Adhyaya 19
द्रोणस्य सुपर्णव्यूहः — युधिष्ठिरप्रत्यव्यूहः (Droṇa’s Suparṇa Formation and Yudhiṣṭhira’s Counter-array)
Upa-parva: Vyūha-nirmāṇa and Yudhiṣṭhira-abhiprāya (Suparṇa-vyūha episode)
Sañjaya reports that Droṇa, having arranged an operational linkage involving Arjuna and the Saṃśaptaka host, advances in a fully deployed formation against the Pāṇḍava army with the intent of reaching Yudhiṣṭhira (Dharmarāja). Droṇa’s Suparṇa-vyūha is described anatomically—head, eyes, neck, wings, back, and tail—each assigned to prominent Kaurava leaders and allied contingents, producing a detailed schematic of command placement. Yudhiṣṭhira observes the array and counters with a maṇḍala-ardha formation, then communicates concern about being drawn under a brāhmaṇa-warrior’s operational control; Dhṛṣṭadyumna responds by pledging to block Droṇa and engages aggressively. The clash expands into a dense, disorienting melee with vivid similes (clouds, lightning, oceanic surge), emphasizing loss of recognition between friend and foe, the breakdown of visibility, and the mechanical violence of chariots, cavalry, infantry, and elephants. Amid mutual engagements—Dhṛṣṭadyumna checked by Durmukha, Droṇa intermittently impeded yet still effective—Droṇa continues to strike the Yudhiṣṭhira-aligned forces and finally moves directly toward Yudhiṣṭhira during the ongoing confusion.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—संशप्तकगणों को फिर लौटता देख अर्जुन कृष्ण से रथ हाँकने का आग्रह करता है; वह प्रतिज्ञा-शत्रुओं पर अपना घोर अस्त्रबल दिखाने को उद्यत है। → अर्जुन क्रुद्ध रुद्र-तुल्य होकर संशप्तकों पर बाण-वर्षा करता है। संशप्तक क्षत्रिय ‘कालचोदित’ होकर विविध शरजाल छोड़ते हैं; रथ, गज, अश्व और ध्वजों से भरा रणक्षेत्र घनघोर बन जाता है। → अर्जुन के बाणों से गन्धर्वनगर-सदृश सुसज्जित रथ चूर-चूर होते हैं; पताका-अंकुश-ध्वज से विभूषित गजराज इन्द्र-वज्र से कटे वृक्षों की भाँति गिरते हैं; सारथियों सहित घोड़े धराशायी होते हैं और भूमि महारथियों के शवों से आच्छादित हो ‘प्रेतीभूत’ सी प्रतीत होती है। → संशप्तक-समूह अर्जुन के सामने क्षीण पड़ता दिखता है, पर इसी बीच रण की दिशा बदलती है—अर्जुन के इस मोर्चे पर उलझे रहने से पाण्डव-सेना का केन्द्र असुरक्षित हो जाता है। → उधर व्यूढानीक द्रोण, अर्जुन के प्रमत्त/व्यस्त होने का अवसर पाकर, युधिष्ठिर पर संगठित आक्रमण के लिए बढ़ता है—पाण्डव-धर्मराज को घेरने की घड़ी आ पहुँचती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ श्लोक मिलाकर कुल ३३३ “लोक हैं।) न२्््स्नितास्स श््यु नी नल एकोनविशो< ध्याय: संशप्तकगणोंके साथ अर्जुनका घोर युद्ध संजय उवाच दृष्टवा तु संनिवृत्तांस्तान् संशप्तकगणान् पुनः । वासुदेवं महात्मानमर्जुन: समभाषत
સંજય બોલ્યા—તે સંશપ્તકગણોને ફરી પાછા આવી ગોઠવાયેલા જોઈ અર્જુને મહાત્મા વાસુદેવને સંબોધ્યા.
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! उन संशप्तकगणोंको पुनः लौटा हुआ देख अर्जुनने महात्मा श्रीकृष्णसे कहा-- ।।
સંજય બોલ્યા—રાજન! તે સંશપ્તકગણોને ફરી પાછા આવેલા જોઈ અર્જુને મહાત્મા શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું—“હૃષીકેશ! ઘોડાઓને સંશપ્તકોની તરફ જ હાંકો. મારી માન्यता છે કે તેઓ જીવતા હોય ત્યાં સુધી યુદ્ધ છોડશે નહીં.”
Verse 3
पश्य मे<स्त्रबलं घोर बाह्वदोरिष्वसनस्य च | अद्यैतान् पातयिष्यामि क्रुद्धो रुद्रः पशूनिव
મારા અસ્ત્રોનું ઘોર બળ, મારી ભુજાઓ અને ધનુષ્યનું પરાક્રમ જુઓ. આજે હું ક્રોધિત રુદ્રની જેમ એમને પશુઓ સમા પાડી દઈશ.
Verse 4
“आज आप मेरे अस्त्र, भुजाओं और धनुषका बल देखिये। क्रोधमें भरे हुए रुद्रदेव जैसे पशुओं (जगतके जीवों) का संहार करते हैं, उसी प्रकार मैं भी इन्हें मार गिराऊँगा' ।।
ત્યારે કૃષ્ણે સ્મિત કરીને શુભ વચનો વડે તેની પ્રશંસા કરી; અને તે દુર્ધર્ષ પ્રભુ અર્જુન જ્યાં-જ્યાં જવા ઇચ્છતો હતો ત્યાં-ત્યાં તેને લઈ ગયા.
Verse 5
तब श्रीकृष्णने मुसकराकर अर्जुनकी मंगलकामना करते हुए उनका अभिनन्दन किया और दुर्धर्ष वीर अर्जुनने जहाँ-जहाँ जानेकी इच्छा की, वहीं-वहीं उस रथको पहुँचाया ।।
સંજય બોલ્યા—તે યુદ્ધમાં તે રથ એટલો તેજસ્વી ઝળહળતો હતો કે તેની સંપૂર્ણ શોભા સમજવી દુષ્કર હતી. રણભૂમિમાં ફિક્કા-શ્વેત ઘોડાઓથી ખેંચાતો તે રથ જાણે આકાશમાં વિહરતું દિવ્ય વિમાન હોય તેમ અતિશય શોભતો હતો; અને શ્રીકૃષ્ણના મંગલમય, અડગ સારથ્યથી અર્જુન જ્યાં જ્યાં જવા ઇચ્છતો ત્યાં ત્યાં પહોંચતો હતો।
Verse 6
मण्डलानि ततक्षुक्रे गतप्रत्यागतानि च । यथा शक्ररथो राजन् युद्धे देवासुरे पुरा
સંજય બોલ્યા—રાજન! અર્જુનનો રથ મંડલાકાર ગતિથી ફરવા લાગ્યો—ક્યારેક આગળ વધતો, ક્યારેક પાછો હટતો—જેમ પ્રાચીન કાળે દેવાસુર યુદ્ધમાં શક્ર (ઇન્દ્ર)નો રથ ચાલતો હતો।
Verse 7
अथ नारायणा: क्रुद्धा विविधायुधपाणय: । छादयन्त: शरव्रातै: परिवद्रुर्धन॑जयम्
સંજય બોલ્યા—પછી ક્રોધિત નારાયણો, હાથમાં નાનાં પ્રકારનાં આયુધ લઈને, બાણોના ઘન સમૂહોથી ઢાંકી દેતા ધનંજય (અર્જુન)ને ચારે તરફથી ઘેરી વળ્યા।
Verse 8
तब क्रोधमें भरे हुए नारायणीसेनाके गोपोंने हाथोंमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लेकर अर्जुनको अपने बाण-समूहोंसे आच्छादित करते हुए उन्हें चारों ओरसे घेर लिया ।।
સંજય બોલ્યા—ત્યારે ક્રોધથી ભરાયેલા નારાયણી સેનાના ગોપો, હાથમાં નાનાં પ્રકારનાં અસ્ત્ર-શસ્ત્ર લઈને, બાણોના ઘન વરસાદથી ઢાંકી દેતા અર્જુનને ચારે તરફથી ઘેરી વળ્યા। હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ક્ષણમાત્રમાં તેમણે શ્રીકૃષ્ણસહિત કુંતીપુત્ર ધનંજયને યુદ્ધમાં અદૃશ્ય સમાન કરી દીધો।
Verse 9
क्रुद्धस्तु फाल्गुन: संख्ये द्विगुणीकृतविक्रम: । गाण्डीवं धनुरामृज्य तूर्ण जग्राह संयुगे
સંજય બોલ્યા—ત્યારે ફાલ્ગુન (અર્જુન) ક્રોધિત થઈને યુદ્ધમાં દ્વિગુણ પરાક્રમ પ્રગટ કરવા લાગ્યા। ગાંડીવ ધનુષને સાફ પુંછીને તેમણે તરત જ સંયુગમાં હાથમાં લઈ લીધું।
Verse 10
बद्ध्वा च भ्रुकुटिं वक्रे क्रोधस्य प्रतिलक्षणम् । देवदत्तं महाशड्खं पूरयामास पाण्डव:
ભ્રુકુટી વાંકી બાંધી ક્રોધનું સ્પષ્ટ લક્ષણ દર્શાવતા પાંડવે મહાશંખ દેવદત્તને પ્રચંડ નાદથી પૂરી દીધો।
Verse 11
फिर पाण्डुकुमारने भौंहें टेढ़ी करके क्रोधको सूचित करनेवाले अपने महान् शंख देवदत्तको बजाया ।।
પછી અર્જુને શત્રુસમૂહનો નાશ કરનાર ત્વાષ્ટ નામનું અસ્ત્ર પ્રયોગ કર્યું; તરત જ તે અસ્ત્રબળથી અલગ અલગ સહસ્ર રૂપો પ્રગટ થવા લાગ્યા।
Verse 12
आत्मन: प्रतिरूपैस्तैर्नानारूपैरविमोहिता: । अन्योन्येनार्जुनं मत्वा स्वमात्मानं च जध्निरे
પોતાના જ સમાન એવા નાનારૂપોથી મોહિત થઈ તેઓ એકબીજાને અર્જુન માની ભ્રમમાં પોતાના જ સૈનિકો પર—અહીં સુધી કે પોતાનાં પર પણ—પ્રહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 13
अयमर्जुनो<यं गोविन्द इमौ पाण्डवयादवौ । इति ब्रुवाणा: सम्मूढा जध्नुरन्योन्यमाहवे
“આ અર્જુન છે, આ ગોવિંદ છે; આ બંને પાંડવ અને યાદવ છે”—એવું બોલતા મોહગ્રસ્ત યોધાઓ રણમાં એકબીજા પર તૂટી પડ્યા અને પરસ્પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 14
मोहिता: परमास्त्रेण क्षयं जग्मु: परस्परम् । अशोभन्त रणे योधा: पुष्पिता इव किंशुका:
તે પરમાસ્ત્રથી મોહિત થઈ તેઓ પરસ્પર પ્રહારો દ્વારા ક્ષયને પામવા લાગ્યા; છતાં રણમાં યોધાઓ ફૂલેલા કિংশુક (પલાશ) વૃક્ષોની જેમ શોભતા હતા।
Verse 15
तत:ः शरसहस्राणि तैरविमुक्तानि भस्मसात् । कृत्वा तदस्त्रं तान् वीराननयद् यमसादनम्,तत्पश्चात् उस दिव्यास्त्रने संशप्तकोंके छोड़े हुए सहस्रों बाणोंको भस्म करके बहुसंख्यक वीरोंको यमलोक पहुँचा दिया
ત્યારે તેમણે છોડેલા હજારો બાણોને ભસ્મ કરી, તે અસ્ત્રનો પ્રયોગ કરીને તે વીરોને યમસદન તરફ મોકલી દીધા।
Verse 16
अथ प्रहस्य बीभत्सुर्ललित्थान् मालवानपि | मावेल्लकांस्त्रिगर्ताश्न॒ यौधेयांक्षार्दयच्छरै:,इसके बाद अर्जुनने हँसकर ललित्थ, मालव, मावेल्लक, त्रिगर्त तथा यौधेय सैनिकोंको बाणोंद्वारा गहरी पीड़ा पहुँचायी
પછી યુદ્ધમાં ભયંકર એવા અર્જુને હસતાં હસતાં લલિત્થ, માલવ, માવેલ્લક, ત્રિગર્ત તથા યૌધેય યોદ્ધાઓને બાણોથી અત્યંત પીડિત કર્યા।
Verse 17
ते हन्यमाना वीरेण क्षत्रिया: कालचोदिता: । व्यसृजज्छरजालानि पार्थ नानाविधानि च,वीर अर्जुनके द्वारा मारे जाते हुए क्षत्रियगण कालसे प्रेरित हो अर्जुनके ऊपर नाना प्रकारके बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगे
તે વીરે તેમને માર્યા છતાં, કાળથી પ્રેરિત એવા ક્ષત્રિયો—હે પાર્થ—અર્જુન પર અનેક પ્રકારના બાણસમૂહો વરસાવવા લાગ્યા।
Verse 18
न ध्वजो नार्जुनस्तत्र न रथो न च केशव: । प्रत्यदृश्यत घोरेण शरवर्षेण संवृत:,उस भयंकर बाण-वर्षासे ढक जानेके कारण वहाँ न ध्वज दिखायी देता था, न रथ; न अर्जुन दृष्टिगोचर हो रहे थे, न भगवान् श्रीकृष्ण
તે ઘોર બાણવર્ષાથી ઢંકાઈ જવાથી ત્યાં ન ધ્વજ દેખાતો હતો, ન રથ; ન અર્જુન નજરે પડતા હતા, ન કેશવ।
Verse 19
ततस्ते लब्धलक्षत्वादन्योन्यमभिचुक्रुशु: हतौ कृष्णाविति प्रीत्या वासांस्यादुधुवुस्तदा
પછી લક્ષ્ય સિદ્ધ થયું એમ માની તેઓ એકબીજાને બોલાવી ઊંચા સ્વરે ચીસો પાડવા લાગ્યા. ‘કૃષ્ણ અને અર્જુન હણાયા’ એમ આનંદથી માની, તે સમયે તેઓ પ્રસન્નતાથી પોતાના વસ્ત્રો હલાવવા લાગ્યા।
Verse 20
भेरीमृदड्शशड्खांश्व दध्मुर्वीरा: सहस्रश: । सिंहनादरवांक्षोग्रांक्ष॒क्रिरे तत्र मारिष,आर्य! वे सहस्रों वीर वहाँ भेरी, मृदंग और शंख बजाने तथा भयानक सिंहनाद करने लगे
ત્યાં હજારો વીરોએ ભેરી, મૃદંગ અને શંખ વગાડ્યા અને અત્યંત ઉગ્ર, ભયાનક સિંહનાદો કર્યા.
Verse 21
ततः प्रसिष्विदे कृष्ण: खिन्नश्नार्जुनमब्रवीत् । क्वासि पार्थ न पश्ये त्वां कच्चिज्जीवसि शत्रुहन्
ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ પરસેવે ભીંજાઈ ગયા અને વ્યાકુળ થઈ અર્જુનને બોલ્યા—“પાર્થ! તું ક્યાં છે? હું તને જોઈ શકતો નથી. શત્રુહંતા! શું તું જીવિત છે?”
Verse 22
तस्य तद् भाषितं श्रुत्वा त्वरमाणो धनंजय: । वायव्यास्त्रेण तैरस्तां शरवृष्टिमपाहरत्
શ્રીકૃષ્ણના તે વચન સાંભળીને ધનંજય અર્જુને ત્વરાથી વાયવ્યાસ્ત્રનો પ્રયોગ કરીને શત્રુઓએ વરસાવેલી બાણવૃષ્ટિને દૂર કરી દીધી.
Verse 23
ततः संशप्तकव्रातान् साश्वद्विपरथायुधान् । उवाह भगवान् वायु: शुष्कपर्णचयानिव
પછી ભગવાન વાયુદેવે ઘોડા, હાથી, રથ અને આયુધો સહિત સંશપ્તકોના ટોળાંને સૂકા પાનના ઢગલા જેવી રીતે ઉડાવી દીધાં.
Verse 24
न्क्हा पट प्टतचत, ह्च्प्ट्ण्स्प्प पता / बन हर के "23 ८: न्टाप्यत- ५ ५ ३७ “ले ६३७. जी उह्मानास्तु ते राजन् बह्नबशोभन्त वायुना | प्रडीना: पक्षिण: काले वृक्षेभ्य इव मारिष,माननीय महाराज! वायुके द्वारा उड़ाये जाते हुए वे सैनिक समय-समयपर वृक्षोंसे उड़नेवाले पक्षियोंके समान शोभा पा रहे थे
હે રાજન! વાયુ દ્વારા ઉડાડાતા તે અનેક યોદ્ધાઓ એવા શોભતા હતા, જેમ યોગ્ય કાળે વૃક્ષોમાંથી ઉડી નીકળતા પક્ષીઓ, હે મારિષ।
Verse 25
तांस्तथा व्याकुलीकृत्य त्वरमाणो धनंजय: । जघान निशितैर्बाणै: सहस्राणि शतानि च,उन सबको व्याकुल करके अर्जुन अपने पैने बाणोंसे शीघ्रतापूर्वक उनके सौ-सौ और हजार-हजार योद्धाओंका एक साथ संहार करने लगे
Sañjaya said: Having thus thrown them into confusion, Dhanañjaya (Arjuna), acting with swift resolve, struck them down with his razor-sharp arrows—slaying warriors by the hundreds and by the thousands. The verse underscores the grim momentum of battle: tactical prowess and urgency drive mass destruction, raising the ethical weight of violence even when performed in a sanctioned war.
Verse 26
शिरांसि भल्लैरहरद् बाहूनपि च सायुधान् । हस्तिहस्तोपमां श्लोरून् शरैरुव्यामपातयत्
Sañjaya said: With razor-headed arrows he sheared off their heads; he also cut down their arms even as they still held their weapons, and with his shafts he felled to the earth their thighs—thick like an elephant’s trunk. The verse underscores the brutal efficiency of battlefield skill, where martial prowess, though admired, manifests as relentless violence within the tragic compulsion of war.
Verse 27
पृष्ठच्छिन्नान् विचरणान् बाहुपाश्वेक्षणाकुलान् । नानाड्ावयवैहीनांश्वकारारीन् धनंजय:
Sañjaya said: Dhanañjaya (Arjuna) reduced the enemy warriors to a pitiable state—some with their backs cleft, some still staggering about, others frantic from the loss of arms, ribs, or eyes, and many deprived of various limbs and bodily parts. The narration underscores the grim, dehumanizing reality of battle even when waged in the name of duty, where victory is purchased through terrible bodily harm.
Verse 28
गन्धर्वनगराकारान् विधिवत्कल्पितान् रथान् | शरैविशकलीकुर्वश्रक्रे व्यश्वरथद्विपान्
Sañjaya said: With his arrows he shattered into fragments the duly arrayed chariots that looked like the wondrous cities of the Gandharvas, and he stripped the enemy of their chariots and elephants—breaking their martial pride and the very supports of their power in battle.
Verse 29
मुण्डतालवनानीव तत्र तत्र चकाशिरे । छिन्ना रथध्वजव्राता: केचित्तत्र क्वचित् क्वचित्,वहाँ कहीं-कहीं रथवर्ती ध्वजोंके समूह ऊपरसे कट जानेके कारण मुण्डित तालवनोंके समान प्रकाशित हो रहे थे
Sañjaya said: Here and there on the battlefield, some chariots—whose clusters of banners had been cut off—stood out conspicuously, resembling groves of palmyra trees with their tops shorn. The image underscores the relentless destructiveness of war: even the proud emblems of warriors are reduced to mutilated remnants, revealing the fragility of martial glory.
Verse 30
सोत्तरायुधिनो नागा: सपताकाड्कुशध्वजा: । पेतु: शक्राशनिहता द्रुमवन्त इवाचला:
પીઠ પર સશસ્ત્ર યોદ્ધાઓને ધારણ કરીને, પતાકા, અંકુશ અને ધ્વજોથી શોભિત તે મહાગજો ઇન્દ્રના વજ્રથી આઘાત પામેલા વૃક્ષાવૃત પર્વતખંડોની જેમ ધરાશાયી થયા।
Verse 31
चामरापीडकवचा: स्रस्तान्त्रनयनास्तथा । सारोहास्तुरगा: पेतु: पार्थबाणहता: क्षितौ
ચામરથી શોભિત અને કવચધારી, જેમના અંગો અને નેત્રો શિથિલ થઈ ગયા હતા—એવા યોદ્ધાઓ, સારથીসহ ઘોડાઓ પણ, પાર્થના બાણોથી આહત થઈ ધરતી પર પડી ગયા।
Verse 32
चामर, माला और कवचोंसे युक्त बहुत-से घोड़े अर्जुनके बाणोंसे मारे जाकर सवारोंसहित धरतीपर पड़े थे। उनकी आँतें और आँखें बाहर निकल आयी थीं ।।
ચામર, માળા અને કવચોથી યુક્ત ઘણા ઘોડા અર્જુનના બાણોથી માર્યા જઈ સવારসহ ધરતી પર પડ્યા હતા; તેમની આંતરડાં અને આંખો બહાર નીકળી આવી હતી. પેદલ સૈનિકોના ખડ્ગ અને નખર તૂટી પડી ગયા હતા; કવચ, ઋષ્ટિ અને શક્તિ ટુકડા-ટુકડા થઈ ગયા હતા. કવચ કપાઈ જતાં અત્યંત દયનીય બની તેઓ માર્યા જઈ ધરતી પર પડ્યા હતા।
Verse 33
तैर्हतैर्हन्यमानैश्व पतद्धिः पतितैरपि । भ्रमद्धिर्निष्टनद्धिश्व क्र्रमायोधनं बभौ
હત થયેલા અને હત થતા, પડેલા અને પડતા, ભ્રમતા, કરુણ નાદ કરતા અને પ્રહાર કરતા વીરોને કારણે તે યુદ્ધભૂમિ ક્રમે વધુ ને વધુ ક્રૂર જણાઈ।
Verse 34
रजश्व सुमहज्जातं शान्तं रुधिरवृष्टिभि: । मही चाप्यभवद् दुर्गा कबन्धशतसंकुला
યુદ્ધમાં ઊઠેલો ધૂળનો વિશાળ વાદળ રક્તવર્ષાથી દબાઈ શાંત થઈ ગયો; અને સૈકડો કબંધો (માથા વિનાના ધડ)થી ભરાઈ જતાં તે ધરતી દુર્ગમ બની—ત્યાં ચાલવું પણ કઠિન થયું।
Verse 35
तद् बभौ रौद्रबी भत्सं बीभत्सोर्यानमाहवे । आक्रीडमिव रुद्रस्य घ्नत: कालात्यये पशून्
સંજય બોલ્યો—તે યુદ્ધમાં અર્જુનનો રથ રૌદ્ર અને બીભત્સ ઉગ્રતાથી ભયંકર જણાતો હતો; પ્રલયકાળે જીવસંહાર કરનાર રુદ્રદેવના ક્રીડાસ્થાન સમાન તે દેખાતો હતો.
Verse 36
ते वध्यमाना: पार्थेन व्याकुलाश्न रथद्विपा: । तमेवाभिमुखा: क्षीणा: शक्रस्यातिथितां गता:
સંજય બોલ્યો—પાર્થ દ્વારા સંહારાતા રથીઓ અને હાથીદળ વ્યાકુળ થઈ માત્ર તેની જ સામે મુખ કરીને રહ્યા; ક્ષીણ થઈ તેની સામે જ પ્રાણ ત્યાગ્યા અને આ રીતે શક્ર (ઇન્દ્ર)ના સ્વર્ગમાં અતિથિ બન્યા.
Verse 37
सा भूमिर्भरतश्रेष्ठ निहतैस्तैर्महारथै: । आस्तीर्णा सम्बभौ सर्वा प्रेतीभूते: समन्तत:,भरतश्रेष्ठ! वहाँ मारे गये महारथियोंसे आच्छादित हुई वह सारी भूमि सब ओरसे प्रेतोंद्ारा घिरी हुई-सी जान पड़ती थी
સંજય બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં હત થયેલા મહારથીઓથી ઢંકાયેલી તે સમગ્ર ભૂમિ ચારેય તરફથી જાણે પ્રેતાત્માઓથી ઘેરાયેલી હોય તેમ જણાતી હતી.
Verse 38
एतस्मिन्नन्तरे चैव प्रमत्ते सव्यसाचिनि । व्यूढानीकस्ततो द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत्
સંજય બોલ્યો—આ વચ્ચે, સવ્યસાચી અર્જુન યુદ્ધમાં તલ્લીન થઈ (અન્યત્ર) વ્યસ્ત હતો ત્યારે, દ્રોણે પોતાની સેના વ્યૂહમાં ગોઠવી યુધિષ્ઠિર પર ચઢાઈ કરી.
Verse 39
त॑ प्रत्यगृह्लंस्त्वरिता व्यूढानीका: प्रहारिण: । युधिष्टिरं परीप्सन्तस्तदासीत् तुमुलं महत्
સંજય બોલ્યો—પછી વ્યૂહબદ્ધ થઈ પ્રહાર કરવામાં નિપુણ યોદ્ધાઓ યુધિષ્ઠિરને પકડી લેવા ઇચ્છાથી તરત જ તેના પર તૂટી પડ્યા; ત્યારે યુદ્ધ અત્યંત ભયંકર અને તુમુલ બન્યું.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira’s concern reflects the tension between maintaining sovereign agency and being tactically constrained by an opponent who is also a brāhmaṇa-teacher figure; the chapter frames this as an anxiety about falling under another’s ‘vaśa’ (operational control) while still fulfilling kṣātra obligations.
The text illustrates how formations and diversions can decisively shape outcomes, but also how large-scale violence produces moha (confusion) that erodes discrimination and increases unintended harm—an implicit caution about the limits of control in complex systems.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its significance is primarily narrative-analytic, supplying tactical schematics (vyūha mapping) and a moral psychology of confusion that contextualize Droṇa’s approach toward Yudhiṣṭhira.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.