-सेनाको खदेड़ते हुए अश्वत्थामाने बड़े वेगसे पीछा किया

સંજય બોલ્યો—તે મહા વેગથી આગળ વધ્યો; ભાગતા સૈનિકો પર પાછળથી બાણવર્ષા કરતો પાંડવ-સેનાને હાંકી કાઢતો ગયો.