Adhyaya 174

Verse 1

अपन का बछ। ] अतकहऑफा<ज द्विसप्तत्याधेकशततमो< ध्याय: दुर्योधनके उपालम्भसे द्रोणाचार्य और कर्णका घोर युद्ध

સંજય બોલ્યો—હે પ્રજાનાથ! મહાત્મા વીરોના પ્રહારથી પોતાની સેના ભાગતી અને કાપાતી જોઈ, તમારો પુત્ર દુર્યોધન મહાન ક્રોધથી આવિષ્ટ થયો।

Verse 2

अभ्येत्य सहसा कर्ण द्रोणं च जयतां वरम्‌ । अमर्षवशमापतन्नो वाक्यज्ञो वाक्यमब्रवीत्‌

સંજય બોલ્યા—ત્યારે વાણીમાં કુશળ દુર્યોધન સહસા વિજયી વીરોનાં શ્રેષ્ઠ કર્ણ અને દ્રોણ પાસે જઈ પહોંચ્યો. અમર્ષના વશમાં આવી, ઘાયલ અભિમાનમાંથી ઉપજેલા વચનો વડે તેણે તેમને સંબોધ્યા—જાણે યુદ્ધધર્મના તાણમાં પોતાના સેનાપતિઓને પ્રેરિત કરવો હોય તેમ।

Verse 3

भवदभ्यामिह संग्राम: क्रुद्धा भ्यां सम्प्रवर्तितः । आहवे निहतं दृष्टवा सैन्धवं सव्यसाचिना

તમારા બંનેના ક્રોધથી અહીં આ સંગ્રામ આગળ ધપ્યો; કારણ કે સવ્યસાચી અર્જુને रणભૂમિમાં સિંધુરાજ જયદ્રથને માર્યો તે જોઈને, તમે બંનેએ રાત્રિમાં પણ યુદ્ધ ચાલુ રાખ્યું।

Verse 4

निहन्यमानां पाण्डूनां बलेन मम वाहिनीम्‌ | भूत्वा तद्विजये शक्तावशक्ताविव पश्यत:

પાંડવોના બળથી મારી સેના નાશ પામી રહી છે; અને તમે બંને વિજય અપાવવાની શક્તિ હોવા છતાં, અશક્તની જેમ તે જોઈ રહ્યા છો।

Verse 5

यद्य॒हं भवतोस्त्याज्यो न वाच्यो5स्मि तदैव हि । आवां पाण्डुसुतान्‌ संख्ये जेष्याव इति मानदौ

માન આપનારા વીરો! જો મને ત્યજી દેવું જ તમને યોગ્ય લાગતું હતું, તો એ જ સમયે મને એવું કહેવું ન જોઈએ હતું કે—‘અમે યુદ્ધમાં પાંડુપુત્રોને જીતશું.’

Verse 6

तदैवाहं वच: श्रुत्वा भवद्धयामनुसम्मतम्‌ | नाकरिष्यमिदं पार्थवैरं योधविनाशनम्‌,“उसी समय आपलोगोंकी सम्मति सुनकर मैं कुन्तीपुत्रोंके साथ यह वैर नहीं करता, जो सम्पूर्ण योद्धाओंके लिये विनाशकारी हो रहा है

એ જ સમયે તમારા બંનેની સંમતિથી કહેલું વચન સાંભળી, હું પૃથાપુત્રો સાથે આ વૈર ન કરત—જે સર્વ યોદ્ધાઓ માટે વિનાશકારી બની રહ્યું છે.

Verse 7

यदि नाहं परित्याज्यो भवद्धयां पुरुषर्षभौ | युध्यतामनुरूपेण विक्रमेण सुविक्रमौ,“अत्यन्त पराक्रमी पुरुषप्रवर वीरो! यदि आप मुझे त्याग देना न चाहते हों तो अपने अनुरूप पराक्रम प्रकट करते हुए युद्ध कीजिये'

સંજય બોલ્યો— હે પુરુષશ્રેષ્ઠો, અત્યંત પરાક્રમી વીરો! જો તમે મને ત્યજી દેવા ઇચ્છતા ન હો, તો તમારા અનુરૂપ પરાક્રમ પ્રગટ કરતાં, તમારા જ યોગ્ય અને શોભન વિક్రమથી યુદ્ધ કરો।

Verse 8

वाक्प्रतोदेन तौ वीरौ प्रणुन्नौ तनयेन ते । प्रावर्तयेतां संग्रामं घट्टिताविव पन्नगौ

સંજય બોલ્યો— તમારા પુત્રે વાણી-રૂપ ચાબુકથી તે બંને વીરોને ઉશ્કેર્યા; તેઓ કચડાયેલા સર્પોની જેમ ક્રોધે પ્રજ્વલિત થઈ ફરી ભયંકર યુદ્ધ શરૂ કરવા લાગ્યા।

Verse 9

ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठी सर्वलोक धनुर्धरी । शैनेयप्रमुखान्‌ पार्थानभिदुद्रुवतू रणे

સંજય બોલ્યો— પછી રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વ લોકમાં વિખ્યાત ધનુર્ધર—દ્રોણાચાર્ય અને કર્ણ—રણમાં ફરી શૈનેય (સાત્યકી) પ્રમુખ પાંડવ મહારથીઓ પર ધસી ગયા।

Verse 10

तथैव सहिता: पार्था: सर्वसैन्येन संवृता: । अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ नर्दमानौ मुहुर्मुहु:

સંજય બોલ્યો— એ જ રીતે કુન્તીપુત્ર પાંડવો પણ સમગ્ર સેનાથી આવૃત થઈ, ગોઠવણમાં આગળ વધ્યા અને વારંવાર ગર્જના કરનાર તે બંને વીરોનો સામનો કરવા લાગ્યા।

Verse 11

अथ द्रोणो महेष्वासो दशभि: शिनिपुड्भवम्‌ | अविध्यत्‌ त्वरितं क्रुद्ध: सर्वशस्त्रभूृतां वर:

સંજય બોલ્યો— ત્યારબાદ સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ મહાધનુર્ધર દ્રોણ ક્રોધે ભરાઈ ત્વરિત શિનિવંશીય સાત્યકીને દસ બાણોથી વીંધી નાખ્યો।

Verse 12

कर्णश्न॒ दशभिर्बाणै: पुत्रश्न तव सप्तभि: । दशभिर्वषसेनश्व॒ सौबलश्लापि सप्तभि:

સંજય બોલ્યો— કર્ણ દસ બાણોથી વિદ્ધ થયો અને તારો પુત્ર સાતથી. વૃષસેન પણ દસ બાણોથી ઘાયલ થયો અને સૌબલ પણ સાતથી.

Verse 13

दृष्टवा च समरे द्रोणं निघ्नन्तं पाण्डवीं चमूम्‌

સંજય બોલ્યો— સમરમાં દ્રોણને પાંડવોની સેના સંહારતા જોઈને।

Verse 14

विव्यधु: सोमकास्तूर्ण समन्ताच्छरवृष्टिभि: । समरांगणमें द्रोणाचार्यको पाण्डव-सेनाका संहार करते देख सोमकोंने चारों ओरसे बाणोंकी वर्षा करके उन्हें तुरंत घायल कर दिया ।।

સંજય બોલ્યો— સોમકોએ તત્કાળ ચારેય તરફથી બાણવર્ષાથી પ્રહાર કર્યો. ત્યાં દ્રોણ, હે પ્રજાપતિ, ક્ષત્રિયોના પ્રાણ હરી રહ્યો હતો.

Verse 15

द्रोणेन वध्यमानानां पञ्चालानां विशाम्पते

સંજય બોલ્યો— હે પ્રજાપતિ, દ્રોણ દ્વારા વધ થાતા પાંચાલોને (જોઈને).

Verse 16

पुत्रानन्ये पितृनन्ये भ्रातृनन्ये च मातुलान्‌,कोई पुत्रोंकी, कोई पिताओंको, कोई भाइयोंको, कोई मामा, भानजों, मित्रों, सम्बन्धियों तथा बन्धु-बान्धवोंको छोड़-छोड़कर अपनी जान बचानेके लिये तुरंत ही भाग चले

સંજય બોલ્યો— તે ભયમાં કોઈ પુત્રોને, કોઈ પિતાઓને, કોઈ ભાઈઓને, કોઈ મામાને છોડીને ભાગ્યા. ભાણેજો, મિત્રો, સગાં-સંબંધીઓ અને બાંધવોને ત્યજી, માત્ર પ્રાણ બચાવવાની લાલસાથી તેઓ તરત જ પલાયન કરી ગયા.

Verse 17

भागिनेयान्‌ वयस्यांश्व॒ तथा सम्बन्धिबान्धवान्‌ | उत्सृज्योत्सृज्य गच्छन्ति त्वरिता जीवितेप्सव:

સંજય બોલ્યો— ભાણેજો, મિત્રો તથા સંબંધિ-બાંધવોને વારંવાર ત્યજીને, પ્રાણ બચાવવાની ઇચ્છાથી તેઓ ત્વરિત ભાગી ગયા.

Verse 18

अपरे मोहिता मोहात्‌ तमेवाभिमुखा ययु: । पाण्डवानां रणे योधा: परलोकं गता: परे,कुछ पाण्डव-सैनिक रणभूमिमें मोहित होकर मोहवश पुनः द्रोणाचार्यके ही सामने चले गये और मारे गये। बहुत-से सैनिक परलोक सिधार गये

સંજય બોલ્યો— કેટલાક મોહથી મોહિત થઈ ફરી તે જ દ્રોણાચાર્ય સામે ધસી ગયા; યુદ્ધમાં પાંડવોના ઘણા યોદ્ધાઓ મરીને પરલોકને પામ્યા.

Verse 19

सा तथा पाण्डवी सेना पीड्यमाना महात्मना । निशि सम्प्राद्रवद्‌ राजन्नुत्सूज्योल्का: सहस्रश:

સંજય બોલ્યો— હે રાજન! તે મહાત્મા દ્વારા આ રીતે પીડિત પાંડવી સેના રાત્રે હજારો મશાલો ફેંકતી ફેંકતી ભાગી ગઈ.

Verse 20

पश्यतो भीमसेनस्य विजयस्याच्युतस्य च । यमयोर्धर्मपुत्रस्य पार्षतस्य च पश्यत:

સંજય બોલ્યો— ભીમસેન, વિજયી અર્જુન, અચ્યુત શ્રીકૃષ્ણ, યમજ નકુલ-સહદેવ, ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર અને પાર્ષત ધૃષ્ટદ્યુમ્ન—આ સૌના જોતા જોતા (તે સેના) ભાગી રહી હતી.

Verse 21

तमसा संवृते लोके न प्राज्ञायत किंचन । कौरवाणां प्रकाशेन दृश्यन्ते विद्रुता: परे

સંજય બોલ્યો— જ્યારે જગત અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું ત્યારે કશું સ્પષ્ટ જણાતું ન હતું; માત્ર કૌરવોના પ્રકાશથી જ બીજા—ભાગતા લોકો—દેખાતા હતા.

Verse 22

द्रवमाणं तु तत्‌ सैन्यं द्रोणकर्णो महारथौ । जघ्नतु: पृष्ठतो राजन्‌ किरन्तौ सायकान्‌ बहून्‌,राजन! महारथी द्रोणाचार्य और कर्ण बहुत-से बाणोंकी वर्षा करते हुए उस भागती हुई पाण्डव-सेनाको पीछेसे मार रहे थे

રાજન! જ્યારે તે સૈન્ય ગભરાઈને ભાગતું હતું, ત્યારે મહારથી દ્રોણાચાર્ય અને કર્ણ પાછળથી અસંખ્ય બાણોની વર્ષા કરતાં તેને ઘાયલ કરતા રહ્યા.

Verse 23

पज्चालेषु प्रभग्नेषु क्षीयमाणेषु सर्वतः । जनार्दनो दीनमना: प्रत्यभाषत फाल्गुनम्‌,जब पांचाल योद्धा सब ओरसे नष्ट होने और भागने लगे, तब भगवान्‌ श्रीकृष्णने दीनचित्त होकर अर्जुनसे इस प्रकार कहा--

જ્યારે પાંચાલ યોદ્ધાઓ સર્વ તરફથી તૂટી પડતા અને ક્ષીણ થતા લાગ્યા, ત્યારે જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણ દીનમન થઈ ફાલ્ગુન અર્જુનને સંબોધ્યા.

Verse 24

द्रोणकर्णों महेष्वासावेतौ पार्षतसात्यकी । पज्चालांश्चैव सहितौ जघ्नतु: सायकैर्भृशम्‌

કુંતીનંદન! મહાધનુર્ધર દ્રોણાચાર્ય અને કર્ણ—આ બન્નેએ મળીને પૃષતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, સાત્યકી તથા પાંચાલોને પોતાના બાણોથી અત્યંત ઘાયલ કર્યા છે.

Verse 25

एतयो: शरवर्षेण प्रभग्ना नो महारथा: । वार्यमाणापि कौन्तेय पृतना नावतिष्ठते,'पार्थ! इन दोनोंकी बाण-वर्षासे हमारे महारथियोंके पाँव उखड़ गये हैं। हमारी सेना रोकनेपर भी रुक नहीं रही है”

પાર્થ! આ બન્નેની બાણવર્ષાથી અમારા મહારથીઓ ડગમગી ગયા છે; કૌંતેય, રોકવા છતાં પણ સૈના ઊભી રહેતી નથી.

Verse 26

तां तु विद्रवर्ती दृष्टवा ऊचतुः केशवार्जुनौ । मा विद्रवत वित्रस्ता भयं त्यजत पाण्डवा:,अपनी सेनाको भागती देख श्रीकृष्ण और अर्जुनने उससे कहा--'पाण्डव वीरो! भयभीत होकर भागो मत। भय छोड़ो

પોતાની સૈન્યને ભાગતું જોઈ કેશવ અને અર્જુને કહ્યું—“પાંડવ વીરો! ભયથી ભાગશો નહીં; ભય ત્યજી દો.”

Verse 27

तावावां सर्वसैन्यैश्न व्यूहै: सम्यगुदायुधै: । द्रोणं च सूतपुत्र॑ं च प्रयताव: प्रबाधितुम्‌

સંજય બોલ્યો—અમે બંને સમગ્ર સેનાને સુવ્યવસ્થિત વ્યૂહોમાં ગોઠવી, સંપૂર્ણ શસ્ત્રાસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ, દ્રોણાચાર્ય અને સૂતપુત્ર કર્ણને રોકવા તથા પાછા હટાવવા પ્રયત્ન કરી રહ્યા છીએ।

Verse 28

एतौ हि बलिनौ शूरौ कृतास्त्रौ जितकाशिनौ । उपेक्षितौ तव बलैनाशयेतां निशामिमाम्‌

સંજય બોલ્યો—આ બે—દ્રોણ અને કર્ણ—બલવાન, શૂરવીર, અસ્ત્રવિદ્યામાં પારંગત અને વિજયશ્રીથી તેજસ્વી છે. જો તમે તેમની ઉપેક્ષા કરો તો તેઓ આ જ રાત્રે તમારી સમગ્ર સેનાનો મૂળসহ નાશ કરી નાખશે।

Verse 29

तयो: संवदतोरेवं भीमकर्मा महाबल: । आयाद्‌ू वृकोदर: शीघ्र पुनरावर्त्य वाहिनीम्‌

સંજય બોલ્યો—તે બંને આ રીતે પોતાના સૈનિકો સાથે વાત કરી રહ્યા હતા, એટલામાં ભયંકર કર્મ કરનાર મહાબલી વૃકોદર ભીમ પોતાની વાહિનીને પાછી ફેરવી, ઝડપથી ફરી ત્યાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 30

वृकोदरमथायान्तं दृष्टवा तत्र जनार्दन: । पुनरेवाब्रवीद्‌ राजन हर्षयन्निव पाण्डवम्‌,राजन्‌! भीमसेनको वहाँ आते देख भगवान्‌ श्रीकृष्ण पाण्डुपुत्र अर्जुनका हर्ष बढ़ाते हुए-से पुनः इस प्रकार बोले--

સંજય બોલ્યો—રાજન! ત્યાં વૃકોદર ભીમને આવતો જોઈ જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણ, જાણે પાંડવ અર્જુનનો હર્ષ વધારતા હોય તેમ, ફરી આ રીતે બોલ્યા।

Verse 31

एष भीमो रणश्लाघी वृतः सोमकपाण्डवै: । अभ्यवर्तत वेगेन द्रोणकर्णों महारथौ,'ये युद्धकी स्पृहा रखनेवाले भीमसेन सोमक और पाण्डवयोद्धाओंसे घिरकर महारथी ट्रोण और कर्णका सामना करनेके लिये बड़े वेगसे आ रहे हैं

સંજય બોલ્યો—જુઓ, રણમાં ગૌરવ ધરાવતો આ ભીમ સોમક અને પાંડવ યોદ્ધાઓથી ઘેરાયેલો, મહારથી દ્રોણ અને કર્ણનો સામનો કરવા માટે ભારે વેગથી આગળ વધે છે।

Verse 32

एतेन सहितो युद्धय पज्चालैश्व महारथै: । आश्रचासनार्थ सैन्यानां सर्वेषां पाण्डुनन्दन,'पाण्डुनन्दन! इनके और पांचाल महारथियोंके साथ रहकर तुम अपनी सारी सेनाओंको सान्त्वना देनेके लिये यहाँ युद्ध करो”

પાંડુનંદન! આની સાથે અને પાંચાલોના મહારથીઓ સાથે એકત્ર રહી અહીં યુદ્ધ કર; જેથી તારી સર્વ સેના આશ્વસ્ત થઈ હૃદયે સ્થિરતા પામે.

Verse 33

ततस्तौ पुरुषव्याप्रावुभी माधवपाण्डवौ | द्रोणकर्णो समासाद्य धिष्ठितौ रणमूर्धनि,तदनन्तर वे दोनों पुरुषसिंह श्रीकृष्ण और अर्जुन युद्धके मुहानेपर द्रोणाचार्य और कर्णके सामने जाकर खड़े हो गये

ત્યારબાદ તે બે પુરુષસિંહ—માધવ શ્રીકૃષ્ણ અને પાંડવ અર્જુન—દ્રોણ અને કર્ણને સામેથી મળવા આગળ વધ્યા અને રણભૂમિના અગ્રસ્થાને અડગ ઊભા રહ્યા.

Verse 34

संजय उवाच ततस्तत्‌ पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत्‌ | ततो द्रोणश्व कर्णश्व॒ परान्‌ ममृदतुर्युधि

સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ત્યારબાદ યુધિષ્ઠિરની તે વિશાળ સેના ફરી વળી આવીને યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થઈ. પછી દ્રોણ અને કર્ણ રણભૂમિમાં શત્રુઓને કચડી નાખવા લાગ્યા.

Verse 35

स सम्प्रहारस्तुमुलो निशि प्रत्यभवन्महान्‌ । यथा सागरयो राजंश्नन्द्रोदयविवृद्धयो:

રાજન! રાત્રિમાં તે સંઘર્ષ અત્યંત તુમુલ અને મહાન બની ઊઠ્યો; ચંદ્રોદયે વધેલા બે મહાસાગરોની જેમ તે યુદ્ધદૃશ્ય અતિ ભયંકર લાગતું હતું.

Verse 36

तत उत्सृज्य पाणिशभ्यां प्रदीपांस्तव वाहिनी । युयुधे पाण्डवै: सार्धमुन्मत्तवदसंकुला,तदनन्तर आपकी सेना अपने हाथोंसे मशालें फेंककर उन्मत्तके समान असंकुलभावसे पाण्डव-सैनिकोंके साथ युद्ध करने लगी

ત્યારબાદ તમારી સેના પોતાના હાથમાંથી મશાલો ફેંકી દેીને, ઉન્મત્તની જેમ—કોઈ સંકોચ કે ગોઠવણી વિના—પાંડવ સૈનિકો સાથે ભેળવીને યુદ્ધ કરવા લાગી.

Verse 37

रजसा तमसा चैव संवृते भृशदारुणे । केवल नामगोत्रेण प्रायुध्यन्त जयैषिण:,धूल और अंधकारसे छाये हुए उस अत्यन्त भयंकर संग्राममें विजयाभिलाषी योद्धा केवल नाम और गोत्रका परिचय पाकर युद्ध करते थे

ધૂળ અને અંધકારથી ઢંકાયેલા તે અત્યંત ભયાનક યુદ્ધમાં વિજયલાલસુ યોદ્ધાઓ માત્ર નામ અને ગોત્રના પરિચયથી જ એકબીજાને ઓળખીને લડતા હતા।

Verse 38

अश्रूयन्त हि नामानि श्राव्यमाणानि पार्थिव: । प्रहरद्धिर्महाराज स्वयंवर इवाहवे,महाराज! स्वयंवरकी भाँति उस युद्धसस्‍्थलमें भी प्रहार करनेवाले नरेशोंद्वारा सुनाये जाते हुए नाम श्रवणगोचर हो रहे थे

મહારાજ! યુદ્ધભૂમિમાં પ્રહાર કરનારા રાજાઓ દ્વારા ઊંચે ઉચ્ચારાતા નામો ખરેખર સંભળાતા હતા; તેથી તે દૃશ્ય જાણે સ્વયંવર સમાન લાગતું હતું।

Verse 39

नि:ःशब्दमासीत्‌ सहसा पुन: शब्दों महानभूत्‌ । क्रुद्धानां युध्यमानानां जीयतां जयतामपि

ક્યારેક અચાનક ત્યાં નિઃશબ્દતા છવાઈ જતી અને પછી ફરી મહાન્ ગર્જના ઊઠતી। ક્રોધમાં યુદ્ધ કરતા—કેટલાક પરાજિત, કેટલાક વિજયી—યોદ્ધાઓનો એ કોલાહલ આમ અચાનક થંભી ફરી ઉછળી પડતો।

Verse 40

यत्र यत्र सम दृश्यने प्रदीपा: कुरुसत्तम । तत्र तत्र सम शूरास्ते निपतन्ति पतज्भवत्‌,कुरुश्रेष्ठी जहाँ-जहाँ मशालें दिखायी देती थीं, वहाँ-वहाँ शूरवीर सैनिक पतंगोंकी तरह टूट पड़ते थे

કુરુશ્રેષ્ઠ! જ્યાં જ્યાં સમરૂપે મશાલો દેખાતી હતી, ત્યાં ત્યાં તે શૂરવીરો દીવા તરફ દોડતા પતંગિયાંની જેમ તૂટી પડતા હતા।

Verse 41

तथा संयुध्यमानानां विगाढासीन्महानिशा । पाण्डवानां च राजेन्द्र कौरवाणां च सर्वश:,राजेन्द्र! इस प्रकार युद्धमें लगे हुए पाण्डवों और कौरवोंकी वह महारात्रि सर्वथा प्रगाढ़ हो चली

રાજેન્દ્ર! આ રીતે યુદ્ધમાં લાગેલા પાંડવો અને કૌરવો પર તે મહારાત્રિ સર્વથા ઘન બની ગઈ—ચારેય તરફથી તેમને ઢાંકી લેતી।

Verse 123

एते कौरव संक्रन्दे शैनेयं पर्यवाकिरन्‌ । फिर कर्णने दस, आपके पुत्रने सात, वृषसेनने दस और शकुनिने भी सात बाण मारे। कुरुराज! इन वीरोंने युद्धमें शिनिपौत्र सात्यकिपर चारों ओरसे बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

સંજય બોલ્યા—કૌરવોના તે ઘોર સંઘર્ષમાં તે કૌરવ વીરો શૈનેય (સાત્યકી) પર ચારે તરફથી બાણોની વરસાત કરવા લાગ્યા. કર્ણે દસ, રાજપુત્રે સાત, વૃષસેને દસ અને શકુનિએ પણ સાત બાણ માર્યા. હે કુરુરાજ! આ રીતે તે વીરો યુદ્ધની ઘમાસાણમાં શિનિપુત્ર સાત્યકીને ચારે બાજુથી ઘેરી શરોની વર્ષા આરંભી.

Verse 143

रश्मिभिर्भास्करो राजंस्तमांसीव समन्तत: । प्रजापालक नरेश! जैसे सूर्य अपनी किरणोंद्वारा चारों ओरके अन्धकारको दूर कर देते हैं, उसी प्रकार द्रोणाचार्य वहाँ क्षत्रियोंके प्राण लेने लगे

સંજય બોલ્યા—હે રાજન, હે પ્રજાપાલક નરેશ! જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી ચારે તરફનો અંધકાર દૂર કરે છે, તેમ દ્રોણાચાર્ય ત્યાં ક્ષત્રિયોના પ્રાણ હરણ કરવા લાગ્યા.

Verse 156

शुश्रुवे तुमुल: शब्द: क्रोशतामितरेतरम्‌ । प्रजानाथ! द्रोणाचार्यकी मार खाकर परस्पर चीखते-चिल्लाते हुए पांचालोंका घोर आर्तनाद सुनायी देने लगा

સંજય બોલ્યા—એકબીજા પર ચીસો પાડતા લોકોનો ઘોર ગાજ સાંભળાયો. હે પ્રજાનાથ! દ્રોણાચાર્યના પ્રહારથી પીડિત પાંચાલોનો ભયંકર આર્તનાદ—પરસ્પર ચીસો પાડતા—ગુંજવા લાગ્યો.

Verse 171

इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें संकुलयुद्धविषयक एक सौ इकहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત ઘટોત્કચવધપર્વમાં રાત્રિયુદ્ધના પ્રસંગે સંકુલયુદ્ધવિષયક એકસો એકોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 172

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे द्विसप्तत्यधिकशततमो<थध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતે દ્રોણપર્વણિ ઘટોત્કચવધપર્વણિ રાત્રિયુદ્ધે સંકુલયુદ્ધે દ્વિસપ્તત્યધિકશતતમો એટલે કે એકસો બહોતેરમો અધ્યાય.