Adhyaya 188
Chapter Arc: अरुणोदय के रक्तिम प्रकाश में रणभूमि जागती है; उसी प्रभात में पाण्डव-पक्ष के वीर द्रोणाचार्य पर टूट पड़ने का संकल्प करते हैं। → द्रोण की दीप्ति और अस्त्र-प्रभुत्व देखकर शत्रुसेना थर्राती है, फिर भी विराट, द्रुपद, केकय, चेदि, मत्स्य और पांचाल के रथी एकत्र होकर आक्रमण करते हैं। द्रोण की क्रूर गति और युद्ध-कौशल देखकर धृष्टद्युम्न क्रोध-दुःख से भर उठता है और रथियों के बीच द्रोण के प्रति शाप/प्रतिज्ञा-सा कठोर वचन करता है। → अस्त्रों की घनघोर वर्षा में अर्जुन श्रेष्ठ अस्त्रवेत्ता की भाँति विरोधी अस्त्रों को काटता-नष्ट करता है और बाण-वृष्टि से शत्रुओं को ढक देता है; रथ टूटते हैं, रथी रथहीन होकर हाथापाई तक उतर आते हैं—केश, कवच और भुजाएँ पकड़कर जूझते हैं। विराट द्रोण-वध की आकांक्षा से तोमर और बाणों की बौछार करता है; द्रोण पर क्रुद्ध नरेश भी शर-वर्षा करते हैं। → द्रोण अपने तेज से रण को प्रकाशित करता हुआ पाण्डव-वीरों के संयुक्त दबाव को सहता और प्रत्युत्तर देता है; आक्रमण तीव्र होकर भी निर्णायक वध में परिणत नहीं होता, और युद्ध की धारा अगले संघर्ष की ओर बहती रहती है। → द्रोण के विरुद्ध विराट-द्रुपद आदि का आवेश चरम पर है और धृष्टद्युम्न का संकल्प कठोर हो चुका है—अगले अध्याय में यह संयुक्त आक्रमण किसका रथ गिराएगा, किसका धैर्य तोड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ई श्लोक मिलाकर कुल ३७३६ “लोक हैं।) #स्न मान () अमन षडशीरत्याधिकशततमोब< ध्याय: पाण्डववीरोंका द्रोणाचार्यपर आक्रमण
સંજય બોલ્યો—હે પ્રજાનાથ! રાત્રિનો માત્ર તૃતીયાંશ ભાગ શેષ રહેતાં, હર્ષ અને ઉત્સાહથી ભરેલા કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચે યુદ્ધ પ્રચંડ રીતે ચાલુ રહ્યું.
Verse 2
अथ चन्द्रप्रभां मुष्णन्नादित्यस्य पुर:सर: । अरुणो< भ्युदयांचक्रे ताम्रीकुर्वन्निवाम्बरम्
પછી સૂર્યના અગ્રગામી અરુણનો ઉદય થયો; ચંદ્રની કાંતિ હરી લેતાં તે જાણે પૂર્વ દિશાના આકાશને તામ્રવર્ણ કરી રહ્યો હતો.
Verse 3
प्राच्यां देशि सहस्रांशोररुणेनारुणीकृतम् । तपनीयं यथा चक्र भ्राजते रविमण्डलम्,प्राचीमें अरुणके द्वारा अरुण किया हुआ सूर्यदेवका मण्डल सुवर्णमय चक्रके समान सुशोभित होने लगा
પૂર્વ દિશામાં અરુણના કારણે અરુણાભ થયેલું સહસ્રકિરણ સૂર્યમંડળ તપ્ત સુવર્ણચક્ર સમાન ઝગમગવા લાગ્યું.
Verse 4
ततो रथाश्चांश्व मनुष्ययाना- न्युत्सृज्य सर्वे कुरुपाण्डुयो धा: । दिवाकरस्याभिमुखं जपन्त: संध्यागता: प्राज्जलयो बभूवु:
ત્યારે બધા કૌરવ અને પાંડવ રથો, ઘોડાઓ તથા મનુષ્યવાહનો વગેરે છોડીને સંધ્યાવંદન માટે પ્રવૃત્ત થયા; સૂર્ય સામે હાથ જોડીને ઊભા રહી વેદમંત્રોનો જપ કરવા લાગ્યા.
Verse 5
ततो द्वैधीकृते सैन्ये द्रोण: सोमकपाण्डवान् | अभ्यद्रवत् सपाज्चालान् दुर्योधनपुरोगम:
પછી સૈન્ય બે ભાગમાં વિભાજિત થતાં, દુર્યોધનને અગ્રે રાખીને દ્રોણાચાર્યે સોમકો, પાંડવો અને પાંચાલો પર ચઢાઈ કરી.
Verse 6
द्वैधीकृतान् कुरून् दृष्टवा माधवोडर्जुनमब्रवीत् । सपत्नान् सव्यतः कृत्वा अपसव्यमिमं कुरु
કૌરવસેનાને બે ભાગમાં વિભક્ત જોઈ માધવ (શ્રીકૃષ્ણ) અર્જુનને બોલ્યા—“પાર્થ! શત્રુઓને ડાબી બાજુ રાખીને આ દળને જમણી બાજુ કર; અપસવ્ય (વામાવર્ત) રીતે વળી તેમની વચ્ચેથી આગળ વધ.”
Verse 7
स माधवमनुज्ञाय कुरुष्वेति धनंजय: । द्रोणकर्णो महेष्वासौ सव्यत: पर्यवर्तत,“अच्छा, ऐसा ही कीजिये" भगवान् श्रीकृष्णको यह अनुमति दे अर्जुन महाधनुर्धर द्रोणाचार्य और कर्णके बायेंसे होकर निकल गये
“એમ જ કરો,” એવી માધવની અનુમતિ મેળવી ધનંજય અર્જુને રથ ફેરવ્યો અને મહાધનુર્ધર દ્રોણ તથા કર્ણની ડાબી બાજુથી પસાર થયો।
Verse 8
अभिप्रायं तु कृष्णस्य ज्ञात्वा परपुरंजय: । आजिशीर्षगतं पार्थ भीमसेनो5 भ्युवाच ह,श्रीकृष्णके इस अभिप्रायको जानकर शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले भीमसेनने युद्धके मुहानेपर पहुँचे हुए अर्जुनसे इस प्रकार कहा
શ્રીકૃષ્ણના અભિપ્રાયને જાણી શત્રુનગર-વિજયી ભીમસેને યુદ્ધમુખે પહોંચેલા પાર્થ અર્જુનને આ રીતે કહ્યું।
Verse 9
भीमसेन उवाच अर्जुनार्जुन बीभत्सो शृणुष्वैतद् वचो मम । यदर्थ क्षत्रिया सूते तस्थ कालोडयमागत:
ભીમસેને કહ્યું—“અર્જુન! અર્જુન! હે બીભત્સુ! મારી વાત સાંભળ. જે હેતુ માટે ક્ષત્રિયા માતા પુત્રને જન્મ આપે છે, તે સિદ્ધ કરવાનો આ સમય આવી પહોંચ્યો છે.”
Verse 10
अम्मिंक्षेदागते काले श्रेयो न प्रतिपत्स्यसे । असम्भावितरूपस्त्वं सुनृशंसं करिष्यसि
આ નિર્ણાયક સમય આવી પહોંચ્યો છતાં તું શ્રેય (યોગ્ય કલ્યાણ)નો માર્ગ નહીં અપનાવેશ; મહાન અપેક્ષાને અનુરૂપ ન ઊઠતા સ્વભાવથી તું અત્યંત નૃશંસ કર્મ કરી બેસીશ।
Verse 11
यदि इस अवसरके आनेपर भी तुम अपने पक्षका कल्याण-साधन नहीं करोगे तो तुमसे जिस शौर्य और पराक्रमकी सम्भावना की जाती है, उसके विपरीत तुम्हें पराक्रमशून्य समझा जायगा और उस दशामें मानो तुम हमलोगोंपर अत्यन्त क्रूरतापूर्ण बर्ताव करनेवाले सिद्ध होओगे ।।
આ અવસર આવી ગયો છતાં જો તું પોતાના પક્ષનું કલ્યાણ-સાધન ન કરે, તો તારા વિષે જે શૌર્ય અને પરાક્રમની આશા રાખવામાં આવે છે તેના વિરુદ્ધ તને પરાક્રમશૂન્ય ગણાશે; અને એવી સ્થિતિમાં જાણે તું અમારાં પ્રત્યે અતિ ક્રૂર વર્તન કરનાર સાબિત થશો. પોતાના વીર્યથી સત્ય, શ્રી, ધર્મ અને યશનું ઋણ ઉતારી દે. હે યુદ્ધોમાં શ્રેષ્ઠ! શત્રુનો વ્યૂહ ભેદી નાખ અને આ લોકોને અપસવ્ય કરીને અવ્યવસ્થા તથા પલાયનમાં ધકેલી દે.
Verse 12
योद्धाओंमें श्रेष्ठ वीर! तुम अपने पराक्रमद्वारा सत्य, लक्ष्मी, धर्म और यशका ऋण उतार दो। इन शत्रुओंको दाहिने करो और स्वयं बायें रहकर शत्रुसेनाको चीर डालो ।।
સંજય બોલ્યા—રાજન! ભીમસેન અને કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ) દ્વારા આ રીતે પ્રેરિત થઈ સવ્યસાચી અર્જુને કર્ણ અને દ્રોણને લાંઘી શત્રુસેનાને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધી.
Verse 13
तमाजिशीर्षमायान्तं दहन्तं क्षत्रियर्ष भान् । पराक्रान्तं पराक्रम्य तत: क्षत्रियपुड़वा:
તેને યુદ્ધના શિખરભાગ તરફ આગળ વધતો, ક્ષત્રિય-શ્રેષ્ઠોને દહન કરતો અને પરાક્રમમાં પ્રચંડ જોઈ, ત્યારે તે ક્ષત્રિયપુંગવો પણ પોતાનું શૌર્ય એકત્ર કરી તેને પ્રતિરોધવા આગળ ધસી આવ્યા.
Verse 14
नाशवनुवन् वारयितु वर्धभानमिवानलम् | अर्जुन क्षत्रियशिरोमणि वीरोंको दग्ध करते हुए युद्धके मुहानेपर आ रहे थे। उस समय वे क्षत्रियप्रवर योद्धा जलती आगके समान बढ़नेवाले पराक्रमी अर्जुनको पराक्रम करके भी आगे बढ़नेसे रोक न सके || १३ ह || अथ दुर्योधन: कर्ण: शकुनिश्चापि सौबल:
વધતી અગ્નિ સમાન પ્રબળ અર્જુનને તેઓ અટકાવી શક્યા નહીં. ત્યારે દુર્યોધન, કર્ણ અને સૌબલપુત્ર શકુનિ પણ—
Verse 15
तेषामस्त्राणि सर्वेषामुत्तमास्त्रविदां वर:
તેમા સૌમાં તે ઉત્તમ અસ્ત્રવિદ્યાનો સર્વશ્રેષ્ઠ જાણકાર હતો; અને તેમની પ્રક્ષેપિત શસ્ત્રો પણ તે કુશળતાથી અત્યંત ભયંકર બન્યા હતા.
Verse 16
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य लघुहस्तो जितेन्द्रिय:
સંજયે કહ્યું: શસ્ત્રથી શસ્ત્રને અટકાવી, ચપળ હાથે અને જીતેન્દ્રિય બની તે યુદ્ધમાં અડગ રહ્યો.
Verse 17
उद्धूता रजसो वृष्टि: शरवृष्टिस्तथैव च
સંજયે કહ્યું: ધૂળની વર્ષા ઊઠી, અને તેવી જ રીતે બાણોની વર્ષા પણ થઈ.
Verse 18
नद्यौर्न भूमिर्न दिश:ः प्राज्ञायन्त तथागते
સંજયે કહ્યું: તે આ રીતે આગળ વધતાં ન તો નદીઓ, ન ભૂમિ, ન દિશાઓ—કશું જ સ્પષ્ટ ઓળખાતું ન હતું.
Verse 19
नैव ते न वयं राजन प्राज्ञासिष्म परस्परम्
સંજયે કહ્યું: હે રાજન, ન તો તમે ન તો અમે—એકબીજાને સાચે સમજ્યા.
Verse 20
विरथा रथिनो राजन् समासाद्य परस्परम्
સંજયે કહ્યું: હે રાજન, રથી યોદ્ધાઓ પરસ્પર સામસામે મળીને વિરથ થઈ ગયા.
Verse 21
हताश्वा हतसूताश्च निश्चेष्टा रथिनो हता:
સંજય બોલ્યો: તેમના ઘોડા માર્યા ગયા, સારથીઓ પણ માર્યા ગયા, અને રથી યોદ્ધાઓ ઘાયલ થઈ નિશ્ચેષ્ટ પડ્યા હતા.
Verse 22
हतान् गजान् समश््लिष्य पर्वतानिव वाजिन:
સંજય બોલ્યો: હત થયેલા ગજોને ચોંટીને રહેલા ઘોડા પર્વતો જેવા જણાતા હતા.
Verse 23
ततस्त्वभ्यवसृत्यैव संग्रामादुत्तरां दिशम्
સંજય બોલ્યો: ત્યારબાદ તે તરત જ યુદ્ધભૂમિમાંથી પાછો હટી ઉત્તર દિશા તરફ ગયો.
Verse 24
अतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूमो 5ग्निरिव ज्वलन् | उधर द्रोणाचार्य उस युद्धस्थलसे उत्तर दिशाकी ओर जाकर धूमरहित अग्निके समान प्रज्वलित होते हुए रणभूमिमें खड़े हो गये || २३ इ ।।
સંજય બોલ્યો: યુદ્ધમાં દ્રોણાચાર્ય ધૂમરહિત અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત થઈ, ઉત્તર દિશા તરફ જઈ રણભૂમિમાં અડગ ઊભા રહ્યા.
Verse 25
भ्राजमानं श्रिया युक्त ज्वलन्तमिव तेजसा
સંજય બોલ્યો: તે શ્રીથી યુક્ત થઈ તેજસ્વી દેખાતો હતો, જાણે પોતાના તેજથી જ પ્રજ્વલિત થતો હોય.
Verse 26
आह्वयन्तं परानीकं प्रभिन्नमिव वारणम्
સંજય બોલ્યો—તે શત્રુસેનાને લલકારતો, બંધનો તોડી ઉન્મત્ત થયેલા હાથીની જેમ રણમાં ધસી પડ્યો।
Verse 27
केचिदासन् निरुत्साहा: केचित् क्रुद्धा मनस्विन:
તેમામાં કેટલાક નિરુત્સાહ અને હતાશ હતા, જ્યારે કેટલાક—સ્વભાવથી મનસ્વી—ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયા।
Verse 28
विस्मिताश्वा भवन् केचित् केचिदासन्नमर्षिता: । कुछ योद्धा लड़नेका उत्साह खो बैठे
સંજય બોલ્યો—કેટલાક આશ્ચર્યથી સ્તબ્ધ થઈ ગયા, અને કેટલાક અમર્ષથી ઉકળ્યા. કેટલાક નરાધિપોએ પોતાના હાથીઓ સાથે હાથી-મુખ સામે ધસી જઈ ટક્કર મારી યુદ્ધ કર્યું।
Verse 29
व्यक्षिपन्नायुधान्यन्ये ममृदुश्चापरे भुजान्
સંજય બોલ્યો—કેટલાકે પોતાના શસ્ત્રો ફેંકી દીધાં, અને કેટલાકે નિરાધાર બની પોતાની જ ભુજાઓ પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 30
पज्चालास्तु विशेषेण द्रोणसायकपीडिता:
સંજય બોલ્યો—પાંચાલો પર વિશેષ કરીને દ્રોણના બાણોનું ભારે દબાણ પડ્યું; તેઓ અત્યંત પીડિત થયા।
Verse 31
ततो विराटटद्रुपदौ द्रोणं प्रययतू रणे
પછી રણભૂમિમાં વિરાટ અને દ્રુપદ દ્રોણ સામે આગળ વધ્યા।
Verse 32
द्रुपदस्य ततः पौत्रास्त्रय एव विशाम्पते
ત્યારે, હે પ્રજાધિપ, દ્રુપદના માત્ર ત્રણ જ પૌત્રો બાકી રહ્યા।
Verse 33
तेषां द्रुपदपौत्राणां त्रयाणां निशितै: शरै:
દ્રુપદના તે ત્રણ પૌત્રોને તેણે તીક્ષ્ણ બાણોથી (આઘાત કર્યો)।
Verse 34
ततो द्रोणो5जयद् युद्धे चेदिकेकेयसृञ्जयान्
પછી દ્રોણે યુદ્ધમાં ચેદી, કેકય અને સૃંજયોને પરાજિત કર્યા।
Verse 35
ततस्तु द्रुपद: क्रोधाच्छरवर्षमवासृजत्
પછી દ્રુપદે ક્રોધથી બાણોની વર્ષા વરસાવી।
Verse 36
त॑ निहत्येषुवर्ष तु द्रोण: क्षत्रियमर्दन:
સંજય બોલ્યો—બાણવર્ષા વચ્ચે તેમને સંહાર કરીને ક્ષત્રિયમર્દન દ્રોણ રણભૂમિમાં પોતાનું ભયંકર કાર્ય કરતો રહ્યો. અવિરત શરવર્ષા અને યુદ્ધદૃઢ સંકલ્પથી તેણે યોદ્ધાઓની પંક્તિઓને દબાવી દીધી.
Verse 37
द्रोणेन च्छाद्यमानौ तु क्रुद्धौ संग्राममूर्धनि
સંજય બોલ્યો—સંગ્રામના શિખરે તે બંને ક્રોધિત થઈ દ્રોણના આક્રમણથી આચ્છાદિત (અભિભૂત) થતા હતા; તેના પ્રહારના વેગે યુદ્ધમાં તેમની ગતિને ઢાંકી દીધી.
Verse 38
ततो द्रोणो महाराज क्रोधामर्षसमन्वित:
સંજય બોલ્યો—ત્યારે, હે મહારાજ, ક્રોધ અને અમર્ષથી યુક્ત દ્રોણ પ્રતિકારની ભાવનાથી ભરાઈ યુદ્ધમાં આગળ ધસી આવ્યો; તેનું ચિત્ત પ્રતિશોધ પર સ્થિર થયું.
Verse 39
ततो विराट: कुपित: समरे तोमरान् दश
ત્યારે વિરાટ રણમાં કુપિત થઈ દ્રોણ તરફ વેગથી દસ તોમર ફેંકવા લાગ્યો—સંગ્રામના શિખરે ક્રોધનો ઉછાળો જાણે હિંસાને વધુ ભડકાવતો હતો.
Verse 40
शक्ति च ट्रुपदो घोरामायसीं स्वर्णभूषिताम्
સંજય બોલ્યો—દ્રુપદ પાસે પણ સોનાથી શોભિત, લોખંડની બનેલી એક ઘોર શક્તિ હતી; રાજાએ તેને રણમાં દ્રોણ સામે પ્રતિહિંસાર્થે ઉઠાવી લીધી.
Verse 41
चिक्षेप भुजगेन्द्राभां क्रुद्धों द्रोणरथं प्रति साथ ही क्रोधमें भरे हुए राजा द्रुपदने लोहेकी बनी हुई स्वर्णभूषित भयंकर शक्ति, जो नागराजके समान प्रतीत होती थी, द्रोणाचार्यपर चलायी || ४० ई ।।
સંજય બોલ્યા—ક્રોધથી ભરાયેલા રાજા દ્રુપદે સોનાથી શોભિત, લોખંડની બનેલી, નાગરાજ સમી ભયંકર શક્તિ દ્રોણના રથ તરફ ફેંકી. ત્યારે દ્રોણે અત્યંત તીક્ષ્ણ ભલ્લ બાણોથી તેને કાપી નાખી અને આગળ દસ તોમરો પણ છિન્નભિન્ન કર્યા.
Verse 42
ततो द्रोण: सुपीताभ्यां भल्लाभ्यामरिमर्दन:
પછી શત્રુઓનો મર્દન કરનાર દ્રોણે બે સુલક્ષિત, અત્યંત તીક્ષ્ણ ભલ્લ બાણોથી સમરમાં પ્રહાર કર્યો.
Verse 43
हते विराटे द्रपदे केकयेषु तथैव च
સંજય બોલ્યા—જ્યારે વિરાટ અને દ્રુપદ માર્યા ગયા, તેમજ કેકયો પણ; અને ચેદિ, મત્સ્ય તથા પાંચાલના યોદ્ધાઓ નાશ પામ્યા, અને રાજા દ્રુપદના ત્રણેય વીર પૌત્રો પણ સંહારાયા—ત્યારે દ્રોણાચાર્યનું તે કર્મ જોઈ ક્રોધ અને શોકથી વ્યાકુળ મહામનસ્વી ધૃષ્ટદ્યુમ્ને રથીઓની વચ્ચે આ રીતે પ્રતિજ્ઞા લીધી.
Verse 44
तथैव चेदिमत्स्येषु पज्चालेषु तथैव च । हतेषु त्रिषु वीरेषु ट्रपदस्य च नप्तृषु
સંજય બોલ્યા—ચેદિ અને મત્સ્યોમાં પણ અને પાંચાલોમાં પણ એ જ થયું. દ્રુપદના ત્રણ વીર પૌત્રો હણાયા ત્યારે, દ્રોણના તે કર્મને જોઈ ક્રોધ અને શોકથી ભરાયેલા મહામનસ્વી ધૃષ્ટદ્યુમ્ને રથીઓની વચ્ચે પ્રતિજ્ઞા લીધી.
Verse 45
द्रोणस्य कर्म तद् दृष्टवा कोपदुःखसमन्वित: । शशाप रथिनां मध्ये धृष्टदुम्नो महामना:
સંજય બોલ્યા—દ્રોણનું તે કર્મ જોઈ ક્રોધ અને દુઃખથી ભરાયેલા મહામનસ્વી ધૃષ્ટદ્યુમ્ને રથીઓની વચ્ચે શાપ સમી કઠોર પ્રતિજ્ઞા ઉચ્ચારી.
Verse 46
इष्टापूर्तात् तथा क्षात्राद् ब्राह्मण्याच्च स नश्यतु | द्रोणो यस्याद्य मुच्येत यं वा द्रोण: पराभवेत्
આજે જેના હાથમાંથી દ્રોણાચાર્ય જીવતા છૂટી જાય, અથવા જેને દ્રોણ પરાજિત કરે—તે યજ્ઞ, કૂવા-વાવ, ઉદ્યાન વગેરે ઇષ્ટાપૂર્તના પુણ્યથી વંચિત થાઓ; અને ક્ષાત્રત્વ તથા બ્રાહ્મણ્યની પ્રતિષ્ઠાથી પણ પતિત થાઓ।
Verse 47
इति तेषां प्रतिश्रुत्य मध्ये सर्वधनुष्मताम् । आयाद् द्रोणं सहानीक: पाज्चाल्य: परवीरहा
આ રીતે સર્વ ધનુર્ધરોની વચ્ચે પ્રતિજ્ઞા કરીને, શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર પાંચાલ-રાજકુમાર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પોતાની સેના સાથે દ્રોણાચાર્ય પર ચઢી આવ્યો।
Verse 48
पज्चालास्त्वेकतो द्रोणम भ्यघ्नन् पाण्डवै: सह । दुर्योधनश्व कर्णश्न शकुनिश्चापि सौबल:
પાંચાલોએ પાંડવો સાથે એક બાજુથી દ્રોણાચાર્ય પર આક્રમણ કર્યું; અને દુર્યોધન, કર્ણ તથા સૌબલપુત્ર શકુનિએ પણ યુદ્ધનો દબાવ વધાર્યો।
Verse 49
रक्ष्यमाणं तथा द्रोणं सर्वैस्तैस्तु महारथै:
આ રીતે દ્રોણાચાર્યને તે સર્વ મહારથીઓ દ્વારા રક્ષિત રાખવામાં આવતા હતા।
Verse 50
तत्राक्रुध्यद् भीमसेनो धृष्टद्युम्नस्य मारिष
ત્યારે, હે મારિષ, ધૃષ્ટદ્યુમ્નના કારણે ભીમસેન ક્રોધિત થયો।
Verse 51
स एन वाग्भिरुग्राभिस्ततक्ष पुरुषर्षभ: । आर्य! तब वहाँ पुरुषप्रवर भीमसेन धृष्टद्युम्मपर कुपित हो उठे और उन्हें भयंकर वाग्बाणोंद्वारा छेदने लगे || ५० $ ।।
આર્ય! ત્યાં પુરુષપ્રવર ભીમસેન ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પર ક્રોધિત થયો અને ભયંકર વાગ્બાણોથી તેને ભેદવા લાગ્યો. ભીમસેન બોલ્યો— “દ્રુપદના કુળમાં જન્મેલો, સર્વ અસ્ત્રવિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ…”
Verse 52
पितृपुत्रवधं प्राप्प पुमान् कः परिपालयेत्
પિતા અને પુત્ર—બન્નેના વધ સુધી પહોંચી ગયા પછી કયો પુરુષ હજી ધર્મ કે સંયમનું પાલન કરી શકે?
Verse 53
एष वैश्वानर इव समिद्ध: स्वेन तेजसा
આ પોતાના જ તેજથી પ્રજ્વલિત વૈશ્વાનર અગ્નિ સમાન દહકી રહ્યો છે।
Verse 54
शरचापेन्धनो द्रोण: क्षत्रं दहहति तेजसा । धनुष-बाणरूपी ईंधनसे युक्त हो तेजसे अग्निके समान प्रज्वलित होनेवाले ये द्रोणाचार्य अपने प्रभावसे क्षत्रियोंकी दग्ध कर रहे हैं || ५३ ह ।।
શર અને ધનુષ્ય જેણે ઇંધન બનાવ્યાં છે એવો દ્રોણ પોતાના તેજથી અગ્નિ સમાન ક્ષત્રિયોને દહે છે અને પાંડવોની સેના સંપૂર્ણ નિઃશેષ કરી રહ્યો છે।
Verse 55
स्थिता: पश्यत मे कर्म द्रोणमेव व्रजाम्पहम् । ये जबतक पाण्डव-सेनाको समाप्त नहीं कर लेते, उसके पहले ही मैं द्रोणपर आक्रमण करता हूँ। वीरो! तुम खड़े होकर मेरा पराक्रम देखो ।।
“તમે સ્થિર રહીને મારું કર્મ જુઓ; હું સીધો દ્રોણ પર જ જઈ રહ્યો છું.” એમ કહી ક્રોધિત વૃકોદર દ્રોણના વ્યૂહમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 56
धृष्टद्युम्नोड5पि पाज्चाल्य: प्रविश्य महतीं चमूम्
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પણ, પાંચાલરાજકુમાર, તે મહાન સેના-વ્યૂહમાં ઘૂસી પડ્યો.
Verse 57
आससादरणे द्रोणं तदा55सीत् तुमुलं महत् । इसी प्रकार पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्नने भी आपकी विशाल सेनामें घुसकर रणभूमिमें द्रोणाचार्यपर चढ़ाई की। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध होने लगा ।।
ત્યારે રણભૂમિમાં તેણે દ્રોણાચાર્ય પર સીધો ચઢાઈ કરી; એ ક્ષણે જ મહા તુમુલ સંઘર્ષ ઊભો થયો. આવું યુદ્ધ ન અમે પહેલાં જોયું હતું, ન સાંભળ્યું હતું.
Verse 58
संसक्तान्येव चादृश्यन् रथवृन्दानि मारिष
હે મહાભાગ, મેં રથોના સમૂહોને પરસ્પર ગૂંથાયેલા—નજીકથી જ ઝઝૂમતા—જોયા.
Verse 59
केचिदन्यत्र गच्छन्त: पथि चान्यैरुपद्गुता:
કેટલાક અન્યત્ર ભાગવા જતા હતા, પરંતુ માર્ગમાં જ બીજાઓ દ્વારા હેરાન કરી અટકાવવામાં આવતા હતા.
Verse 60
तथा संसक्तयुद्धं तदभवद् भृशदारुणम् | अथ संध्यागत: सूर्य: क्षणेन समपद्यत,इस प्रकार वह अत्यन्त भयंकर घमासान युद्ध हो ही रहा था कि क्षणभरमें प्रातःसंध्याकी वेलामें सूर्यदेवका पूर्णतः उदय हो गया
આ રીતે તે ગૂંથાયેલું યુદ્ધ અત્યંત દારુણ બની ગયું. પછી સંધ્યાકાળ આવી પહોંચતાં, ક્ષણમાં જ સૂર્ય પોતાના પૂર્ણ તેજમાં પ્રગટ થયો.
Verse 143
अभ्यवर्षज्छखब्रातै: कुन्तीपुत्रं धनंजयम् । तदनन्तर दुर्योधन, कर्ण तथा सुबलपुत्र शकुनि तीनों मिलकर कुन्तीपुत्र धनंजयपर बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगे
સંજય બોલ્યા—તેઓ કુંતીપુત્ર ધનંજય પર શસ્ત્રોની ઝડી વરસાવવા લાગ્યા. ત્યારબાદ દુર્યોધન, કર્ણ અને સુબલપુત્ર શકુનિ—આ ત્રણેય મળીને કુંતીપુત્ર અર્જુન પર બાણસમૂહોની ઘનવર્ષા કરવા લાગ્યા.
Verse 153
कदर्थीकृत्य राजेन्द्र शरवर्षरवाकिरत् । राजेन्द्र! तब उत्तम अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ अर्जुनने उन सबके अस्त्रोंको नष्ट करके उन्हें बाणोंकी वर्षासे ढक दिया
સંજય બોલ્યા—રાજેન્દ્ર! તેમને કદર્થિત કરીને તેણે ગર્જનાસહિત ઘોર બાણવર્ષા કરી. ત્યારબાદ, રાજેન્દ્ર! ઉત્તમ અસ્ત્રવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુને તેમના સર્વ અસ્ત્રોનો નાશ કરીને તેમને બાણવૃષ્ટિથી ઢાંકી દીધા.
Verse 166
सर्वनिविध्यन्निशितैर्दशभिर्दशभि: शरै: । शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले जितेन्द्रिय अर्जुनने अपने अस्त्रोंद्वारा शत्रुओंके अस्त्रोंका निवारण करके उन सबको दस-दस तीखे बाणोंसे बींध डाला
સંજય બોલ્યા—જિતેન્દ્રિય, ઝડપી હાથવાળા અર્જુને પહેલાં પોતાના અસ્ત્રોથી શત્રુઓના અસ્ત્રોનું નિવારણ કર્યું; પછી તેમને સૌને દસ-દસ તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંધી નાંખ્યા.
Verse 173
तमश्न घोरं शब्दश्न तदा समभवन्महान् । उस समय धूलकी वर्षा ऊपर छा गयी। साथ ही बाणोंकी भी वृष्टि हो रही थी। इससे वहाँ घोर अन्धकार छा गया और बड़े जोरसे कोलाहल होने लगा
સંજય બોલ્યા—તે સમયે ઘોર અંધકાર છવાઈ ગયો અને મહા કોલાહલ ઊઠ્યો. ધૂળ જાણે વરસાદની જેમ ઉપરથી છવાઈ ગઈ હતી; સાથે બાણોની પણ વृष्टિ થઈ રહી હતી. તેથી ત્યાં ભયંકર તમસ અને પ્રચંડ ગર્જના ફેલાઈ ગઈ.
Verse 183
सैन्येन रजसा मूढं सर्वमन्धमिवा भवत् । उस अवस्थामें न आकाशका, न पृथ्वीका और न दिशाओंका ही पता लगता था। सेनाद्वारा उड़ायी हुई धूलसे आच्छादित होकर वहाँ सब कुछ अन्धकारमय हो गया था
સંજય બોલ્યા—સેનાએ ઉડાવેલી ધૂળથી બધું જ ગૂંચવાઈને જાણે અંધકારમાં અંધ બની ગયું. તે સ્થિતિમાં ન આકાશ, ન પૃથ્વી, ન દિશાઓ—કશાનો પણ ખ્યાલ રહેતો ન હતો; સેનારજથી ઢંકાઈને ત્યાં બધું અંધકારમય થઈ ગયું હતું.
Verse 186
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि संकुलयुद्धे षडशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, દ્રોણવધપર્વના અંતર્ગત, સંકુલ (ઘનઘોર ગૂંચવાયેલા) યુદ્ધપ્રસંગમાં એકસો છ્યાસીનો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 196
उद्देशेन हि तेन सम समयुध्यन्त पार्थिवा: । राजन! वे शत्रुसैनिक तथा हमलोग आपसमें कोई किसीको पहचान नहीं पाते थे। इसलिये नाम बतानेसे ही राजालोग एक-दूसरेके साथ युद्ध करते थे
સંજય બોલ્યો—રાજન! તે નક્કી કરેલા સંકેતને કારણે રાજાઓ સમાન રીતે યુદ્ધ કરતા હતા. તે ઘમાસાણમાં શત્રુસૈનિકો અને અમે એકબીજાને ઓળખી શકતા નહોતા; તેથી રાજાઓ નામ જણાવીને જ પરસ્પર યુદ્ધ કરતા હતા।
Verse 206
केशेषु समसज्जन्त कवचेषु भुजेषु च । महाराज! रथीलोग रथहीन हो जानेपर परस्पर भिड़कर एक-दूसरेके केश, कवच और बाँहें पकड़कर जूझने लगे
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! જ્યારે રથીઓ રથવિહોણા થઈ ગયા, ત્યારે તેઓ પરસ્પર નજીક આવી એકબીજાના વાળ, કવચ અને બાહો પકડીને હાથોહાથ ઝઝૂમવા લાગ્યા।
Verse 213
जीवन्त इव तत्र सम व्यदृश्यन्त भयार्दिता: | बहुत-से रथी घोड़े और सारथिके मारे जानेपर भयसे पीड़ित हो ऐसे निश्रैष्ट हो गये थे कि जीवित होते हुए भी वहाँ मरेके समान दिखायी देते थे
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ભયથી પીડિત તેઓ ત્યાં જીવતા હોવા છતાં મૃત સમાન દેખાતા હતા. ઘણા રથીઓના ઘોડા અને સારથી માર્યા ગયા પછી તેઓ ભયથી એવા સ્તબ્ધ અને નિષ્પ્રાણ થઈ ગયા કે જીવતા હોવા છતાં મૃતકલ્પ લાગતા હતા।
Verse 226
गतसत्त्वा व्यदृश्यन्त तथैव सह सादिभि: | कितने ही घोड़े और घुड़सवार मरे हुए पर्वताकार हाथियोंसे सटकर प्राणशून्य दिखायी देते थे
સંજય બોલ્યો—તેઓ પોતાના સજ્જા-સામાન સાથે પણ એ જ રીતે નિર્જીવ દેખાતા હતા. કેટલાય ઘોડા અને ઘુડસવાર, પર્વતાકાર મરેલા હાથીઓના દેહને અડીને, પ્રાણશૂન્ય પડ્યા હોય તેમ દેખાતા હતા।
Verse 246
समकम्पन्त सैन्यानि पाण्डवानां विशाम्पते । प्रजानाथ! उन्हें युद्धके मुहानेसे हटकर एक किनारे आया देख उधर खड़ी हुई पाण्डवोंकी सेनाएँ थर-थर काँपने लगीं
સંજય બોલ્યો—પ્રજાનાથ, વિશામ્પતે! તેને યુદ્ધના મુખમાંથી હટી એક બાજુએ આવતો જોઈ, તે તરફ ઊભેલી પાંડવોની સેનાઓ થરથર કંપી ઊઠી।
Verse 263
नैनमाशंसिरे जेतुं दानवा वासवं यथा । जैसे दानव इन्द्रको नहीं जीत सकते, वैसे ही शत्रुसैनिक शत्रुसेनाको ललकारते हुए मदस्रावी गजराजके समान द्रोणाचार्यको जीतनेका साहस नहीं कर सके
સંજય બોલ્યો—જેમ દાનવો વાસવ (ઇન્દ્ર)ને જીતવાની આશા રાખી શકતા નથી, તેમ જ શત્રુસૈનિકો લલકારતા હોવા છતાં, મદસ્રાવી ગજરાજ સમાન અપ્રતિહત દ્રોણાચાર્યને જીતવાની કલ્પના પણ કરવાની હિંમત ન કરી શક્યા।
Verse 286
अपरे दशनैरोष्ठानदशन् क्रोधमूर्च्छिता: । कोई-कोई नरेश हाथसे हाथ मलने लगे। कुछ क्रोधसे आतुर हो दाँतोंसे ओठ चबाने लगे
સંજય બોલ્યો—બીજાઓ ક્રોધથી ઉન્મત્ત થઈ દાંતથી હોઠ ચાવા લાગ્યા; અને કેટલાક નરેશ હાથથી હાથ મલવા લાગ્યા।
Verse 296
अन्ये चान्वपतन द्रोणं त्यक्तात्मानो महौजस: । कुछ लोग अपने आयुधोंको उछालने और धनुषकी प्रत्यंचा खींचने लगे। दूसरे योद्धा अपनी भुजाओंको मसलने लगे तथा अन्य बहुत-से महातेजस्वी वीर अपने प्राणोंका मोह छोड़कर द्रोणाचार्यपर टूट पड़े
સંજય બોલ્યો—બીજા પણ અનેક મહાબલશાળી યોદ્ધાઓ પ્રાણનો મોહ ત્યજી દ્રોણના પીછે દોડી પડ્યા। કોઈએ પોતાના આયુધો ઉછાળ્યા, કોઈએ ધનુષ્યની પ્રત્યંચા ખેંચી, અને કોઈએ ભુજાઓ મસળી યુદ્ધ માટે પોતાને કસ્યા; અનેક તેજસ્વી વીરો દ્રોણાચાર્ય પર તૂટી પડ્યા।
Verse 303
समसज्जन्त राजेन्द्र समरे भृशवेदना: । राजेन्द्र! पांचाल सैनिक द्रोणाचार्यके बाणोंद्वारा विशेषरूपसे पीड़ित हो अधिक वेदना सहते हुए भी समरभूमिमें डटे रहे
સંજય બોલ્યો—રાજેન્દ્ર! સમરમાં અત્યંત વેદના સહન કરતાં હોવા છતાં, દ્રોણાચાર્યના બાણોથી વિશેષ રીતે પીડિત પાંચાલ સૈનિકો રણભૂમિમાં અડગ રહ્યા।
Verse 313
तथा चरन्तं संग्रामे भृशं समरदुर्जयम् । इस प्रकार संग्राममें विचरते हुए रणदुर्जय द्रोणाचार्यपर राजा विराट और ट्रपदने एक साथ चढ़ाई की
યુદ્ધભૂમિમાં આ રીતે વિચરતા, અત્યંત પ્રચંડ અને સમરમાં દુર્જય દ્રોણાચાર્યને અટકાવવા રાજા વિરાટ અને દ્રુપદ બંને એકસાથે તેમના પર ચઢી આવ્યા।
Verse 323
चेदयश्व महेष्वासा द्रोणमेवाभ्ययुर्युधि । प्रजानाथ! तदनन्तर राजा ट्रुपदके तीनों ही पौत्रों तथा चेदिदेशीय महाधनुर्धर योद्धाओंने भी युद्धस्थलमें द्रोणाचार्यपर ही आक्रमण किया
ત્યારે ચેદિ દેશના મહાધનુર્ધર યોદ્ધાઓ યુદ્ધમાં માત્ર દ્રોણ પર જ તૂટી પડ્યા। હે પ્રજાનાથ! ત્યારબાદ રાજા દ્રુપદના ત્રણેય પૌત્રો પણ ચેદિ દેશના મહાન ધનુર્ધરો સાથે મળી रणભૂમિમાં દ્રોણાચાર્ય પર આક્રમણ કરવા લાગ્યા।
Verse 336
त्रिभिद्रोणो5हरत् प्राणांस्ते हता न्यपतन् भुवि । तब द्रोणाचार्यने तीन तीखे बाणोंका प्रहार करके ट्रुपदके तीनों पौत्रोंके प्राण हर लिये। वे तीनों मरकर पृथ्वीपर गिर पड़े
ત્યારે દ્રોણાચાર્યએ ત્રણ તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમના પ્રાણ હરી લીધા; તેઓ હત થઈ ધરતી પર પડી ગયા।
Verse 346
मत्स्यांश्नेवाजयत् कृत्स्नान् भारद्वाजो महारथान् | तत्पश्चात् भरद्वाजनन्दन द्रोणाचार्यने युद्धमें चेदि, केकय, सूृंजय तथा मत्स्य देशके सम्पूर्ण महारथियोंको परास्त कर दिया
ત્યારબાદ ભારદ્વાજ-નંદન દ્રોણાચાર્યએ જાણે માછલીઓ પર ઝપટતા બાજની જેમ યુદ્ધમાં મત્સ્ય દેશના સર્વ મહારથીઓને પરાસ્ત કર્યા; અને પછી ચેદિ, કેકય, સૃંજય તથા મત્સ્ય દેશના મહારથીઓના સમૂહને સમરમાં ચકનાચૂર કર્યો।
Verse 353
द्रोणं प्रति महाराज विराटश्नैव संयुगे । महाराज! इसके बाद राजा ट्रुपद और विराटने द्रोणाचार्यपर समरांगणमें क्रोधपूर्वक बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
મહારાજ! ત્યારબાદ યુદ્ધમાં વિરાટ પણ દ્રોણાચાર્ય તરફ વળ્યો; અને પછી ક્રોધથી ભરાઈ દ્રુપદ અને વિરાટ—બંને રાજાઓએ—રણભૂમિમાં દ્રોણાચાર્ય પર બાણોની વર્ષા શરૂ કરી।
Verse 363
तौ शरैश्छादयामास विराटद्रुपदावुभौ । क्षत्रियमर्दन द्रोणाचार्यने अपने बाणोंद्वारा उस बाणवर्षाको नष्ट करके विराट और द्रुपद दोनोंको ढक दिया
સંજય બોલ્યો—ક્ષત્રિયમર્દન દ્રોણાચાર્યે પોતાના બાણોથી તે બાણવર્ષાને પ્રતિહત કરી, વિરાટ અને દ્રુપદ—બન્નેને ઘન શરવર્ષાથી ઢાંકી દીધા।
Verse 386
भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां चिच्छेद धनुषी तयो: । महाराज! तब आचार्य द्रोणने क्रोध और अमर्षसे युक्त हो दो अत्यन्त तीखे भल्लोंद्वारा उन दोनोंके धनुष काट डाले
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ત્યાર પછી ક્રોધ અને અમર્ષથી યુક્ત આચાર્ય દ્રોણે બે અત્યંત તીક્ષ્ણ ભલ્લોથી તેમના બન્ને ધનુષ કાપી નાખ્યા।
Verse 416
शक्ति कनकवैदूर्या द्रोणश्रिच्छेद सायकै: । यह देख द्रोणाचार्यने तीखे भल्लोंसे उन दसों तोमरोंको काटकर अपने बाणोंके द्वारा सुवर्ण एवं वैदूर्यमणिसे विभूषित उस शक्तिके भी टुकड़े-टुकड़े कर डाले
સંજય બોલ્યો—સુવર્ણ અને વૈદૂર્યમણિથી વિભૂષિત તે શક્તિને દ્રોણે પોતાના સાયકોથી કાપી નાખી. તે જોઈ દ્રોણાચાર્યે તીક્ષ્ણ ભલ્લોથી પહેલાં તે દસ તોમરો છેદી નાખ્યા અને પછી પોતાના બાણોથી તે રત્ન-સુવર્ણાલંકૃત શક્તિને પણ અનેક ખંડોમાં ચુરચુર કરી દીધી।
Verse 426
द्रुपदं च विराटं च प्रेषयामास मृत्यवे । तत्पश्चात् शत्रुमर्दन आचार्य द्रोणने दो पानीदार भल्लोंसे मारकर राजा ट्रुपद और विराटको यमराजके पास भेज दिया
સંજય બોલ્યો—ત્યાર પછી શત્રુમર્દન આચાર્ય દ્રોણે બે તીક્ષ્ણ ભલ્લોથી રાજા દ્રુપદ અને વિરાટને ઘાયલ કરી પાડી, તેમને મૃત્યુ (યમ) પાસે મોકલી દીધા।
Verse 486
सोदर्याश्न यथामुख्यास्ते5रक्षन् द्रोणमाहवे । एक ओरसे पाण्डवोंसहित पांचाल-सैनिक द्रोणाचार्यको मार रहे थे और दूसरी ओरसे दुर्योधन
સંજય બોલ્યો—તે યુદ્ધમાં દુર્યોધનના સહોદર ભાઈઓમાં જે મુખ્ય હતા, તેઓ દ્રોણાચાર્યની રક્ષા કરતા હતા. એક બાજુ પાંડવો સાથે પાંચાલ-સૈન્ય દ્રોણાચાર્યને મારવા દબાણ કરી રહ્યું હતું; બીજી બાજુ દુર્યોધન, કર્ણ, સુબલપુત્ર શકુનિ અને દુર્યોધનના મુખ્ય ભાઈઓ આચાર્ય માટે ઢાલ બની ઊભા હતા।
Verse 496
यतमानास्तु पञ्चाला न शेकुः प्रतिवीक्षितुम् । उन सम्पूर्ण महारथियोंद्वारा सुरक्षित हुए द्रोणाचार्यकी ओर पांचाल-सैनिक प्रयत्न करनेपर भी आँख उठाकर देखतक न सके
પાંચાલોએ સર્વશક્તિથી પ્રયત્ન કર્યો, છતાં દ્રોણાચાર્ય તરફ આંખ ઉંચી કરીને પણ જોઈ શક્યા નહીં; સંપૂર્ણ સજ્જ મહારથીઓના વલય-રક્ષણથી તેઓ સંપૂર્ણપણે દબાઈ ગયા હતા।
Verse 513
कः क्षत्रियो मन््यमान: प्रेक्षेत्रारिमवस्थितम् । भीमसेन बोले--ट्रुपदके कुलमें जन्म लेकर और सम्पूर्ण अस्त्रोंका सबसे बड़ा विद्वान् होकर भी कौन स्वाभिमानी क्षत्रिय शत्रुको सामने खड़ा हुआ देख सकेगा?
ભીમસેન બોલ્યો—ત્રુપદના કુળમાં જન્મ લઈને અને સર્વ અસ્ત્રોમાં પરમ વિદ્વાન હોવા છતાં કયો સ્વાભિમાની ક્ષત્રિય શત્રુને સામે ઊભેલો જોઈને સહન કરી શકે?
Verse 523
विशेषतस्तु शपथं शपित्वा राजसंसदि । शत्रुके हाथसे पिता और पुत्रका वध पाकर, विशेषत: राजाओंकी मण्डलीमें शपथ खाकर कौन पुरुष उस शत्रुकी रक्षा करेगा?
ભીમસેન બોલ્યો—શત્રુના હાથથી પિતા અને પુત્રનો વધ થયા પછી, અને ખાસ કરીને રાજસભામાં શપથ લીધા પછી, કયો પુરુષ તે શત્રુની રક્ષા કરશે?
Verse 556
शरै: पूर्णायतोत्सूष्टैर्दरावयंस्तव वाहिनीम् । ऐसा कहकर भीमसेनने कुपित हो धनुषको पूर्णतः खींचकर छोड़े गये बाणोंद्वारा आपकी सेनाको खदेड़ते हुए द्रोणाचार्यके सैन्यदलमें प्रवेश किया
“પૂર્ણ ખેંચીને છોડેલા બાણોથી હું તમારી સેના ચીરવી નાખીશ.” એમ કહી ક્રોધિત ભીમસેને ધનુષ્ય સંપૂર્ણ ખેંચ્યું અને બાણોથી તમારી સેના હાંકી કાઢતો દ્રોણાચાર્યના વ્યૂહમાં ઘૂસી ગયો।
Verse 576
यथा सूर्योदये राजन् समुत्पिज्जो5भवन्महान् । राजन! उस दिन सूर्योदयके समय जैसा महान् जनसंहारकारी संग्राम हुआ, वैसा हमने पहले न तो कभी देखा था और न सुना ही था
ભીમસેન બોલ્યો—હે રાજન! તે દિવસે સૂર્યોદયના સમયે જે મહાન અને જનસંહારક યુદ્ધ ઊભું થયું, એવું અમે પહેલાં ક્યારેય જોયું નથી, સાંભળ્યું પણ નથી।
Verse 583
हतानि च विकीर्णानि शरीराणि शरीरिणाम् | माननीय नरेश! उस युद्धमें रथोंके समूह परस्पर सटे हुए ही दिखायी देते थे और देहधारियोंके शरीर मरकर बिखरे हुए थे
માનનીય નરેશ! તે યુદ્ધમાં રથોના સમૂહો પરસ્પર સટેલા જ દેખાતા હતા અને દેહધારીઓના શરીરો હણાઈને ચારે તરફ વિખેરાયેલા પડ્યા હતા।
Verse 596
विमुखा: पृष्ठतश्नान्ये ताड्यन्ते पार्श्वत: परे । कुछ योद्धा अन्यत्र जाते हुए मार्गमें दूसरे योद्धाओंके आक्रमणके शिकार हो जाते थे। कुछ लोग युद्धसे विमुख होकर भागते समय पीठ और पार्श्वभागोंमें विपक्षियोंके बाणोंकी चोट सहते थे
કેટલાક યોદ્ધા અન્યત્ર જતા માર્ગમાં જ બીજા યોદ્ધાઓના આક્રમણનો ભોગ બનતા. અને કેટલાક યુદ્ધથી વિમુખ થઈ ભાગતા સમયે પીઠ અને પાર্শ્વભાગોમાં વિરોધીઓના બાણોના ઘા સહન કરતા।
Verse 2536
द्रोणं दृष्टवा परे त्रेसुश्नेरुर्मम्लुश्न भारत । भारत! तेजसे प्रज्वलित हुए-से श्रीसम्पन्न द्रोणाचार्यको वहाँ प्रकाशित होते देख शत्रुसैनिक थर्रा उठे। कितने ही वहाँसे भाग चले और बहुतेरे मन उदास किये खड़े रहे
હે ભારત! તેજથી પ્રજ્વલિત થયેલા સમા શ્રીસમ્પન્ન દ્રોણાચાર્યને ત્યાં પ્રકાશમાન જોઈ શત્રુસૈનિકો થરથરી ઉઠ્યા. કેટલાય ત્યાંથી ભાગી ગયા અને ઘણાં મન ઉદાસ કરીને ઊભા રહ્યા।
Verse 3736
द्रोणं शरैरविव्यधतु: परमं क्रोधमास्थितौ । द्रोणाचार्यके द्वारा आच्छादित किये जानेपर क्रोधमें भरे हुए वे दोनों नरेश अत्यन्त कुपित हो युद्धके मुहानेपर बाणोंद्वारा द्रोणको घायल करने लगे
દ્રોણાચાર્ય દ્વારા આચ્છાદિત થતાં જ ક્રોધથી ભરાયેલા તે બંને નરેશો અત્યંત કુપિત થઈ યુદ્ધના મોખરે બાણવર્ષાથી દ્રોણને વારંવાર ઘાયલ કરવા લાગ્યા।
Verse 3963
दश चिक्षेप च शरान् द्रोणस्य वधकाड्क्षया । इससे कुपित हुए विराटने रणभूमिमें द्रोणाचार्यके वधकी इच्छासे दस तोमर और दस बाण चलाये
આથી કુપિત થયેલા વિરાટે रणભૂમિમાં દ્રોણાચાર્યના વધની ઇચ્છાથી દસ તોમર અને દસ બાણ ચલાવ્યાં।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.