Adhyaya 194

Verse 1

नील (0) आप +औअस+- + तलवारको मण्डलाकार घुमाना 'भ्रान्त' कहलाता है। वही कार्य बाँह ऊपर उठाकर किया जाय तो उसे 'उदश्रान्त' कहा गया है। अपने चारों ओर तलवारको घुमाया जाय तो उसे “आविद्ध' कहते हैं। ये तीन कार्य शत्रुके चलाये हुए शस्त्रका निवारण करनेके लिये किये जाते हैं

સંજય બોલ્યો—રાજન! સાત્વત (સાત્યકી)નું તે કર્મ જોઈ દુર્યોધન આદિ કૌરવ યોદ્ધાઓ ક્રોધે ભરાઈ ગયા અને તેમણે સહેલાઈથી શિનિપુત્ર (સાત્યકી)ને સર્વ બાજુથી ઘેરીને અટકાવ્યો।

Verse 2

कृपकर्णो च समरे पुत्राश्न तव मारिष । शैनेयं त्वरयाभ्येत्य विनिघ्नन्‌ निशितै: शरै:,मान्यवर! समरांगणमें कृपाचार्य, कर्ण और आपके पुत्र तुरंत ही सात्यकिके पास पहुँचकर उन्हें पैने बाणोंसे घायल करने लगे

માન્યવર! સમરભૂમિમાં કૃપાચાર્ય, કર્ણ અને તમારા પુત્રો ઝડપથી શિનિપુત્ર (સાત્યકી) પાસે પહોંચી, તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને ઘાયલ કરવા લાગ્યા।

Verse 3

युधिष्ठिरस्ततो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । भीमसेनश्न बलवान्‌ सात्यकिं पर्यवारयन्‌,तब राजा युधिष्ठिर, पाण्डुकुमार नकुल-सहदेव तथा बलवान्‌ भीमसेनने सात्यकिकी रक्षाके लिये उन्हें अपने बीचमें कर लिया

પછી રાજા યુધિષ્ઠિર, માદ્રીપુત્ર પાંડવો નકુલ-સહદેવ તથા બલવાન ભીમસેને—સાત્યકીની રક્ષા માટે તેને વચ્ચે રાખીને ઘેરો રચ્યો।

Verse 4

कर्णशक्षु शरवर्षेण गौतमश्न महारथ: । दुर्योधनादयस्ते च शैनेयं पर्यवारयन्‌,कर्ण, महारथी कृपाचार्य और दुर्योधन आदिने बाणोंकी वर्षा करके चारों ओरसे सात्यकिको अवरुद्ध कर दिया

કર્ણ, ગૌતમવંશીય મહારથી કૃપાચાર્ય અને દુર્યોધન આદિએ બાણવર્ષા કરીને શિનિપુત્ર (સાત્યકી)ને ચારેય બાજુથી અવરોધી દીધો।

Verse 5

तां वृष्टिं सहसा राजन्नुत्थितां घोररूपिणीम्‌ । वारयामास शैनेयो योधयंस्तान्‌ महारथान्‌

રાજન! તે મહારથીઓ સાથે યુદ્ધ કરતાં કરતાં શિનિપુત્ર સાત્યકીએ અચાનક ઊઠેલી તે ભયંકર બાણવર્ષાને પોતાના શસ્ત્રોથી તરત જ અટકાવી દીધી।

Verse 6

तेषामस्त्राणि दिव्यानि संहितानि महात्मनाम्‌ । वारयामास विधिवद्‌ दिव्यैरस्त्रैमहामृथे

સંજય બોલ્યો—તે મહાસમરમાં તેણે વિધિપૂર્વક દિવ્યાસ્ત્રોનો પ્રયોગ કરીને મહાત્મા વીરો દ્વારા છોડાયેલા દિવ્ય અસ્ત્રોને યથાવિધિ પ્રતિહત કર્યા.

Verse 7

क्रूरमायोधनं जज्ञे तस्मिन्‌ राजसमागमे । रुद्रस्येव हि क्रुद्धस्य निघ्नतस्तान्‌ पशून्‌ पुरा

સંજય બોલ્યો—રાજાઓનો સમાગમ થતાં જ જ્યારે અથડામણ ફાટી નીકળી, તે યુદ્ધસ્થળે ક્રૂરતાનું તાંડવ શરૂ થયું; જાણે પ્રાચીન પ્રલયકાળમાં ક્રોધિત રુદ્રદેવ પ્રાણીઓનો સંહાર કરતા હોય—એવું નિર્દય દૃશ્ય ઊભું થયું.

Verse 8

हस्तानामुत्तमाड़ानां कार्मुकाणां च भारत । छत्राणां चापविद्धानां चामराणां च संचयै:

સંજય બોલ્યો—હે ભારત! ત્યાં કપાયેલા હાથોના ઢગલા, ઉત્તમ ધનુષોના ઢેર, ફેંકી દેવાયેલા છત્રોના ગોઠ અને ચામરોના સમૂહો દેખાતા હતા.

Verse 9

राशय: सम व्यदृश्यन्त तत्र तत्र रणाजिरे । भारत! कटकर गिरे हुए हाथों, मस्तकों, धनुषों, छत्रों और चँँवरोंके संग्रहोंसे उस समरांगणके विभिन्न प्रदेशोंमें उक्त वस्तुओंके ढेर-के-ढेर दिखायी दे रहे थे ।।

સંજય બોલ્યો—હે ભારત! રણભૂમિમાં અહીં-તહીં કપાયેલા હાથો, કાપેલા મસ્તકો, ધનુષો, છત્રો અને ચામરોના સંગ્રહોથી ઢગલા દેખાતા હતા; તેમજ તૂટેલા ચક્રવાળા રથો પણ પલટી પડ્યા હતા અને તેમના મહાધ્વજ પડી ગયા હતા.

Verse 10

बाणपातनिकृत्तास्तु योधास्ते कुरुसत्तम

સંજય બોલ્યો—હે કુરુશ્રેષ્ઠ! તે યોદ્ધાઓ બાણવર્ષાથી કાપી નાખવામાં આવ્યા.

Verse 11

वर्तमाने तथा युद्धे घोरे देवासुरोपमे

દેવાસુરોના પ્રાચીન સંઘર્ષ સમાન તે ઘોર યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે સંજયે તેને જાણે બ્રહ્માંડવ્યાપી સંઘર્ષ તરીકે ચિતર્યું—જ્યાં યુદ્ધની ભયાનક તીવ્રતા અને તેની નૈતિક ગંભીરતા પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે.

Verse 12

अब्रवीत क्षत्रियांस्तत्र धर्मराजो युधिष्ठिर: । अभिद्रवत संयत्ता: कुम्भयोनिं महारथा:

સંજય બોલ્યા—ત્યાં ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે એકત્ર થયેલા ક્ષત્રિય યોદ્ધાઓને કહ્યું—“મહારથીઓ! સંપૂર્ણ શસ્ત્રસજ્જ થઈ કુંભયોની (દ્રોણ) પર ધાવો કરો.” એમ કહી તેમણે યુદ્ધધર્મરૂપે તેમને આગળ વધવા આદેશ આપ્યો.

Verse 13

देवासुर-संग्रामके समान जब वह घोर युद्ध चल रहा था, उस समय धर्मराज युधिष्ठिरने अपने पक्षके क्षत्रिय योद्धाओंसे इस प्रकार कहा--“महारथियो! तुम सब लोग पूर्णतः सावधान होकर द्रोणाचार्यपर धावा करो ।।

સંજય બોલ્યા—દેવાસુર-સંગ્રામ સમાન તે ઘોર યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું. ત્યારે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે પોતાના પક્ષના ક્ષત્રિય યોદ્ધાઓને કહ્યું—“મહારથીઓ! તમે સૌ સંપૂર્ણ સાવધાન રહી દ્રોણાચાર્ય પર ધાવો કરો. કારણ કે આ પાર્ષત વીર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પહેલેથી જ ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણ સાથે જંગમાં જોડાયેલો છે અને તેમના વિનાશ માટે યથાશક્તિ પ્રયત્ન કરી રહ્યો છે.”

Verse 14

यादृशानि हि रूपाणि दृश्यन्ते5स्य महारणे । अद्य द्रोणं रणे क्रुद्धो घातयिष्यति पार्षत:

સંજય બોલ્યા—આ મહારણમાં જેવાં ભયંકર અને અપશકુનરૂપ દૃશ્યો દેખાઈ રહ્યા છે, તે પરથી લાગે છે કે આજે રণে ક્રોધિત પાર્ષત (ધૃષ્ટદ્યુમ્ન) દ્રોણનો વધ કરાવશે.

Verse 15

युधिष्ठिरसमाज्ञप्ता: सृञजयानां महारथा:

સંજય બોલ્યા—યુધિષ્ઠિરની આજ્ઞાથી સૃંજયો ના મહારથીઓ તે આદેશ અમલમાં મૂકવા તૈયાર થયા; યુદ્ધના નૈતિક દબાણ વચ્ચે પણ તેમની શિસ્તબદ્ધ આજ્ઞાપાલન ભાવના સ્પષ્ટ દેખાઈ.

Verse 16

तान्‌ समापतत: सर्वान्‌ भारद्वाजो महारथ:

તેઓ બધા એકસાથે ધસી આવ્યા ત્યારે મહારથી ભારદ્વાજપુત્ર (દ્રોણ) યુદ્ધના વાવાઝોડામાં અડગ ઊભો રહી, ક્ષત્રિયધર્મ અનુસાર પાછા ન હટી તેમની ચઢાઈનો સામનો કરવા લાગ્યો।

Verse 17

अभ्यवर्तत वेगेन मर्तव्यमिति निश्चित: । महारथी द्रोणाचार्यने मरनेका निश्चय करके उन समस्त आक्रमणकारियोंका बड़े वेगसे सामना किया ।। प्रयाते सत्यसंधे तु समकम्पत मेदिनी

મૃત્યુ અનિવાર્ય છે—એવો નિશ્ચય કરીને મહારથી દ્રોણાચાર્ય મહા વેગથી તે બધા આક્રમણકારીઓનો સામનો કરવા દોડી ગયા। અને સત્યસંધ વીર આગળ વધતાં જ જાણે ધરતી પણ કંપી ઊઠી।

Verse 18

ववुर्वाता: सनिर्घातास्त्रासयाना वरूथिनीम्‌ | सत्यप्रतिज्ञ द्रोणाचार्यके आगे बढ़ते ही पृथ्वी काँपने लगी और वज्रपातकी आवाजके साथ ही प्रचण्ड आँधी चलने लगी, जो सारी सेनाको डरा रही थी ।।

વજ્રગર્જના સાથે પ્રચંડ પવન ફૂંકાયો, જે સમગ્ર સેનાને ભયભીત કરવા લાગ્યો। અને જાણે સૂર્યમાંથી જ નીકળેલી હોય એવી એક મહાન ઉલ્કા પડી—અશુભ સંકેતરૂપે।

Verse 19

जज्वलुश्चैव शस्त्राणि भारद्वाजस्य मारिष

હે મારિષ! ભારદ્વાજપુત્રનાં શસ્ત્રો પણ ધધકી ઊઠ્યાં—ભયંકર તેજથી પ્રજ્વલિત થઈ યુદ્ધની ઉગ્રતા દર્શાવવા લાગ્યાં।

Verse 20

हतौजा इव चाप्यासीद्‌ भारद्वाजो महारथ:

મહારથી ભારદ્વાજ (દ્રોણ) જાણે હત-ઓજ થઈ ગયા હોય—જાણે તેમનો પરાક્રમ ક્ષીણ થયો હોય અને તેજ પર આઘાત પડ્યો હોય।

Verse 21

प्रास्फुरज्नयनं चास्य वाम॑ बाहुस्तथैव च | महारथी द्रोणाचार्य उस समय तेजोहीन-से हो रहे थे। उनकी बायीं आँख और बायीं भुजा फड़क रही थी ।।

તે સમયે મહારથી દ્રોણાચાર્યનું તેજ જાણે ક્ષીણ થઈ ગયું. તેમની ડાબી આંખ અને ડાબો હાથ ફફડવા લાગ્યા—અશુભ નિમિત્ત. યુદ્ધમાં પોતાના સામે દ્રુપદપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્નને જોઈ તેઓ અંતરમાં ઉદાસ થયા. બ્રહ્મવાદી મહર્ષિઓએ બ્રહ્મલોકગમન વિષે કહેલા વચનો સ્મરી તેમણે ઉત્તમ યુદ્ધ દ્વારા પ્રાણ ત્યાગવાનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 22

ऋषीणां ब्रह्म॒वादानां स्वर्गस्य गमनं प्रति । सुयुद्धेन तत: प्राणानुत्स्रष्टमुपचक्रमे

બ્રહ્મવાદી ઋષિઓએ સ્વર્ગગમન વિષે કહેલા વચનો સ્મરી દ્રોણે ઉત્તમ યુદ્ધ દ્વારા પ્રાણ ત્યાગવાનો સંકલ્પ કર્યો. યુદ્ધમાં પોતાના સામે પાર્ષત—ધૃષ્ટદ્યુમ્નને જોઈ તે અંતરમાં ઉદાસ થયો અને ધર્મયુદ્ધમાં જ દેહ છોડવા દૃઢ થયો.

Verse 23

ततश्षतुर्दिशं सैन्यैट्रीपदस्पाभिसंवृत: । निर्दहन्‌ क्षत्रियव्रातान्‌ द्रोण: पर्यचरद्‌ रणे

ત્યારબાદ ત્રિગર્તોની સેનાઓએ ચારેય દિશાથી ઘેરી લીધેલા દ્રોણાચાર્ય રણભૂમિમાં વિચરતા રહ્યા અને ક્ષત્રિયસમૂહોને દહન કરતા રહ્યા.

Verse 24

हत्वा विंशतिसाहस्रान्‌ क्षत्रियानरिमर्दन: । दशायुतानि करिणामवधीद्‌ विशिखै: शितै:,शत्रुमर्दन द्रोणने वहाँ बीस हजार क्षत्रियोंका संहार करके अपने तीखे बाणोंद्वारा एक लाख हाथियोंका वध कर डाला

શત્રુમર્દન દ્રોણે ત્યાં વીસ હજાર ક્ષત્રિયોનો સંહાર કરીને પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી દસ હજાર હાથીઓનો પણ વધ કરી નાખ્યો.

Verse 25

सो&तिष्ठदाहवे यत्तो विधूमो5ग्निरिव ज्वलन्‌ | क्षत्रियाणामभावाय ब्राद्म॒मस्त्रं समास्थित:

પછી ક્ષત્રિયોના વિનાશ માટે બ્રહ્માસ્ત્રનો આશ્રય લઈને તેઓ સાવધાનીપૂર્વક રણભૂમિમાં અડગ ઊભા રહ્યા અને ધૂમરહિત પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન પ્રકાશિત થવા લાગ્યા.

Verse 26

पाज्चाल्यं विरथं भीमो हतसर्वायुधं बली । सुविषण्णं महात्मानं त्वरमाण: समभ्ययात्‌

પાંચાલકુમાર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન રથવિહોણો થઈ ગયો હતો; તેના સર્વ અસ્ત્ર-શસ્ત્ર નષ્ટ થઈ ગયા હતા અને તે ઘોર વિષાદમાં ડૂબેલો હતો. એ મહાત્મા વીરને આવી નિરાધાર સ્થિતિમાં જોઈ શત્રુમર્દન બલવાન ભીમ ત્વરાથી ત્યાં પહોંચ્યો, તેને સંભાળી યુદ્ધનો ધૈર્ય ટકાવી રાખવા માટે.

Verse 27

ततः स्वरथमारोप्य पाञ्चाल्यमरिमर्दन: । अब्रवीदभिसपम्प्रेक्ष्य द्रोणमस्यन्तमन्तिकात्‌

પછી શત્રુમર્દન ભીમસેને પાંચાલકુમારને પોતાના રથ પર બેસાડ્યો. નજીકથી બાણ ચલાવતા દ્રોણાચાર્યને જોઈ તેણે આ રીતે કહ્યું.

Verse 28

न त्वदन्य इहाचार्य योद्धुमुत्सहते पुमान्‌ त्वरस्व प्राग्‌ वधायैव त्वयि भार: समाहित:

હે આચાર્ય! અહીં તમારા સિવાય બીજો કોઈ પુરુષ યુદ્ધ કરવા સાહસ કરતો નથી. ત્વરા કરો—પૂર્વથી જ આ ભાર તમારા પર મૂકાયો છે, વધના હેતુથી જ.

Verse 29

'धृष्टद्युम्न! यहाँ तुम्हारे सिवा दूसरा कोई ऐसा पुरुष नहीं है, जो आचार्यके साथ जूझनेका साहस कर सके। अतः तुम पहले उनके वधके लिये ही शीघ्रतापूर्वक प्रयत्न करो। तुमपर ही इसका सारा भार रखा गया है' ।।

ભીમસેને કહ્યું—“ધૃષ્ટદ્યુમ્ન! અહીં તારા સિવાય બીજો કોઈ પુરુષ આચાર્ય સાથે ઝઝૂમવાનો સાહસ કરી શકતો નથી. તેથી ત્વરાથી, સૌપ્રથમ, તેમના વધ માટે પ્રયત્ન કર; આ સમગ્ર ભાર તારા પર જ મૂકાયો છે.” આમ કહ્યા પછી મહાબાહુ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ઉછળી આગળ વધ્યો અને તરત જ સર્વ ભાર સહન કરી શકે એવું દૃઢ અને શ્રેષ્ઠ આયુધ—પોતાનું ધનુષ—ઉઠાવી લીધું.

Verse 30

संरब्धश्न॒ शरानस्यन्‌ द्रोणं दुर्वारणं रणे । विवारयिषुराचार्य शरवर्षैरवाकिरत्‌

પછી ક્રોધે ભરાઈને તેણે બાણો ચલાવ્યા; રણમાં દુર્વાર દ્રોણાચાર્યને અટકાવવાની ઇચ્છાથી તેણે તેમને બાણવર્ષાથી ઢાંકી દીધા.

Verse 31

तौ न्यवारयतां श्रेष्ठी संरब्धौी रणशोभिनौ । उदीरयेतां ब्रह्माणि दिव्यान्यस्त्राण्यनेकश:

રણભૂમિમાં શોભતા તે બે શ્રેષ્ઠ વીરો ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ એકબીજાની આગળ વધવાની ગતિ રોકવા લાગ્યા. પરસ્પર પરાજય કરવા તેઓ વારંવાર અનેક દિવ્યાસ્ત્રો તથા બ્રહ્માસ્ત્રો પ્રયોગ કરતા રહ્યા.

Verse 32

स महास्त्रैर्महाराज द्रोणमाच्छादयदू रणे । निहत्य सर्वाण्यस्त्राणि भारद्वाजस्य पार्षत:

મહારાજ! રણભૂમિમાં પૃષતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણના સર્વ અસ્ત્રો નિષ્ફળ કરી, પછી પોતાના મહાદિવ્યાસ્ત્રોથી દ્રોણને આચ્છાદિત કરી દીધા.

Verse 33

सवसातीज्थशिबींश्वैव बाह्लीकान्‌ कौरवानपि । रक्षिष्यमाणान्‌ संग्रामे द्रोणं व्यधमदच्युत:

અચ્યુત સમ અડગ પાંચાલવીરે યુદ્ધમાં દ્રોણાચાર્યની રક્ષા કરતા સવસાતિ, શિબી, બાહ્લીક તથા કૌરવ યોદ્ધાઓને પણ સંહાર્યા.

Verse 34

धृष्टद्युम्नस्तथा राजन्‌ गभस्तिभिरिवांशुमान्‌ । बभौ प्रच्छादयन्नाशा: शरजालै: समन्तत:ः

રાજન! ધૃષ્ટદ્યુમ્ને પોતાના બાણોના જાળથી ચારે તરફ સર્વ દિશાઓને આચ્છાદિત કરતાં, કિરણોથી યુક્ત સૂર્ય સમ પ્રકાશિત થયો.

Verse 35

तस्य द्रोणो धनुश्छित्त्वा विद्ध्वा चैनं शिलीमुखै: । मर्माण्यभ्यहनद्‌ भूय: स व्यथां परमामगात्‌

ત્યારબાદ દ્રોણાચાર્યે ધૃષ્ટદ્યુમ્નનું ધનુષ કાપી, શિલીમુખ બાણોથી તેને વિંધ્યો; અને ફરી તેના મર્મસ્થાનો પર પ્રહાર કર્યો. તેથી ધૃષ્ટદ્યુમ્નને પરમ વ્યથા થઈ.

Verse 36

ततो भीमो दृढक्रोधो द्रोणस्याश्शलिष्य तं रथम्‌ । शनकैरिव राजेन्द्र द्रोणं वचनमत्रवीत्‌

ત્યારે દૃઢ ક્રોધ ધારણ કરેલો ભીમ દ્રોણના રથની બાજુએ જઈને ચોંટ્યો. હે રાજેન્દ્ર, જાણે ધીમે ધીમે માપીને બોલે તેમ તેણે દ્રોણને આ રીતે કહ્યું.

Verse 37

यदि नाम न युध्येरन्‌ शिक्षिता ब्रह्म॒बन्धव: । स्वकर्मभिरसंतुष्टा न स्म क्षत्रं क्षयं ब्रजेत्‌

જો શિક્ષિત હોવા છતાં માત્ર નામના બ્રાહ્મણો, પોતાના સ્વકર્મથી અસંતોષ પામી પરધર્મનો આશ્રય લઈને યુદ્ધ ન કરતા, તો ક્ષત્રિયોના આ વિનાશનો પ્રસંગ ન આવત.

Verse 38

अहिंसां सर्वभूतेषु धर्म ज्यायस्तरं विदु: । तस्य च ब्राह्मणो मूलं भवांश्व ब्रह्मवित्तम:

સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસાને જ શ્રેષ્ઠ ધર્મ માનવામાં આવે છે. તે ધર્મનું મૂળ બ્રાહ્મણ છે; અને તમે તો બ્રાહ્મણોમાં પણ ઉત્તમ બ્રહ્મવેત્તા છો.

Verse 39

श्वपाकवन्म्लेच्छगणान्‌ हत्वा चान्यान्‌ पृथग्विधान्‌ । अज्ञानान्मूढवद्‌ ब्रह्मन्‌ पुत्रदारधनेप्सया

હે બ્રહ્મન! બ્રહ્મવેત્તા હોવા છતાં પુત્ર, પત્ની અને ધનની લાલસાથી અજ્ઞાનવશ મૂઢ ચાંડાલ સમાન તમે અનેક મ્લેચ્છગણો તથા અન્ય નાનાવિધ સમૂહોનો સંહાર કર્યો છે.

Verse 40

एकस्यार्थे बहून्‌ हत्वा पुत्रस्याधर्मविद्यया । स्वकर्मस्थान्‌ विकर्मस्थो न व्यपत्रपसे कथम्‌

એક પુત્રના હિત માટે અધર્મ-વિદ્યાનો આશ્રય લઈને, સ્વધર્મમાં સ્થિત અનેક ક્ષત્રિયોનો વધ કરીને પણ, વિકર્મમાં ઊભા રહી તમે લજ્જિત કેમ નથી થતા?

Verse 41

यस्यार्थे शस्त्रमादाय यमपेक्ष्य च जीवसि । स चाद्य पतित: शेते पृष्ठे नावेदितस्तव

જેનાં માટે તું શસ્ત્ર ધારણ કર્યા અને મૃત્યુને પણ નજર સામે રાખીને જેમનાં માટે તું જીવતો રહ્યો—એ જ આજે પડી ગયો છે, પીઠે પડ્યો છે; અને તને તો એની ખબર પણ આપવામાં આવી નથી.

Verse 42

एवमुक्तस्ततो द्रोणो भीमेनोत्सृूज्य तद्‌ धनु:

આ રીતે કહ્યા પછી, ભીમે છોડતાં, દ્રોણે ત્યારે તે ધનુષ્ય છોડીને દીધું.

Verse 43

कर्ण कर्ण महेष्वास कृप दुर्योधनेति च

“કર્ણ! કર্ণ! મહેષ્વાસ! કૃપ! અને દુર્યોધન!”—એમ કહી તેણે પોકાર્યું.

Verse 44

संग्रामे क्रियतां यत्नो ब्रवीम्येष पुन: पुन: । पाण्डवेभ्य: शिवं वो<स्तु शस्त्रमभ्युत्सूजाम्यहम्‌

સંગ્રામમાં પ્રયત્ન કરો—હું તમને આ વાત વારંવાર કહું છું. પાંડવો તરફથી પણ તમારું કલ્યાણ થાઓ. હું હવે શસ્ત્રો મૂકી દઉં છું.

Verse 45

इति तत्र महाराज प्राक्रोशद्‌ द्रौणिमेव च । उत्सृज्य च रणे शस्त्र रथोपस्थे निविश्य च

આ રીતે કહી, હે મહારાજ, ત્યાં તેણે દ્રોણપુત્રને જ ઊંચે સ્વરે પોકાર્યો; અને રણમાં શસ્ત્ર છોડીને રથના આસન પર બેસી ગયો.

Verse 46

तस्य तच्छिद्रमाज्ञाय धृष्टद्युम्न: प्रतापवान्‌

દ્રોણના રક્ષણમાં તે છિદ્ર જાણીને પરાક્રમી ધૃષ્ટદ્યુમ્નને પ્રહાર કરવાની ઉત્તમ તક મળી. તેણે બાણો સહિત પોતાનું ભયંકર ધનુષ રથ પર જ મૂકી, હાથમાં ખડ્ગ લીધો અને રથ પરથી કૂદી સહસા દ્રોણાચાર્યના નજીક પહોંચી ગયો.

Verse 47

सशरं तद्‌ धनुर्घोरें संन्यस्याथ रथे ततः । खड्गी रथादवप्लुत्य सहसा द्रोणमभ्ययात्‌

પ્રહાર માટે યોગ્ય ક્ષણ માની પરાક્રમી ધૃષ્ટદ્યુમ્ને બાણો સહિત તે ભયંકર ધનુષ રથ પર મૂકી દીધું. પછી ખડ્ગ હાથમાં લઈને રથ પરથી કૂદી સહસા દ્રોણ તરફ ધસી ગયો.

Verse 48

हाहाकृतानि भूतानि मानुषाणीतराणि च । द्रोणं तथागतं दृष्टवा धृष्टद्युम्नवशं गतम्‌

ધૃષ્ટદ્યુમ્નના વશમાં આવી દ્રોણને એવી સ્થિતિમાં જોઈ મનુષ્યો તથા અન્ય પ્રાણીઓ સૌએ ‘હાય હાય’ કરીને આર્તનાદ કર્યો.

Verse 49

उस अवस्थामें द्रोणाचार्यको धृष्टद्युम्मके अधीन हुआ देख मनुष्य तथा अन्य प्राणी भी हाहाकार कर उठे ।।

દ્રોણને તે હાલતમાં ધૃષ્ટદ્યુમ્નના વશમાં જોઈ સૌએ ભારે હાહાકાર કર્યો અને બોલ્યા—“અહો! ધિક્કાર, ધિક્કાર!” અને દ્રોણે પણ શસ્ત્રો ત્યજી પરમ સાંખ્ય-સ્થિતિ ધારણ કરી.

Verse 50

तथोक्त्वा योगमास्थाय ज्योतिर्भूतो महातपा: । पुराणं पुरुषं विष्णुं जगाम मनसा परम्‌

એવું કહી મહાતપસ્વી દ્રોણે યોગનો આશ્રય લીધો. જ્યોતિરૂપ બની તેણે મનથી જ પરમ પુરાણપુરુષ ભગવાન વિષ્ણુને પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 51

मुखं किंचित्‌ समुन्नाम्य विष्ट भ्य उरमग्रत: । निमीलिताक्ष: सत्त्वस्थो निश्षिप्य हृदि धारणाम्‌

સંજય બોલ્યા—આચાર્ય દ્રોણે મુખ થોડું ઉપર ઉઠાવી અને વક્ષસ્થળને આગળ તરફ સ્થિર કરીને નેત્રો મીંચ્યા. પછી શુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિત થઈ હૃદયમાં ધારણાને દૃઢતાથી સ્થાપી. ‘ઓમ’—એકાક્ષર બ્રહ્મનો જપ કરતાં દેવદેવેશ્વર અક્ષય પરમ પ્રભુનું સ્મરણ કરતાં તેઓ જ્યોતિસ્વરૂપ બની તે બ્રહ્મલોકને પામ્યા, જે સદ્ગણીઓ માટે પણ દુર્લભ છે.

Verse 52

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ज्योतिर्भूतो महातपा: । स्मरित्वा देवदेवेशमक्षरं परमं प्रभुम्‌

સંજય બોલ્યા—‘ઓમ’—એકાક્ષર બ્રહ્મનો જપ કરતાં, દેવદેવેશ્વર અક્ષય પરમ પ્રભુનું સ્મરણ કરીને તે મહાતપસ્વી જ્યોતિસ્વરૂપ થયો.

Verse 53

दौ सूर्याविति नो बुद्धिरासीत्‌ तस्मिंस्तथागते,आचार्य द्रोणके उस प्रकार उत्क्रमण करनेपर हमें ऐसा भान होने लगा, मानो आकाशमें दो सूर्य उदित हो गये हों

સંજય બોલ્યા—આચાર્ય દ્રોણ એ રીતે પ્રસ્થાન કરતાં અમને એવું ભાસ્યું કે જાણે આકાશમાં બે સૂર્ય ઉગ્યા હોય.

Verse 54

एकाग्रमिव चासीच्च ज्योतिर्भि: पूरितं नभ: । समपद्यत चार्काभे भारद्वाजदिवाकरे,सूर्यके समान तेजस्वी द्रोणाचार्यरूपी दिवाकरके उदित होनेपर सारा आकाश तेजसे परिपूर्ण हो उस ज्योतिके साथ एकाग्र-सा हो रहा था

સંજય બોલ્યા—સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, ભારદ્વાજકુલજ દ્રોણરૂપ દિવાકર ઉદિત થતાં જ આખું આકાશ જ્યોતિથી ભરાઈ ગયું; તે પ્રકાશ જાણે એકાગ્ર થઈ એક જ તેજમાં સંકુચિત થયો હોય તેમ લાગ્યું.

Verse 55

निमेषमात्रेण च तज्ज्योतिरन्तरधीयत । आसीत्‌ किलकिलाशब्द: प्रह्वशनां दिवौकसाम्‌

સંજય બોલ્યા—નિમેષમાત્રમાં તે જ્યોતિ અંતર્ધાન થઈ ગઈ. ત્યારબાદ નમન કરતા દેવતાઓનો કિલકિલા-શબ્દ, આનંદઘોષ, ઉઠ્યો.

Verse 56

वयमेव तदाद्राक्ष्म पड्च मानुषयोनय:

અમે જ તે સમયે માનવ-યોનિમાં જન્મેલા પાંચ જણને પ્રત્યક્ષ જોયા.

Verse 57

योगयुक्त महात्मानं गच्छन्तं परमां गतिम्‌ । अहं धनंजय: पार्थो कृप: शारद्वतस्तथा

યોગયુક્ત મહાત્મા પરમ ગતિ તરફ જતા અમે જોયા; અને હું, ધનંજય પાર્થ (અર્જુન) તથા શારદ્વતપુત્ર કૃપ પણ (ત્યાં હતા).

Verse 58

वासुदेवश्व वार्ष्णेयो धर्मपुत्रश्च पाण्डव: । उस समय मैं, कुन्तीपुत्र अर्जुन, शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य, वृष्णिवंशी भगवान्‌ श्रीकृष्ण तथा धर्मपुत्र पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर--इन पाँच मनुष्योंने ही योगयुक्त महात्मा द्रोणको परम धामकी ओर जाते देखा था ।।

વૃષ્ણિવંશીય વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણ, ધર્મપુત્ર પાંડવ યુધિષ્ઠિર, હું કુંતીપુત્ર અર્જુન અને શારદ્વતપુત્ર કૃપાચાર્ય—અમ પાંચે જ યોગયુક્ત મહાત્મા દ્રોણને પરમ ધામ તરફ જતા જોયા; બાકીના સૌએ તે બુદ્ધિમાન ભારદ્વાજપુત્રને ન જોયો.

Verse 59

ब्रह्मलोक॑ महद्‌ दिव्यं देवगुह्ं हि तत्‌ परम्‌

એ જ પરમ, દિવ્ય બ્રહ્મલોક છે—વિશાળ અને દેવતાઓથી પણ ગુપ્ત.

Verse 60

गति परमिकां प्राप्तमजानन्तो नूयोनय: । नापश्यन्‌ गच्छमान हि त॑ सार्थमृषिपुड्रवै:

તે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થયો છે એમ ન જાણતાં તે મનુષ્યો વિલાપ કરવા લાગ્યા; કારણ કે ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠોએ પણ તે સેનાનાયકને જતા જોયો નહીં.

Verse 61

आचार्य योगमास्थाय ब्रह्मलोकमरिंदमम्‌ । ब्रह्मलोक महान, दिव्य, देवगुह्ु, उत्कृष्ट तथा परम गतिस्वरूप है। शत्रुदमन आचार्य द्रोण योगका आश्रय लेकर श्रेष्ठ महर्षियोंके साथ उसी ब्रह्मलोकको प्राप्त हुए हैं। अज्ञानी मनुष्योंने उन्हें वहाँ जाते समय नहीं देखा था ।।

સંજય બોલ્યા—શત્રુદમન આચાર્ય દ્રોણ યોગસમાધિ ધારણ કરીને બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થયા. તે બ્રહ્મલોક મહાન અને દિવ્ય છે—દેવોને પણ ગુપ્ત—સર્વોત્કૃષ્ટ અને પરમગતિનું સ્વરૂપ. યોગનો આશ્રય લઈને શત્રુદમન દ્રોણ શ્રેષ્ઠ મહર્ષિઓ સાથે એ જ બ્રહ્મલોકમાં પહોંચ્યા. અજ્ઞ સામાન્ય લોકોએ તેમને જતા સમયે જોયા નહીં.

Verse 62

धिक्‍कृतः पार्षतस्तं तु सर्वभूतै: परामृशत्‌ । उनका सारा शरीर बाणसमूहोंसे क्षत-विक्षत हो गया था। उससे रक्तकी धारा बह रही थी और वे अपना अस्त्र-शस्त्र नीचे डाल चुके थे। उस दशामें धृष्टद्युम्नने उनके शरीरका स्पर्श किया। उस समय सारे प्राणी उन्हें धिक्‍्कार रहे थे || ६१ $ ।।

સંજય બોલ્યા—પછી પાર્ષતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને, સર્વ પ્રાણીઓ ધિક્કારતા હોવા છતાં, તેમને સ્પર્શ કર્યો. બાણોના સમૂહોથી તેમનું શરીર ક્ષત-વિક્ષત થયું હતું; રક્તધારાઓ વહેતી હતી અને તેમણે પોતાના અસ્ત્ર-શસ્ત્ર નીચે મૂકી દીધાં હતાં. એ સ્થિતિમાં ધૃષ્ટદ્યુમ્ને તેમના પર હાથ મૂક્યો, અને સર્વ પ્રાણી તેમને નિંદતા હતા.

Verse 63

हर्षेण महता युक्तो भारद्वाजे निपातिते

સંજય બોલ્યા—જ્યારે ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણ પાડી દેવાયા, ત્યારે તે મહાન હર્ષથી ભરાઈ ગયો.

Verse 64

आकर्णपलित: श्यामो ववसाशीतिपञ्चक:

સંજય બોલ્યા—તેઓ શ્યામવર્ણ હતા, પરંતુ કાન સુધી વાળ સફેદ થઈ ગયા હતા; અને તેમણે પંચ્યાસી વર્ષનું આયુષ્ય વિતાવ્યું હતું.

Verse 65

त्वत्कृते व्यचरत्‌ संख्ये स तु षोडशवर्षवत्‌ । आचार्यके शरीरका रंग साँवला था। उनकी अवस्था चार सौ वर्षकी हो चुकी थी और उनके ऊपरसे लेकर कानतकके बाल सफेद हो गये थे, तो भी आपके हितके लिये वे संग्राममें सोलह वर्षकी उम्रवाले तरुणके समान विचरते थे || ६४ $ ।।

સંજય બોલ્યા—તમારા માટે તેઓ રણમાં સોળ વર્ષના યુવાનની જેમ વિચરતા હતા. શરીર વૃદ્ધ થઈ ગયું હતું અને વાળ સફેદ થઈ ગયા હતા, છતાં તમારા હિત માટે તેઓ યુવાન સમા વેગથી યુદ્ધ કરતા રહ્યા. તે સમયે મહાબાહુ કુંતીપુત્ર ધનંજય અર્જુને વારંવાર કહ્યું—“હે દ્રુપદપુત્ર! આચાર્યને જીવતા જ લઈ આવો; તેમનો વધ ન કરશો.” તમારા સૈનિકો પણ વારંવાર કહેતા રહ્યા—“ન મારો, ન મારો।”

Verse 66

जीवन्तमानयाचार्य मा वधीर्द्रपदात्मज । न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सैनिकाश्न ह

સંજય બોલ્યો—“હે દ્રુપદપુત્ર! આચાર્ય દ્રોણને જીવતા પકડીને લઈ આવ; તેમનો વધ ન કર. તેઓ વધ્ય નથી.” મહાબાહુ કુંતીપુત્ર અર્જુન પણ વારંવાર કહેતો રહ્યો—“આચાર્યને જીવતા લાવો, મારશો નહીં.” અને તારા સૈનિકો પણ ફરી ફરી ચીસ પાડતા રહ્યા—“મારશો નહીં, મારશો નહીં!”

Verse 67

उत्क्रोशन्नर्जुनश्वैव सानुक्रोशस्तमाव्रजत्‌ । क्रोशमाने<र्जुने चैव पार्थिवेषु च सर्वश:

સંજય બોલ્યો—અર્જુન પણ ઊંચે સ્વરે આક્રંદ કરતો, કરુણાથી ભરાઈ, તેની તરફ આગળ વધ્યો. અને અર્જુન રડતો હતો ત્યારે ચારે તરફ સર્વ રાજાઓમાં પણ આર્તનાદ ઊઠ્યો.

Verse 68

शोणितेन परिक्लिन्नो रथाद्‌ भूमिमथापतत्‌

સંજય બોલ્યો—રક્તથી લથબથ થઈ તે રથ પરથી નીચે પડી ભૂમિ પર ઢળી પડ્યો.

Verse 69

एवं त॑ निहतं संख्ये दद्शे सैनिको जन:

સંજય બોલ્યો—આ રીતે યુદ્ધના ઘમાસાણમાં તે મારાયો, તે સૈનિકસમૂહે પોતાની આંખે જોયું.

Verse 70

धृष्टद्युम्नस्तु तद्‌ राजन्‌ भारद्वाजशिरो5हरत्‌ । तावकानां महेष्वास: प्रमुखे तत्‌ समाक्षिपत्‌

સંજય બોલ્યો—રાજન! ત્યારે મહાધનુર્ધર ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણનું શિર ઉઠાવી લીધું અને તે તારા પુત્રોના સમક્ષ ફેંકી દીધું.

Verse 71

ते तु दृष्टवा शिरो राजन्‌ भारद्वाजस्य तावका: । पलायनकृतोत्साहा दुद्गुवु: सर्वती दिशम्‌

હે રાજન! ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણનું કપાયેલું મસ્તક જોઈને તમારા સૈનિકોનો ઉત્સાહ માત્ર પલાયનમાં જ વળી ગયો; ભયથી તેઓ સર્વ દિશાઓમાં દોડી ગયા।

Verse 72

द्रोणस्तु दिवमास्थाय नक्षत्रपथमाविशत्‌ | अहमेव तठदाद्वाक्ष॑ द्रोणस्प निधनं नृप

દ્રોણ તો આ લોક છોડીને સ્વર્ગને પામ્યા અને નક્ષત્રપથમાં પ્રવેશ્યા. હે નૃપ! ત્યારે દ્રોણના નિધનનો સમાચાર આપતાં એ વચન મેં જ તમને કહ્યું।

Verse 73

विधूमामिह संयान्तीमुल्कां प्रजज्लितामिव

અહીં તે ધૂમરહિત, પ્રજ્વલિત ઉલ્કા જેવી—ઝડપથી આગળ વધતી દેખાઈ।

Verse 74

हते द्रोणे निरुत्साहान्‌ कुरून्‌ पाण्डवसृञज्जया:

દ્રોણ હણાયા પછી કુરુઓ નિરુત્સાહ બન્યા; ત્યારે પાંડવો અને સૃંજયો મળીને તેમને દબાવી દીધા।

Verse 75

निहता हतभूयिष्ठा: संग्रामे निशितै: शरै:

સંગ્રામમાં તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘણાં યોદ્ધાઓ હણાયા; ખરેખર તો તેમામાંથી મોટાભાગનો સંહાર થયો।

Verse 76

पराजयमथावाप्य परत्र च महद्‌ भयम्‌

સંજય બોલ્યો—“અહીં પરાજય, અને પરલોકમાં પણ મહાભય.”

Verse 77

अन्विच्छन्त: शरीरं तु भारद्वाजस्य पार्थिवा:

સંજય બોલ્યો—“મહારાજ! અમારા પક્ષના રાજાઓએ ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણના શરીરને સર્વત્ર શોધ્યું; પરંતુ હજારો શિરવિહિન શવો થી ભરાયેલા યુદ્ધક્ષેત્રમાં તેઓ તેને શોધી ન શક્યા।”

Verse 78

।। पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा परत्र च महद्‌ यश:

સંજય બોલ્યો—“પાંડવોએ અહીં વિજય મેળવ્યો અને પરલોકમાં પણ મહાન યશ પ્રાપ્ત કર્યું।”

Verse 79

बाणशड्खरवांक्षक्रु: सिंहनादांश्व पुष्कलान्‌ | पाण्डव इस लोकमें विजय और परलोकमें महान्‌ यश पाकर वे धनुषपर बाण रखकर उसकी टंकार करने, शंख बजाने और बारंबार सिंहनाद करने लगे ।।

સંજય બોલ્યો—“આ લોકમાં વિજય અને પરલોકમાં મહાન યશ મેળવી પાંડવો આનંદિત થયા; તેમણે ધનુષ પર બાણ ચઢાવી ટંકાર કરી, શંખ ફૂંક્યા અને વારંવાર પ્રચંડ સિંહનાદ કર્યો. ત્યારબાદ, હે રાજન, ભીમસેન અને પાર્ષતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન (આગળ વધ્યા).”

Verse 80

अब्रवीच्च तदा भीम: पार्षतं शत्रुतापनम्‌

સંજય બોલ્યો—ત્યારે શત્રુઓને સંતાપ આપનાર પાર્ષતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્નને ભીમે કહ્યું—“ત્રુપદનંદન! જ્યારે સૂતપુત્ર કર્ણ અને પાપી દુર્યોધન માર્યા જશે, ત્યારે વિજયી થયેલા તને હું ફરી આ જ રીતે મારી છાતી સાથે આલિંગન કરીશ।”

Verse 81

भूयो<हं त्वां विजयिन॑ परिष्वज्यामि पार्षत | सूतपुत्रे हते पापे धार्तराष्ट्रे च संयुगे

સંજય બોલ્યો— હે પાર્ષત (ધૃષ્ટદ્યુમ્ન)! તું વિજયી બનશે ત્યારે હું તને ફરીથી આ રીતે જ આલિંગન કરીશ. જ્યારે સૂતપુત્ર કર્ણ મારાશે અને પાપી ધાર્તરાષ્ટ્ર દુર્યોધન પણ યુદ્ધમાં પડી જશે, ત્યારે હું તને એ જ રીતે વક્ષસ્થળે ચાંપીને ભેટીશ।

Verse 82

एतावदुक्त्वा भीमस्तु हर्षेण महता युत: । बाहुशब्देन पृथिवीं कम्पयामास पाण्डव:,इतना कहकर अत्यन्त हर्षमें भरे हुए पाण्डुनन्दन भीमसेन अपनी भुजाओंपर ताल ठोककर पृथ्वीको कम्पित-सी करने लगे

આટલું કહીને પાંડવ ભીમ મહાન હર્ષથી ભરાઈ ગયો અને ભુજાઓ પર તાલ ઠોકીને એવો ગર્જનાસમાન ધ્વનિ કરવા લાગ્યો કે જાણે ધરતી કંપી ઊઠી હોય।

Verse 83

तस्य शब्देन वित्रस्ता: प्राद्रवंस्तावका युधि । क्षत्रधर्म समुत्सूज्य पलायनपरायणा:,उनके उस शब्दसे भयभीत हो आपके सारे सैनिक युद्धसे भाग चले। वे क्षत्रियधर्मको छोड़कर पीठ दिखाने लग गये

તે ભયંકર ધ્વનિથી ભયભીત થઈ તમારા સૈનિકો યુદ્ધભૂમિમાંથી ભાગી ગયા. ક્ષત્રિયધર્મ ત્યજીને તેઓ પીઠ બતાવી માત્ર પલાયનમાં જ લાગી ગયા।

Verse 84

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा हृष्टा ह्यासन्‌ विशाम्पते | अरिक्षयं च संग्रामे तेन ते सुखमाप्रुवन्‌

સંજય બોલ્યો— હે પ્રજાનાથ! પાંડવો વિજય મેળવી હર્ષિત થયા. અને તે સંગ્રામમાં શત્રુઓનો જે ભારે સંહાર થયો, તેનાથી તેમને વિશેષ સંતોષ મળ્યો।

Verse 96

सादिभिश्न हतै: शूरै: संकीर्णा वसुधाभवत्‌ | टूटे पहियेवाले रथों, गिराये हुए विशाल ध्वजों और मारे गये शूरवीर घुड़सवारोंसे वहाँकी भूमि आच्छादित हो गयी थी

સંજય બોલ્યો— ત્યાંની ધરતી હત થયેલા શૂરવીરો અને યુદ્ધના અવશેષોથી છવાઈ ગઈ હતી. તૂટેલા ચક્રવાળા રથો, પડી ગયેલા વિશાળ ધ્વજો અને મરેલા અશ્વારોહી વીરો સર્વત્ર વિખરાયેલા હતા।

Verse 106

चेष्टन्तो विविधाश्रैष्टा व्यदृश्यन्त महाहवे । कुरुश्रेष्ठ! बाणोंके आघातसे कटे हुए योद्धा उस महासमरमें अनेक प्रकारकी चेष्टाएँ करते और छटपटाते दिखायी देते थे

સંજય બોલ્યો—હે કુરુશ્રેષ્ઠ! તે મહાસમરમાં બાણોના આઘાતથી છિન્ન થયેલા અગ્રણી યોદ્ધાઓ પીડાથી વશ થઈ અનેક પ્રકારની અનાયાસ ચેષ્ટાઓ કરતાં, તડફડતાં અને છટપટતાં દેખાતા હતા।

Verse 143

ते यूयं सहिता भूत्वा युध्यध्वं कुम्भसम्भवम्‌ | “आज महासमरमें इनके जैसे रूप दिखायी देते हैं

અતએવ તમે સૌ એકત્ર થઈ કુંભસમ્ભવ દ્રોણાચાર્ય સાથે યુદ્ધ કરો. આજે રણભૂમિમાં જે જે લક્ષણો દેખાય છે, તે પરથી જાણ થાય છે કે ક્રોધિત ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સર્વ રીતે દ્રોણાચાર્યનો વધ કરી નાખશે।

Verse 153

अभ्यद्रवन्त संयत्ता भारद्वाजजिघांसव: । युधिष्ठिरकी यह आज्ञा पाकर सूंजय महारथी द्रोणाचार्यको मार डालनेकी अभिलाषासे पूर्ण सावधान हो उनपर टूट पड़े

ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણાચાર્યને મારવાની ઇચ્છાથી સજ્જ થઈ તેઓ ધસી આવ્યા. યુધિષ્ઠિરની આજ્ઞા મળતાં મહારથી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન દ્રોણાચાર્યના વધના સંકલ્પથી પરિપૂર્ણ થઈ, પૂર્ણ સાવધાન રહી તેમના પર તૂટી પડ્યો।

Verse 186

दीपयन्ती उभे सेने शंसन्तीव महद्‌ भयम्‌ | सूर्यमण्डलसे बड़ी भारी उल्का निकलकर दोनों सेनाओंको प्रकाशित करती और महान्‌ भयकी सूचना-सी देती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ी

બન્ને સેનાઓને પ્રકાશિત કરતી અને જાણે મહાભયની સૂચના આપતી હોય તેમ, સૂર્યમંડળ જેવી એક ભારે ઉલ્કા નીકળી પૃથ્વી પર પડી ગઈ।

Verse 192

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि द्रोणवधे द्विनवत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें द्रोणवधविषयक एक सौ बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત દ્રોણવધપર્વમાં દ્રોણવધવિષયક એકસો બાણુંનેવાં અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 196

रथा: स्वनन्ति चात्यर्थ हयाश्वाश्रूण्यवासृजन्‌ । माननीय नरेश! द्रोणाचार्यके शस्त्र चलने लगे, रथसे बड़े जोरकी आवाज उठने लगी और घोड़े आँसू बहाने लगे

સંજય બોલ્યો—રથો અત્યંત ભયંકર ધ્વનિ કરવા લાગ્યા અને ઘોડાઓએ આંસુ વહાવ્યાં. માનનીય રાજન! દ્રોણાચાર્યનાં શસ્ત્રો ચલવા લાગતાં જ રથમાંથી પ્રચંડ ગર્જના ઊઠી અને અશ્વો પણ રડી પડ્યા—જાણે યુદ્ધની હિંસા હવે સામાન્ય માનવીય મર્યાદા પાર કરી રહી છે, એવો અશુભ સંકેત।

Verse 413

धर्मराजस्य तद्‌ वाक्‍्यं नाभिशड्कितुमह्सि । “जिसके लिये आपने शस्त्र उठाया

સંજય બોલ્યો—ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના તે વચન પર તારે શંકા કરવી યોગ્ય નથી. જેના માટે તું શસ્ત્ર ઉઠાવ્યાં, જેના જીવનની અભિલાષા રાખીને તું જીવે છે, તે આજે સમરભૂમિમાં પડી ચિરનિદ્રામાં સૂઈ ગયો છે; અને એ સમાચાર પણ તને પહોંચાડાયા નથી. તેથી યુધિષ્ઠિરના વચનને સત્ય માની લે; તેમાં અવિશ્વાસ કરવો અયોગ્ય છે।

Verse 426

सर्वाण्यस्त्राणि धर्मात्मा हातुकामो5भ्यभाषत । भीमसेनके ऐसा कहनेपर धर्मात्मा द्रोणाचार्य वह धनुष फेंककर अन्य सब अस्त्र- शस्त्रोंको भी त्याग देनेकी इच्छासे इस प्रकार बोले--

સંજય બોલ્યો—ભીમસેનના એવા વચન પછી ધર્માત્મા દ્રોણાચાર્ય સર્વ અસ્ત્ર-શસ્ત્રો ત્યાગ કરવાની ઇચ્છાથી આ રીતે બોલ્યા. તેમણે ધનુષ ફેંકી દેવાનો અને બાકીના આયુધો પણ છોડવાનો મનમાં નિશ્ચય કર્યો।

Verse 456

अभयं सर्वभूतानां प्रददौ योगमीयिवान्‌ । महाराज! यह कहकर उन्होंने वहाँ अश्वत्थामाका नाम ले-लेकर पुकारा। फिर सारे अस्त्र-शस्त्रोंकी रणभूमिमें फेंककर वे रथके पिछले भागमें जा बैठे। फिर उन्होंने सम्पूर्ण भूतोंको अभयदान दे दिया और समाधि लगा ली

સંજય બોલ્યો—યોગમાં સ્થિત થઈ તેમણે સર્વ ભૂતોને અભયદાન આપ્યું. મહારાજ! એવું કહી તેમણે ત્યાં અશ્વત્થામાને નામ લઈને વારંવાર બોલાવ્યો. પછી સર્વ અસ્ત્ર-શસ્ત્રો રણભૂમિમાં ફેંકી તેઓ રથના પાછળના ભાગમાં જઈ બેઠા. ત્યારબાદ તેમણે સર્વ પ્રાણીઓને નિર્ભયતા આપી અને સમાધિમાં લીન થયા।

Verse 526

दिवमाक्रामदाचार्य: साक्षात्‌ सद्धिर्दुराक्रमाम्‌ । उन्होंने मुँहको कुछ ऊपर उठाकर छातीको आगेकी ओर स्थिर किया। फिर विशुद्ध सत्त्वमें स्थित हो नेत्र बंद करके हृदयमें धारणाको दृढ़तापूर्वक धारण किया। साथ ही “ओम” इस एकाक्षर ब्रह्मका जप करते हुए वे महातपस्वी आचार्य द्रोण प्रणवके अर्थभूत देवदेवेश्वर अविनाशी परम प्रभु परमात्माका चिन्तन करते-करते ज्योतिःस्वरूप हो साक्षात्‌ उस ब्रह्मलोकको चले गये

સંજય બોલ્યો—આચાર્ય દ્રોણ સદ્ગુણીઓ માટે પણ દુર્લભ એવા દિવ્ય લોકને પ્રાપ્ત થયા. તેમણે મુખ થોડું ઉપર ઉઠાવી છાતીને આગળ તરફ સ્થિર કરી. પછી વિશુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિત થઈ આંખો બંધ કરી હૃદયમાં ધારણાને દૃઢ કરી. સાથે ‘ઓમ’—આ એકાક્ષર બ્રહ્મનો જપ કરતાં, પ્રણવના અર્થસ્વરૂપ દેવદેવેશ્વર, અવિનાશી પરમ પ્રભુ પરમાત્માનું ચિંતન કરતાં કરતાં તેઓ જ્યોતિઃસ્વરૂપ બની સాక్షાત્ બ્રહ્મલોકને ગયા—જ્યાં પહોંચવું મહાસંતો માટે પણ દુર્લભ છે।

Verse 553

ब्रह्मलोकगते द्रोणे धृष्टद्युम्ने च मोहिते । पलक मारते-मारते वह ज्योति आकाशमें जाकर अदृश्य हो गयी। द्रोणाचार्यके ब्रह्मलोक चले जाने और धृष्टद्युम्नके अपमानसे मोहित हो जानेपर हर्षोल्लाससे भरे हुए देवताओंका कोलाहल सुनायी देने लगा

Sañjaya said: When Droṇa had departed to Brahmaloka and Dhṛṣṭadyumna stood stunned and confounded, in the blink of an eye that radiance rose into the sky and vanished from sight. With Droṇācārya gone to the world of Brahmā and Dhṛṣṭadyumna overwhelmed by the disgrace of his deed, a tumultuous cry of exultation from the gods was heard—marking the cosmic approval of Droṇa’s release and the moral weight borne by the slayer.

Verse 586

महिमानं महाराज योगयुक्तस्य गच्छत: । महाराज! अन्य सब लोगोंने योगयुक्त हो ऊर्ध्वगतिको जाते हुए बुद्धिमान्‌ द्रोणाचार्यकी महिमाका साक्षात्कार नहीं किया

Sañjaya said: O King, the greatness of wise Droṇācārya—departing in yoga, united with disciplined concentration and moving toward the higher course—was not truly perceived by the others. Even as he rose beyond ordinary sight, the king, the surrounding people failed to recognize the spiritual majesty of one who leaves the world with yogic steadiness.

Verse 626

किंचिदब्रुवत:ः कायाद्‌ विचकर्तासिना शिर: । देहधारी द्रोणके शरीरसे प्राण निकल गये थे

Sanjaya said: When Droṇa’s body could no longer utter even a word, Dhṛṣṭadyumna seized him by the hair and, with a sword, severed his head from his trunk. The act marks a grim turning point in the war: a revered teacher, rendered speechless and defenseless, is slain in a manner that raises sharp questions about righteous conduct amid battlefield necessity and vengeance.

Verse 636

सिंहनादरवं चक्रे भ्रामयन्‌ खड्गमाहवे । इस प्रकार द्रोणाचार्यको मार गिरानेपर धृष्टद्युम्नको महान्‌ हर्ष हुआ और वे रणभूमिमें तलवार घुमाते हुए जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे

Sañjaya said: Exulting after bringing down Droṇācārya, Dhṛṣṭadyumna roared like a lion and, whirling his sword on the battlefield, proclaimed his triumph. The moment underscores how victory in war can ignite fierce elation, even when the fallen is a revered teacher—highlighting the Mahābhārata’s tension between martial duty and the ethical weight of killing the venerable.

Verse 676

धृष्टद्युम्नो&वधीद्‌ द्रोणं रथतल्पे नरर्षभम्‌ । अर्जुन तो दयावश चिल्लाते हुए धृष्टद्युम्मके पास आने लगे। परंतु उनके तथा अन्य सब राजाओंके पुकारते रहनेपर भी धृष्टद्युम्नने रथकी बैठकमें नरश्रेष्ठ द्रोणका वध कर ही डाला

Sañjaya said: Dhṛṣṭadyumna slew Droṇa, the bull among men, as he lay upon the chariot-seat. Though Arjuna, moved by compassion, hurried toward Dhṛṣṭadyumna, and though many kings cried out to stop him, Dhṛṣṭadyumna nevertheless carried out the killing of Droṇa on the chariot itself—an act that presses the war’s harsh logic against the claims of mercy and righteous restraint.

Verse 683

लोहिताज् इवादित्यो दुर्धर्ष: समपद्यत । दुर्धर्ष द्रोणाचार्यका शरीर खूनसे लथपथ हो रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा, मानो लाल अंगकान्तिवाले सूर्य डूब गये हों

સંજય બોલ્યા—અપરાજેય તે વીર સાંજના સમયે લાલ પડતા સૂર્ય સમાન અંતને પામ્યો. દ્રોણાચાર્યનું શરીર લોહીથી લથપથ હતું; તેઓ રથ પરથી ધરતી પર પડી ગયા, જાણે લાલ કિરણોવાળો સૂર્ય ક્ષિતિજની નીચે અસ્ત થયો હોય.

Verse 723

ऋषे: प्रसादात्‌ कृष्णस्य सत्यवत्या: सुतस्य च । नरेश्वर! द्रोणाचार्य आकाशमें पहुँचकर नक्षत्रोंके पथमें प्रविष्ट हो गये। उस समय सत्यवतीनन्दन महर्षि श्रीकृष्णद्वैपायनके प्रसादसे मैंने भी द्रोणाचार्यकी वह दिव्य मृत्यु प्रत्यक्ष देख ली

સંજય બોલ્યા—હે નરેશ્વર! ઋષિના પ્રસાદથી, શ્રીકૃષ્ણના પ્રસાદથી અને સત્યવતીના પુત્રના પ્રસાદથી દ્રોણાચાર્ય આકાશમાં ઉઠીને નક્ષત્રોના પથમાં પ્રવેશી ગયા. તે સમયે સત્યવતીનંદન મહર્ષિ શ્રીકૃષ્ણદ્વૈપાયનના અનુગ્રહથી મેં પણ દ્રોણાચાર્યની તે દિવ્ય ગતિ પ્રત્યક્ષ જોઈ.

Verse 736

अपश्याम दिवं स्तब्ध्वा गच्छन्तं तं महाद्युतिम्‌ । महातेजस्वी द्रोण जब आकाशको स्तब्ध करके ऊपरको जा रहे थे

સંજય બોલ્યા—અમે તે મહાદ્યુતિમાન દ્રોણને જોયા; જાણે તેમણે આકાશને સ્તબ્ધ કરી ઉપર તરફ ગમન કર્યું હોય. અમે જ્યાં ઊભા હતા ત્યાંથી તેઓ ધૂમરહિત પ્રજ્વલિત ઉલ્કા સમાન એક સ્થાનથી બીજા સ્થાન તરફ જતા દેખાતા હતા.

Verse 743

अभ्यद्रवन्‌ महावेगास्तत:ः सैन्यं व्यदीर्यत । द्रोणाचार्यके मारे जानेपर कौरव-सैनिक युद्धका उत्साह खो बैठे, फिर पाण्डवों और सूंजयोंने उनपर बड़े वेगसे आक्रमण कर दिया। इससे कौरव-सेनामें भगदड़ मच गयी

સંજય બોલ્યા—પછી મહાવેગથી ધસી આવનારા યોદ્ધાઓ સેનાપર તૂટી પડ્યા અને કૌરવ સૈન્ય ચીરાઈ ગયું. દ્રોણાચાર્યના વધ પછી કૌરવ સૈનિકોનો યુદ્ધોત્સાહ ઓસર્યો; પાંડવો અને તેમના સહાયકોના પ્રચંડ આક્રમણથી કૌરવ સેનામાં ભય અને ભાગદોડ ફેલાઈ ગઈ.

Verse 756

तावका निहते द्रोणे गतासव इवाभवन्‌ | युद्धमें आपके बहुत योद्धा तीखे बाणोंद्वारा मारे गये थे और बहुत-से अधमरे हो रहे थे। द्रोणाचार्यके मारे जानेपर वे सभी निष्प्राण-से हो गये

સંજય બોલ્યા—દ્રોણાચાર્યના વધ પછી તમારા યોદ્ધાઓ જાણે પ્રાણહીન થઈ ગયા. યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘણા તો પહેલેથી જ માર્યા ગયા હતા અને ઘણા મરણાસન્ન હતા; પરંતુ દ્રોણના પતને સૌનું બાકી રહેલું બળ અને ઉત્સાહ પણ ચૂસી લીધું.

Verse 766

उभयेनैव ते हीना नाविन्दन्‌ धृतिमात्मन: । इस लोकमें पराजय और परलोकमें महान्‌ भय पाकर दोनों ही लोकोंसे वंचित हो वे अपने भीतर धैर्य न धारण कर सके

બંને રીતે વંચિત થયેલા તેઓ પોતાના અંતરમાં ધૈર્ય શોધી શક્યા નહીં. આ લોકમાં પરાજય અને પરલોક વિષે મહાભય પામી, બંને લોકોથી વિમુખ થઈ તેઓ આંતરિક સાહસ ટકાવી શક્યા નહીં।

Verse 793

वरूथिन्यामनृत्येतां परिष्वज्य परस्परम्‌ | राजन्‌! तदनन्तर भीमसेन और ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्न एक-दूसरेको हृदयसे लगाकर सेनाके बीचमें हर्षके मारे नाचने लगे

રાજન! ત્યારબાદ ભીમસેન અને દ્રુપદપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન હૃદયથી હૃદય જોડીને પરસ્પર આલિંગન કરી, સેનાના મધ્યમાં જ આનંદથી ઉન્મત્ત થઈ નૃત્ય કરવા લાગ્યા।