Adhyaya 197

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रमोक्षपर्वमें धृतराष्ट्प्रशरविषयक एक सौ चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १९४ ॥। का बछ। सं: पजञ्चनवर्त्याधेकशततमो< ध्याय: अश्वत्थामाके क्रोधपूर्ण उदूगार और उसके द्वारा नारायणास्त्रका प्राकट्य संजय उवाच छटद्मना निहतं श्रुत्वा पितरं पापकर्मणा । बाष्पेणापूर्यत द्रौणी रोषेण च नरर्षभ

સંજય બોલ્યો—હે નરશ્રેષ્ઠ! પાપકર્મી ધૃષ્ટદ્યુમ્ને છળથી મારા પિતાનો વધ કર્યો છે—આ સાંભળતાં દ્રૌણિ અશ્વત્થામાની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ; પછી તે રોષથી દહકતો ઉગ્ર ક્રોધે ઊભો થયો.

Verse 2

तस्य क्रुद्धस्य राजेन्द्र वपुर्दीप्तमदृश्यत । अन्तकस्येव भूतानि जिहीर्षो: कालपर्यये

રાજેન્દ્ર! તે ક્રોધિત અશ્વત્થામાનું શરીર જ્વલંત દેખાતું હતું. જેમ પ્રલયકાળે સર્વ પ્રાણીઓને હરી લેવા ઇચ્છતા યમરાજનું તેજ પ્રજ્વલિત થાય, તેમ જ તેનું રૂપ પણ ક્રોધથી ત્યાં પ્રજ્વલિત થયું.

Verse 3

अश्रुपूर्णे ततो नेत्रे व्यपमृज्य पुन: पुन: । उवाच कोपान्नि:श्वस्य दुर्योधनमिदं वच:,अपने आँसूभरे नेत्रोंको बारंबार पोंछकर क्रोधसे लंबी साँस खींचते हुए अभश्वत्थामाने दुर्योधनसे इस प्रकार कहा--

ત્યારે આંસુથી ભરાયેલી આંખો વારંવાર પુંછીને અને ક્રોધથી લાંબો શ્વાસ ખેંચીને અશ્વત્થામાએ દુર્યોધનને આ વચન કહ્યાં.

Verse 4

पिता मम यशथा क्षुद्रैर्न्यस्तशस्त्रो निपातित: । धर्मध्वजवता पापं कृतं तद्‌ विदितं मम

રાજન! મારા પિતાએ જેમ શસ્ત્ર મૂકી દીધાં હતાં, તેમ જ તે ક્ષુદ્રોએ તેમને પાડી મારી નાખ્યા; અને ધર્મનો ધ્વજ ધારણ કરનાર યુધિષ્ઠિરે જે પાપ કર્યું છે, તે બધું મને જાણી ગયું છે.

Verse 5

अनार्य॑ सुनृशंसं च धर्मपुत्रस्य मे श्रुतम्‌ । युद्धेष्व॒पि प्रवृत्तानां ध्रुवं जयपराजयौ

ધર્મપુત્રના મુખેથી મેં અનાર્ય અને અત્યંત નિર્દય વચન સાંભળ્યું છે. યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયેલાઓ માટે જય-પરાજય તો નિશ્ચિત જ ધ્રુવ છે.

Verse 6

न्यायवृत्तों वधो यस्तु संग्रामे युध्यतो भवेत्‌

સંજય બોલ્યો—યુદ્ધના ઘમાસાણમાં ન્યાયવૃત્તિથી વર્તન કરનારા યોદ્ધાઓ લડતાં લડતાં માર્યા જાય, તો તે વધ વ્યક્તિગત દ્વેષથી નહિ, યુદ્ધધર્મની અનિવાર્ય પરિસ્થિતિથી થયેલો માનવામાં આવે છે।

Verse 7

गत: स वीरलोकाय पिता मम न संशय:

સંજય બોલ્યો—મારા પિતા વીરલોકને પામ્યા છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 8

न शोच्य: पुरुषव्याप्र यस्तदा निधनं गत: । 'पुरुषसिंह! इसमें संशय नहीं कि मेरे पिता वीरगतिको प्राप्त हुए हैं। उस समय वे मारे गये, इस बातको लेकर उनके लिये शोक करना उचित नहीं है ।।

સંજય બોલ્યો—હે પુરુષસિંહ! જે તે સમયે મર્યો, તેના માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી. મારા પિતા વીરગતિને પામ્યા—એમાં સંશય નથી. પરંતુ વિચારવાનું એ છે કે ધર્મમાં પ્રવૃત્ત હોવા છતાં તેમને વાળ પકડી અપમાનિત કરવામાં આવ્યા।

Verse 9

पश्यतां सर्वसैन्यानां तन्मे मर्माणि कृन्तति । परंतु धर्ममें तत्पर रहनेपर भी जो समस्त सैनिकोंके देखते-देखते उनका केश पकड़ा गया, वह अपमान ही मेरे मर्मस्थानोंको विदीर्ण किये देता है ।।

સંજય બોલ્યો—સમસ્ત સેનાઓની નજર સામે થયેલું તે અપમાન મારા મર્મને કાપે છે. હું જીવતો હોઉં ત્યારે મારા પિતાના વાળ પકડાયા—આ આઘાત મને અંદરથી ચીરવી નાખે છે।

Verse 10

कामात्‌ क्रोधादविज्ञानाद्धर्षादू बाल्येन वा पुन:

સંજય બોલ્યો—કામ, ક્રોધ, અજ્ઞાન, ઉન્મત્ત હર્ષ અથવા બાળસુલભ ચપળતાથી લોકો ધર્મવિરુદ્ધ કર્મ કરી બેસે છે અને શ્રેષ્ઠ પુરુષોનું અપમાન કરે છે. દ્રુપદનો તે ક્રૂર, દુરાત્મા પુત્ર નિશ્ચયે મારી અવહેલના કરીને આ મહાપાપ કરી ગયો છે; તેથી તે ધૃષ્ટદ્યુમ્નને આ પાપનું અત્યંત ભયંકર ફળ ભોગવવું પડશે।

Verse 11

विधर्मकाणि कुर्वन्ति तथा परिभवन्ति च । तदिदं पार्षतेनेह महदाधर्मिकं कृतम्‌

લોકો કામ, ક્રોધ, અજ્ઞાન, હર્ષ અથવા બાળસહજ ચંચળતાના વશમાં પડી ધર્મવિરુદ્ધ કર્મ કરે છે અને શ્રેષ્ઠ પુરુષોનું અપમાન પણ કરી બેસે છે. અહીં પાર્ષતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને નિશ્ચયે એક મહાન અધર્મકૃત્ય કર્યું છે.

Verse 12

अवज्ञाय च मां नूनं॑ नृशंसेन दुरात्मना | तस्यानुबन्ध॑ द्रष्टासौ धृष्टद्युम्न: सुदारुणम्‌

એ ક્રૂર અને દુરાત્માએ નિશ્ચયે મારી અવજ્ઞા કરીને આ ઘોર પાપ કર્યું છે. તે કર્મનો અત્યંત દારુણ પરિણામ ધૃષ્ટદ્યુમ્નને અવશ્ય ભોગવવો પડશે.

Verse 13

अकार्य परमं कृत्वा मिथ्यावादी च पाण्डव: । यो हासौ छटद्मना5<चार्य शस्त्र संन्यासयत्‌ तदा

જે પાંડવે પરમ અકાર્ય કરીને અને મિથ્યા બોલીને, છળથી તે સમયે આચાર્ય દ્રોણને શસ્ત્ર ત્યાગવા માટે મજબૂર કર્યો—એ જ પાંડવનો અહીં ઉલ્લેખ છે.

Verse 14

शपे सत्येन कौरव्य इष्टापूर्तेन चैव ह

હે કૌરવ્ય! હું મારા સત્ય અને ઇષ્ટ-આપૂર્ત—યજ્ઞયાગ તથા લોકહિતના પુણ્યકર્મો—ની શપથ લઈને કહું છું.

Verse 15

अहत्वा सर्वपाज्चालान्‌ जीवेयं न कथंचन । सर्वोपायैर्यतिष्यामि पठचालानामहं वधे

સમસ્ત પાંચાલોનો વધ કર્યા વિના હું કોઈ રીતે જીવિત રહી શકીશ નહીં. સર્વ ઉપાયોથી હું પાંચાલોના વધ માટે પ્રયત્ન કરીશ.

Verse 16

धृष्टद्युम्नं च समरे हन्ताहं पापकारिणम्‌ | कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन च

રણભૂમિમાં તે પાપકર્તા ધૃષ્ટદ્યુમ્નને હું નિશ્ચયે સંહાર કરીશ—અહીં જેવો પણ ઉપાય જરૂરી હોય, તે મૃદુ હોય કે કઠોર।

Verse 17

“समरभूमिमें पापाचारी धृष्टद्युम्नको मैं कोमल और कठोर जिस किसी भी कर्मके द्वारा अवश्य मार डालूँगा ।। पज्चालानां वध कृत्वा शान्तिं लब्धास्मि कौरव | यदर्थ पुरुषव्याघ्र पुत्रानिच्छन्ति मानवा:

રણભૂમિમાં પાપાચારી ધૃષ્ટદ્યુમ્નને હું મૃદુ કે કઠોર—જેમ પણ જરૂરી હોય તેમ—અવશ્ય સંહાર કરીશ. પાંચાલોનો વધ કરીને, હે કૌરવ, હું તે શાંતિ પ્રાપ્ત કરીશ, જેના માટે, હે પુરુષવ્યાઘ્ર, માનવો પુત્રોની ઇચ્છા રાખે છે।

Verse 18

पित्रा तु मम सावस्था प्राप्ता निर्बन्धुना यथा

મારા પિતાના કારણે મારી આવી દશા થઈ—જાણે હું બંધુહીન, બાંધાયેલો અને નિઃસહાય છું।

Verse 19

मयि शैलप्रतीकाशे पुत्रे शिष्ये च जीवति । “मेरे पिताने मुझ पर्वत-सरीखे पुत्र और शिष्यके जीते-जी बन्धुहीनकी भाँति वह दुरवस्था प्राप्त की है ।। धिड्ममास्त्राणि दिव्यानि धिग्‌ बाहू धिक्‌ पराक्रमम्‌

હું—પર્વતસમાન બળવાન પુત્ર અને શિષ્ય—જીવિત હોવા છતાં મારા પિતા બંધુહીન જેવા દુર્દશામાં પડ્યા છે. ધિક્કાર છે મારા દિવ્ય અસ્ત્રોને; ધિક્કાર છે આ ભુજાઓને; ધિક્કાર છે મારા પરાક્રમને!

Verse 20

स तथाहं करिष्यामि यथा भरतसत्तम

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તમે જેમ આજ્ઞા આપો તેમ જ હું કરીશ।

Verse 21

आर्येण हि न वक्तव्या कदाचित्‌ स्तुतिरात्मन:

કારણ આર્ય પુરુષે ક્યારેય પોતાના વિષે પોતાની સ્તુતિ બોલવી ન જોઈએ.

Verse 22

अद्य पश्यन्तु मे वीर्य पाण्डवा: सजनार्दना:

આજે પાંડવો—જનાર્દન (કૃષ્ણ) સહિત—મારું પરાક્રમ જોઈ લે.

Verse 23

न हि देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसा:

નિશ્ચયે, ન દેવો, ન ગંધર્વો, ન અસુરો, અને ન રાક્ષસો પણ…

Verse 24

मदन्यो नास्ति लोके<स्मिन्नर्जुनाद वास्त्रवित्‌ क्वचित्‌

આ લોકમાં અર્જુન સિવાય ક્યાંય એવો બીજો કોઈ નથી, જે અસ્ત્રવિદ્યામાં એટલો નિપુણ હોય.

Verse 25

अहं हि ज्वलतां मध्ये मयूखानामिवांशुमान्‌ । प्रयोक्ता देवसृष्टानामस्त्राणां प्ततागत:

હું જ્વલંત તેજના મધ્યમાં, પોતાની કિરણોમાં સૂર્ય જેવો ઊભો હતો—દેવસૃષ્ટ દિવ્યાસ્ત્રો પ્રયોગ કરીને પરત આવેલો હતો.

Verse 26

“इस संसारमें मुझसे या अर्जुनसे बढ़कर दूसरा कोई अस्त्रवेत्ता कहीं नहीं है। आज मैं शत्रुकी सेनामें घुसकर प्रकाशमान अंशुधारियोंके बीच अंशुमाली सूर्यके समान तपता हुआ देवनिर्मित अस्त्रोंका प्रयोग करूँगा ।।

સંજય બોલ્યો— “આ જગતમાં મારો કે અર્જુનનો કરતાં મહાન અસ્ત્રવિદ બીજો કોઈ નથી. આજે હું શત્રુસેનામાં પ્રવેશ કરી, પ્રકાશમાન કિરણધારી બાણોની વચ્ચે અંશુમાળી સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બની, દેવનિર્મિત દિવ્યાસ્ત્રોનો પ્રયોગ કરીશ. આજે મહાસમરમાં મારા ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણો મારું મહાપરાક્રમ દર્શાવી પાંડવ યોદ્ધાઓને ચકનાચૂર કરશે.”

Verse 27

अद्य सर्वा दिशो राजन्‌ धाराभिरिव संकुला: । आवृता: पत्रिभिस्ती&णै््रष्टारो मामकैरिह

સંજય બોલ્યો— “રાજન! આજે સર્વ દિશાઓ જાણે વરસાદની ધારાઓથી ભરાઈ ગૂંચવાઈ ગઈ હોય તેમ લાગે છે. અહીં તો આપણા પક્ષના દર્શકો પણ તીક્ષ્ણ બાણોથી ઢંકાઈ રહ્યા છે.”

Verse 28

“राजन! जैसे बरसती हुई जलधाराओंसे सम्पूर्ण दिशाएँ ढक जाती हैं, उसी प्रकार आज सब लोग मेरे तीखे बाणोंसे सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित हुई देखेंगे ।।

સંજય બોલ્યો— “રાજન! જેમ વરસતી જળધારાઓ સર્વ દિશાઓને ઢાંકી દે છે, તેમ આજે બધા લોકો મારી તીક્ષ્ણ બાણવર્ષાથી દિશાઓ આચ્છાદિત થયેલી જોશે. હું ચારે તરફ બાણજાળ વિખેરી, ભયંકર ગર્જના કરનારા શત્રુઓને એ રીતે પાડી દઈશ જેમ પ્રચંડ વાવાઝોડું વૃક્ષોને પાડી દે છે।”

Verse 29

न हि जानाति बीभत्सुस्तदस्त्र॑ न जनार्दन: | न भीमसेनो न यमौ न च राजा युधिष्ठिर:

સંજય બોલ્યો— “આજે હું જે અસ્ત્રનો પ્રયોગ કરીશ, તે ન બીભત્સુ અર્જુન જાણે છે, ન જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણ. ન ભીમસેન, ન માદ્રીના યુગ્મ પુત્રો, ન રાજા યુધિષ્ઠિર—કોઈને પણ તેનું જ્ઞાન નથી.”

Verse 30

न पार्षतो दुरात्मासौ न शिखण्डी न सात्यकि: । यदिदं मयि कौरव्य सकल्प॑ सनिवर्तनम्‌

સંજય બોલ્યો— “કૌરવનંદન! મારી પાસે રહેલું આ (અસ્ત્ર/ઉપાય)—તેની પ્રયોગવિધિ અને ઉપસંહાર સહિત—દુરાત્મા પૃષતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્નને પણ ખબર નથી, શિખંડીને પણ નથી, સાત્યકીને પણ નથી. આ માત્ર મને જ જાણીતું છે.”

Verse 31

नारायणाय मे पित्रा प्रणम्य विधिपूर्वकम्‌ | उपहार: पुरा दत्तो ब्रह्मरूप उपस्थित:

સંજયે કહ્યું—પૂર્વકાળમાં મારા પિતાએ વિધિપૂર્વક ભગવાન નારાયણને પ્રણામ કરીને વેદસ્વરૂપ સ્તુતિ-ઉપહાર અર્પણ કર્યો. ભગવાન સ્વયં પ્રત્યક્ષ થયા, તે ઉપહાર સ્વીકાર્યો અને પિતાને વર આપ્યો; ત્યારે મારા પિતાએ વરરૂપે પરમ નારાયણાસ્ત્રની યાચના કરી.

Verse 32

तं स्वयं प्रतिगृह्मयाथ भगवान्‌ स वरं ददौ । वव्रे पिता मे परममस्त्रं नारायणं तत:

પછી ભગવાન સ્વયં પ્રત્યક્ષ થઈ તે ઉપહાર સ્વીકારી વર આપ્યો. ત્યારબાદ મારા પિતાએ વરરૂપે પરમ অস্ত્ર—નારાયણાસ્ત્ર—પસંદ કર્યું.

Verse 33

अथैनमब्रवीद्‌ राजन्‌ भगवान्‌ देवसत्तम: । भविता त्वत्समो नान्य: कश्चिद्‌ युधि नर: क्वचित्‌

પછી દેવશ્રેષ્ઠ ભગવાને તેને કહ્યું—“રાજન! હવે યુદ્ધમાં તારા સમાન બીજો કોઈ મનુષ્ય ક્યાંય, ક્યારેય નહીં હોય.”

Verse 34

न त्विदं सहसा ब्रद्नान्‌ प्रयोक्तव्यं कथंचन । न होतदस्त्रमन्यत्र वधाच्छत्रोर्निवर्तते

“પરંતુ, બ્રહ્મન! આ અસ્ત્રનો ઉપયોગ કોઈ રીતે પણ ઉતાવળમાં ન કરવો; કારણ કે શત્રુનો વધ કર્યા વિના આ અસ્ત્ર બીજા કોઈ ઉપાયથી પાછું ફરતું નથી.”

Verse 35

न चैतच्छक्यते ज्ञातुं कं न वध्येदिति प्रभो । अवध्यमपि हन्याद्धि तस्मान्नैतत्‌ प्रयोजयेत्‌

“પ્રભો! આ અસ્ત્ર કોને ન મારે તે જાણવું શક્ય નથી. તે અવધ્યને પણ મારી શકે છે; તેથી તેનો ઉપયોગ ઉતાવળમાં ન કરવો.”

Verse 36

अथ संख्ये रथस्यैव शस्त्राणां च विसर्जनम्‌ | प्रयाचतां च शत्रूणां गमनं शरणस्य च

સંજય બોલ્યો— યુદ્ધમધ્યે રથ છોડીને નીચે ઉતરી જવું, શસ્ત્રો ત્યજી દેવા, શત્રુઓ પાસે જઈ અભયની યાચના કરવી અને તેમની શરણાગતિ લેવી— આ મહાસ્ત્રને શાંત કરવાની રીતો છે. જે રણમાં આવા અસ્ત્રથી અવધ્ય મનુષ્યોને પીડા આપે છે, તે પોતે પણ સર્વ રીતે પીડિત થઈ શકે છે.

Verse 37

एते प्रशमने योगा महास्त्रस्थ परंतप । सर्वथा पीडितो हि स्यादवध्यान्‌ पीडयन्‌ रणे

સંજય બોલ્યો— હે પરંતપ! આ મહાસ્ત્રને શાંત કરવાની રીતો આ જ છે: રણભૂમિમાં રથ પરથી ઉતરી જવું, શસ્ત્રો ત્યજી દેવા, અભય માગવું અને શત્રુની શરણાગતિ લેવી. કારણ કે જે યુદ્ધમાં આ મહાસ્ત્રથી અવધ્યને પીડા આપે છે, તે પોતે પણ સર્વ રીતે પીડિત થઈ શકે છે.

Verse 38

तज्जग्राह पिता मह्य[ुमब्रवीच्चैव स प्रभु: । त्वं वधिष्यसि सर्वाणि शस्त्रवर्षाण्यनेकश:

સંજય બોલ્યો— ત્યારબાદ મારા પિતાએ તે દિવ્ય અસ્ત્ર ગ્રહણ કર્યું અને તે સમર્થ પ્રભુએ મને તેનું ઉપદેશ આપ્યો. અને ભગવાને કહ્યું— “બ્રાહ્મણ! આ અસ્ત્ર દ્વારા તું યુદ્ધમાં શસ્ત્રવર્ષાની સર્વ ધારોને વારંવાર નષ્ટ કરશ.”

Verse 39

अनेनास्त्रेण संग्रामे तेजसा च ज्वलिष्यसि । एवमुक्त्वा स भगवान्‌ दिवमाचक्रमे प्रभु:

સંજય બોલ્યો— “આ અસ્ત્રથી તું યુદ્ધમાં તેજથી પ્રજ્વલિત થશ.” એમ કહી તે પ્રભુ ભગવાન દિવ્ય લોક તરફ પ્રસ્થાન કરી ગયા.

Verse 40

एतन्नारायणादस्त्रं तत्‌ प्राप्त पितृबन्धुना । तेनाहं पाण्डवांश्वैव पज्चालान्‌ मत्स्यकेकयान्‌

સંજય બોલ્યો— આ જ તે નારાયણાસ્ત્ર છે, જે પિતૃપક્ષના એક બંધુ દ્વારા પ્રાપ્ત થયું હતું. તેના પ્રભાવથી મેં પાંડવોને તથા પાંચાલો, મત્સ્યો અને કેકયો ને પણ (આક્રાંત/વ્યાકુલ) જોયા.

Verse 41

यथा यथाहमिच्छेयं तथा भूत्वा शरा मम

સંજય બોલ્યા—“જેમ હું ઇચ્છું તેમ બનીને મારા બાણો તેમ જ કાર્ય કરશે.”

Verse 42

यथेष्टमश्मवर्षेण प्रवर्षिष्ये रणे स्थित:

સંજય બોલ્યા—“યુદ્ધમાં અડગ ઊભો રહી હું મારી ઇચ્છા મુજબ પથ્થરોની વરસાદ વરસાવીશ. લોખંડની ચાંચવાળા પક્ષીઓ દ્વારા મહારથીઓને પણ હાંકી કાઢીશ અને શત્રુઓ પર તીક્ષ્ણ ધારવાળા પરશુઓ પણ વરસાવીશ—એમાં રત્તીભર પણ સંશય નથી.”

Verse 43

अयोमुखैश्न विहगैद्रावयिष्ये महारथान्‌ । परश्वधांश्व निशितानुत्स्रक्ष्येडहमसंशयम्‌

સંજય બોલ્યા—“લોખંડની ચાંચવાળા પક્ષીઓથી હું મહારથીઓને પણ હાંકી કાઢીશ અને શત્રુઓ પર તીક્ષ્ણ પરશુઓ વરસાવીશ—એમાં સંશય નથી.”

Verse 44

सो<हं नारायणास्त्रेण महता शत्रुतापन: । शत्रून्‌ विध्वंसयिष्यामि कदर्थीकृत्य पाण्डवान्‌

સંજય બોલ્યા—“શત્રુઓને તપાવનાર હું હવે મહાન્ નારાયણાસ્ત્રનો પ્રયોગ કરીશ; પાંડવોને અપમાનિત અને પીડિત કરીને મારા સર્વ શત્રુઓનો વિનાશ કરી નાખીશ.”

Verse 45

मित्रब्रह्मगुरुद्रोही जाल्मक: सुविगर्लित: । पाञज्चालापसदश्चाद्य न मे जीवन्‌ विमोक्ष्यते

સંજય બોલ્યા—“મિત્ર, બ્રાહ્મણ અને ગુરુ પ્રત્યે દ્રોહ કરનાર, અત્યંત નિંદિત, પાંચાલોનો કલંક એવો ધૃષ્ટદ્યુમ્ન આજે મારા હાથમાંથી જીવતો છૂટી શકશે નહીં.”

Verse 46

तच्छुत्वा द्रोणपुत्रस्य पर्यवर्तत वाहिनी । ततः सर्वे महाशड्खान्‌ दध्मु: पुरुषसत्तमा:,द्रोणपुत्र अश्वत्थामाकी वह बात सुनकर कौरवोंकी सेना लौट आयी। फिर तो सभी पुरुषश्रेष्ठ वीर बड़े-बड़े शंख बजाने लगे

દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાના વચન સાંભળીને કૌરવોની સેના પાછી વળી. ત્યારબાદ પુરુષશ્રેષ્ઠ વીરો મહાશંખો ફૂંકી યુદ્ધભૂમિમાં ફરી ઉત્સાહ જગાવ્યો.

Verse 47

भेरीक्षाभ्यहनन्‌ हृष्टा डिण्डिमांश्न सहस्रश: । तथा ननाद वसुधा खुरनेमिप्रपीडिता

હર્ષિત યોદ્ધાઓએ સહસ્રોની સંખ્યામાં ભેરીઓ અને ડંકો વગાડ્યા. ઘોડાંના ખુરા અને રથચક્રોના ઘેરા દબાણથી પીડિત વસુધા પણ ગર્જી ઊઠી.

Verse 48

स शब्दस्तुमुल: खं द्यां पृथिवीं च व्यनादयत्‌ । सबने प्रसन्न होकर रणभेरियाँ बजायीं, सहस्रों डंके पीटे, घोड़ोंकी टापों और रथोंके पहियोंसे पीड़ित हुई रणभूमि मानो आर्तनाद करने लगी। वह तुमुल ध्वनि आकाश, अन्तरिक्ष और भूतलको गुँजाने लगी ।।

એ તુમુલ નાદ આકાશ, અંતરિક્ષ અને પૃથ્વીને ગુંજાવતો થયો. વરસાદી મેઘગર્જના સમાન એ ધ્વનિ સાંભળી પાંડવોએ પણ તેને જાણી લીધો.

Verse 49

समेत्य रथिनां श्रेष्ठा: सहिताश्चाप्यमन्त्रयन्‌ । मेघकी गम्भीर गर्जनाके समान उस तुमुलनादको सुनकर श्रेष्ठ पाण्डव महारथी एकत्र होकर गुप्त मन्त्रणा करने लगे || ४८ ई ।।

મેઘની ગಂಭીર ગર્જના સમાન એ તુમુલનાદ સાંભળી પાંડવોના શ્રેષ્ઠ રથીઓ એકત્ર થઈ ગુપ્ત મંત્રણા કરવા લાગ્યા. અને હે ભારત! દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાએ તે વાત કહી જળનું આચમન કર્યું.

Verse 50

प्रादुश्षकार तद्‌ दिव्यमस्त्रं नारायणं तदा,भारत! द्रोणपुत्र अश्वत्थामाने पूर्वोक्त बात कहकर जलसे आचमन करके उस समय उस दिव्य नारायणास्त्रको प्रकट किया

ત્યારબાદ તેણે તે ક્ષણે જ તે દિવ્ય નારાયણાસ્ત્ર પ્રગટ કર્યું.

Verse 56

द्वयमेतद्‌ भवेद्‌ राजन्‌ वधस्तत्र प्रशस्यते । “धर्मपुत्र युधिष्ठिरका क्रूरतापूर्ण नीच कर्म मैंने सुन लिया। राजन्‌! जो लोग युद्धमें प्रवृत्त होते हैं

સંજય બોલ્યો—રાજન! આ સ્થિતિમાં માત્ર બે જ પરિણામો છે; અને તેમાં વધને જ વધુ ‘પ્રશંસનીય’ કહેવાયું છે.

Verse 66

न स दुःखाय भवति तथा दृष्टो हि स द्विजै: । 'संग्राममें जूझते हुए वीरको यदि न्यायानुकूल वध प्राप्त हो जाय, तो वह दुःखका कारण नहीं होता; क्योंकि द्विजोंने युद्धके इस परिणामको देखा है

સંજય બોલ્યો—એવી મૃત્યુ દુઃખનું કારણ બનતી નથી; કારણ કે દ્વિજોએ માન્યું છે કે યુદ્ધમાં ઝઝૂમતા વીરને જો ન્યાયાનુકૂળ વધ મળે, તો તે શોકયોગ્ય નથી.

Verse 93

कथमन्ये करिष्यन्ति पुत्रेभ्य: पुत्रिण: स्पृहाम्‌ । “मेरे जीते-जी यदि पिताको अपने केश पकड़े जानेका अपमानपूर्ण कष्ट उठाना पड़ा, तब दूसरे पुत्रवान्‌ पुरुष किसलिये पुत्रोंकी अभिलाषा करेंगे?

સંજય બોલ્યો—મારા જીવતા-જી જો મારા પિતાને વાળ પકડી લેવાથી થયેલી અપમાનજનક પીડા સહન કરવી પડી, તો બીજા પુત્રવાન પુરુષો પુત્રોની ઇચ્છા શા માટે કરશે?

Verse 133

तस्याद्य धर्मराजस्य भूमि: पास्यति शोणितम्‌ । साथ ही मिथ्यावादी पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको भी यह अत्यन्त नीच कर्म करनेके कारण इसका दारुण परिणाम देखना पड़ेगा। जिसने छल करके आचार्यसे उस समय शस्त्र रखवा दिया था

આજે તે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરનું લોહી આ ધરતી પીશે; જેણે છળથી ત્યારે આચાર્યના હાથમાંથી શસ્ત્રો મુકાવ્યા હતા, તે મિથ્યાવાદી પાંડુપુત્રને આ નીચ કર્મનું દારુણ ફળ જોવું પડશે.

Verse 173

प्रेत्य चेह च सम्प्राप्तास्त्रायन्ते महतो भयात्‌ । “कुरुनन्दन! पांचालोंका वध करके ही मैं शान्ति पा सकूँगा। पुरुषसिंह! मनुष्य इसीलिये पुत्रोंकी इच्छा करते हैं कि वे प्राप्त होनेपर इहलोक और परलोकमें भी महान्‌ भयसे रक्षा करेंगे

સંજય બોલ્યો—પ્રાપ્ત થયા પછી તેઓ ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં—મહાભયથી રક્ષા કરે છે.

Verse 195

इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि अश्वृत्थामक्रो थे पजञ्चनवत्यधिकशततमो<ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં નારાયણાસ્ત્ર-મોક્ષપર્વ અંતર્ગત ‘અશ્વત્થામાનો ક્રોધ’ નામનો એકસો પંચાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 196

य॑ं सम द्रोण: सुतं प्राप्प केशग्रहमवाप्तवान्‌ । मेरे दिव्यास्त्रोंको धिक्‍कार है! मेरे इन दोनों भुजाओंको धिक्कार है! तथा मेरे पराक्रमको धिक्कार है!! जब कि मेरे-जैसे पुत्रको पाकर आचार्य द्रोणने केशग्रहणका अपमान उठाया

સંજયે કહ્યું— ધિક્કાર છે મારા દિવ્યાસ્ત્રોને! ધિક્કાર છે મારી આ બે ભુજાઓને! ધિક્કાર છે મારા પરાક્રમને! કારણ કે મારા જેવા પુત્રને પામ્યા છતાં આચાર્ય દ્રોણને કેશગ્રહણનો અપમાન સહન કરવો પડ્યો.

Verse 206

परलोकगतस्यापि भविष्याम्यनृण: पितु: । “भरतश्रेष्ठ! अब मैं ऐसा प्रयत्न करूँगा, जिससे परलोकमें गये हुए पिताके ऋणसे मुक्त हो सकूँ

ભરતશ્રેષ્ઠ! મારા પિતા પરલોક ગયા હોવા છતાં, હું એવો પ્રયત્ન કરીશ કે પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થઈ શકું.

Verse 213

पितुर्वधममृष्यंस्तु वक्ष्याम्यद्येह पौरुषम्‌ । “यद्यपि श्रेष्ठ पुरुषको कभी अपनी प्रशंसा नहीं करनी चाहिये, तथापि अपने पिताके वधको न सह सकनेके कारण आज मैं यहाँ अपने पुरुषार्थका वर्णन कर रहा हूँ

સંજયે કહ્યું— પિતૃવધ સહન ન થતાં આજે અહીં હું મારા પુરુષાર્થનું વર્ણન કરીશ. યદ્યપિ શ્રેષ્ઠ પુરુષે પોતાની પ્રશંસા કરવી ન જોઈએ, તથાપિ પિતાના વધનો આઘાત મને એવું બોલવા મજબૂર કરે છે.

Verse 226

मृद्नतः सर्वसैन्यानि युगान्तमिव कुर्वत: । आज मैं सारी सेनाओंको रौंदता हुआ प्रलय-कालका दृश्य उपस्थित करूँगा। अतः आज श्रीकृष्णसहित समस्त पाण्डव मेरा पराक्रम देखें

સંજયે કહ્યું— તે આજે સર્વ સેનાઓને કચડીને યુગાંત સમાન દૃશ્ય ઊભું કરશે. તેથી આજે શ્રીકૃષ્ણ સહિત સર્વ પાંડવો તેની પરાક્રમતા જુઓ.

Verse 233

अद्य शक्ता रणे जेतुं रथस्थ॑ मां नरषभा: । आज रणभूमिमें रथपर बैठे हुए मुझ अश्वत्थामाको न तो देवता, न गन्धर्व, न असुर, न राक्षस और न कोई श्रेष्ठ मानव वीर ही परास्त कर सकते हैं

સંજય બોલ્યો—આજે હું રથ પર સ્થિત થઈ યુદ્ધ માટે તૈયાર છું; વિજય મેળવવા સમર્થ છું. આ रणભૂમિમાં રથારૂઢ મને—અશ્વત્થામાને—ન દેવતા, ન ગંધર્વ, ન અસુર, ન રાક્ષસ, અને કોઈ શ્રેષ્ઠ માનવવીર પણ પરાજિત કરી શકતો નથી।

Verse 403

विद्रावयिष्यामि रणे शचीपतिरिवासुरान्‌ । “इस प्रकार पिताने भगवान्‌ नारायणसे यह अस्त्र प्राप्त किया और उनसे मुझे इसकी प्राप्ति हुई है। उसी अस्त्रसे मैं रणभूमिमें पाण्डव

યુદ્ધમાં હું શચીપતિ ઇન્દ્ર જેમ અસુરોને હાંકી કાઢ્યા તેમ તેમને પલાયન કરાવી દઈશ।

Verse 413

निपतेयु: सपत्नेषु विक्रमत्स्वपि भारत । “भारत! मैं जैसा-जैसा चाहूँगा, वैसा ही रूप धारण करके मेरे बाण शत्रुओंके पराक्रम करनेपर भी उनपर पड़ेंगे

હે ભારત! શત્રુઓ પરાક્રમ કરે તોય, હું જેમ ઇચ્છું તેમ રૂપ ધારણ કરીને મારા બાણો એ વિરોધીઓ પર જ આવી પડશે।