Adhyaya 166
Aśvatthāmā’s Lamentation, Vow of Retaliation, and the Manifestation of the Nārāyaṇāstra (द्रोणपर्व, अध्याय १६६)
Upa-parva: Nārāyaṇāstra-prādurbhāva (Episode of the Manifestation/Deployment of the Nārāyaṇa Weapon)
Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya what Aśvatthāmā said upon hearing that his aged brāhmaṇa father Droṇa, a master of multiple astras, was killed through stratagem by Dhṛṣṭadyumna. Saṃjaya describes Aśvatthāmā’s grief and rage, his address to Duryodhana, and his moral framing: death in fair combat is endurable, but Droṇa’s disarmament and public humiliation are presented as intolerable injury. Aśvatthāmā pledges to pursue the destruction of the Pāñcālas and specifically to kill Dhṛṣṭadyumna, asserting exceptional martial capacity and claiming access to a weapon unknown even to leading Pāṇḍava figures. He recounts the origin of the Nārāyaṇāstra as a divine boon received through Droṇa’s prior worship and notes cautions regarding its use and the modes by which such a weapon may be pacified or withdrawn. The chapter closes with the Kaurava forces rallying amid loud instruments of war as Aśvatthāmā ritually prepares and brings forth the Nārāyaṇāstra.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रात्रि-युद्ध का दृश्य सुनाते हैं—दोनों सेनाएँ शस्त्र-प्रास-खड्ग धारण किये, परस्पर अपराध-बोध और प्रतिशोध से भरी दृष्टि से आमने-सामने खड़ी हैं। → हजारों मशालों का प्रकाश, स्वर्ण-दण्ड, रत्न-जटित अलंकरण और गन्ध-तैल से सिक्त दण्डों के बीच युद्धभूमि दिन-सी उजली हो उठती है; फिर दल-दल में संकुल संग्राम छिड़ता है—हाथी हाथियों से, घोड़े घोड़ों से, वीर वीरों से पृथक्-पृथक् भिड़ते हैं। → धृतराष्ट्र की व्याकुल जिज्ञासा के उत्तर में संजय दुर्योधन की मानसिकता उभारते हैं—वह शत्रुओं को ‘अव्यग्र, हृष्ट, अपराजित’ मानकर अपने सूत से शिकायत करता है और निर्णायक आदेश देता है: ‘द्रोण महारथी की रक्षा करो’; इसी आदेश के साथ रात्रि में घोर युद्ध पूर्ण वेग से प्रवर्तित होता है। → अध्याय का अंत युद्ध के ‘प्रवर्तन’ और ‘संकुलता’ पर टिकता है—रात्रि-युद्ध स्थापित हो जाता है, सेनाएँ परस्पर-जिगीषा से उलझ जाती हैं, और द्रोण की रक्षा को केंद्र बनाकर कौरव-रणनीति स्पष्ट हो जाती है। → रात्रि के इस घोर संग्राम में द्रोण की रक्षा हेतु कौन-सा दल किसे रोक पाएगा—और किस वीर का पतन निकट है—यह अगले प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
भीसस्नआ तन (2) आमने चतुःषष्ट्याधेकशततमो< ध्याय: दोनों सेनाओंका घमासान बुद्ध और दुध और दुर्योधनका द्रोणाचार्यकी रक्षाके लिये [को आदेश संजय उवाच प्रकाशिते तदा लोके रजसा तमसा<<वृते । समाजग्मुरथो वीरा: परस्परवधैषिण:
સંજય બોલ્યા—રાજન! તે સમયે ધૂળ અને અંધકારથી ઢંકાયેલા રણમેદાનમાં જ્યારે ક્ષણમાત્ર પ્રકાશ થયો, ત્યારે પરસ્પર વધની ઇચ્છાવાળા વીરો એકત્ર થઈ એકબીજા પર તૂટી પડ્યા અને અથડાયા.
Verse 2
ते समेत्य रणे राजन् शस्त्रप्रासासिधारिण: । परस्परमुदैक्षन्त परस्परकृतागस:
મહારાજ! રણમેદાનમાં સામસામે આવી, શસ્ત્ર, પ્રાસ અને ખડ્ગ ધારણ કરનારા તે યોદ્ધાઓ—જે પરસ્પરને અપરાધી માનતા હતા—એકબીજાને નિહાળવા લાગ્યા.
Verse 3
प्रदीपानां सहसैश्ष॒ दीप्यमानै: समनन््तत: । रत्नाचितै: स्वर्णदण्डैर्गन्धतैलावसिज्चितै:
ચારેય તરફ હજારો મશાલો પ્રજ્વલિત હતી. તેમના દંડ સોનાના હતા, તેમાં રત્નો જડેલા હતા, અને તેમના પર સુગંધિત તેલ સતત ઢોળાતું હતું.
Verse 4
देवगन्धर्वदीपाद्यै: प्रभाभिरधिकोज्ज्वलै: । विरराज तदा भूमिग्रहैद्यौरिव भारत
ત્યાં દેવતાઓ અને ગંધર્વોના દીપ વગેરે પણ પ્રજ્વલિત હતા; પોતાની વિશેષ પ્રભાથી તેઓ વધુ જ તેજસ્વી દેખાતા હતા. તેમના પ્રકાશથી તે સમયે રણભૂમિ નક્ષત્રોથી ભરેલા આકાશ જેવી શોભાયમાન થતી હતી।
Verse 5
उल्काशतै: प्रज्वलितै रणभूमिवव्यराजत । दहामानेव लोकानामभावे च वसुंधरा,सैकड़ों प्रजजलित उल्काओं (मशालों)-से वह रणभूमि ऐसी शोभा पा रही थी, मानो प्रलयकालमें यह सारी पृथ्वी दग्ध हो रही हो
સૈકડો પ્રજ્વલિત ઉલ્કાઓ (મશાલો)ના પ્રકાશથી રણભૂમિ તેજસ્વી બની હતી—જાણે પ્રલયકાળે આખી પૃથ્વી દગ્ધ થઈ રહી હોય અને પ્રાણીઓનો નાશ થતો હોય।
Verse 6
व्यदीप्यन्त दिश: सर्वा: प्रदीपैस्तै: समन््ततः । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्व॒ता वृक्षा इवाबभु:
તે દીવાઓના પ્રકાશથી ચારે તરફ બધી દિશાઓ પ્રકાશિત થઈ ઊઠી—જાણે વરસાદી ઋતુની સાંજમાં ઝીંગુરિયાંથી ઘેરાયેલા વૃક્ષો ઝગમગી રહ્યા હોય।
Verse 7
असज्जन्त ततो वीरा वीरेष्वेव पृथक् पृथक् नागा नागै: समाजम्मुस्तुरगा हयसादिभि:,उस समय वीरगण विपक्षी वीरोंके साथ पृथक्-पृथक् भिड़ गये। हाथी हाथियोंके और घुड़सवार घुड़सवारोंके साथ जूझने लगे
પછી વીરો વીરો સાથે અલગ અલગ રીતે ભીડ્યા. હાથી હાથીઓ સાથે અને ઘોડેસવારો ઘોડેસવારો સાથે જ ઝઝૂમવા લાગ્યા।
Verse 8
रथा रथवरैरेव समाजम्मुर्मुदा युता: । तस्मिन् रात्रिमुखे घोरे तव पुत्रस्य शासनात्
તે ભયાનક રાત્રિના આરંભે, તારા પુત્રના આદેશથી, શ્રેષ્ઠ રથયોધાઓના નેતૃત્વમાં રથો એકત્ર થયા અને હર્ષથી ભરાઈ ગયા।
Verse 9
चतुरजड्भस्य सैन्यस्य सम्पातश्न॒ महानभूत् | इसी प्रकार रथी श्रेष्ठ रथियोंके साथ प्रसन्नतापूर्वक युद्ध करने लगे। उस भयंकर प्रदोषकालमें आपके पुत्रकी आज्ञासे वहाँ चतुरंगिणी सेनामें भारी मारकाट मच गयी ।।
સંજય બોલ્યા—તે ચતુરંગિણી સેનામાં ભયંકર અથડામણ ઊભી થઈ. એ જ રીતે શ્રેષ્ઠ રથીઓ અન્ય રથીઓ સાથે ઉત્સાહપૂર્વક અને દૃઢ નિશ્ચયથી યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. તે ભયાનક સંધ્યાકાળમાં તમારા પુત્રની આજ્ઞાથી ત્યાં ચતુરંગિણી સેનામાં ભારે કત્લેઆમ મચી ગઈ. ત્યારબાદ, મહારાજ, અર્જુન કૌરવોની સેનાવ્યૂહ સામે આગળ વધ્યો…
Verse 10
धृतराष्ट्र रवाच तस्मिन् प्रविष्टे संरब्धे मम पुत्रस्य वाहिनीम्
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—જ્યારે તે અંદર પ્રવેશીને ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ મારા પુત્રની વાહિની પર તૂટી પડ્યો ત્યારે…
Verse 11
अमृष्यमाणे दुर्धर्षे कथमासीन्मनो हि व: । धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! क्रोध और अमर्षमें भरे हुए दुर्धर्ष वीर अर्जुन जब मेरे पुत्रकी सेनामें प्रविष्ट हुए, उस समय तुमलोगोंके मनकी कैसी अवस्था हुई? ।।
સંજય બોલ્યા—અસહ્ય રોષથી દહકતો, દુર્ધર્ષ અર્જુન જ્યારે તમારા પુત્રોની સેનામાં પ્રવેશ્યો, ત્યારે તમારા લોકોના મનની સ્થિતિ કેવી હતી? અને એ શત્રુ-પીડક અંદર ઘૂસતાં જ સેનાઓએ શું કર્યું?
Verse 12
के चैनं समरे वीरें प्रत्युद्ययुररिंदमा:
અને તે સમરમાં કયા કયા વીર—શત્રુદમન કરનાર—તેનો સામનો કરવા ઊભા થયા?
Verse 13
के<रक्षन् दक्षिणं चक्रं के च द्रोणस्य सव्यत:
દ્રોણાચાર્યના રથના જમણા ચક્રની રક્ષા કોણ કરતો હતો અને ડાબા ચક્રની કોણ? કયા વીર—વીરહંતક—રણમાં દ્રોણના રથના પીઠભાગને સુરક્ષિત રાખતા હતા? અને કયા યોદ્ધાઓ શત્રુસેનાનો સંહાર કરીને આચાર્યના આગળ આગળ અગ્રદળ બની ચાલતા હતા?
Verse 14
के पृष्ठतश्नाप्पयभवन् वीरा वीरान् विनिध्नतः । के पुरस्तादगच्छन्त निध्नन्तः शात्रवान् रणे
સંજયે કહ્યું—દ્રોણાચાર્યના રથના પીઠભાગની રક્ષા કોણ-કોણ વીર કરતા હતા—જે વીરોએ વીરોનાં સંહાર કરતા હતા? અને રણમાં શત્રુસેનાનો નાશ કરતા કરતા આચાર્યના આગળ કોણ-કોણ યોદ્ધા ચાલતા હતા? તેમજ દ્રોણરથના જમણા ચક્રની અને ડાબા ચક્રની રક્ષા કોણ કરતું હતું?
Verse 15
यत् प्राविशन्महेष्वास: पज्चालानपराजित: । नृत्यन्निव नरव्याप्रो रथमार्गेषु वीर्यवान्
સંજયે કહ્યું—અપરાજિત મહાધનુર્ધર, નરવ્યાઘ્ર દ્રોણ, રથમાર્ગોમાં જાણે નૃત્ય કરતો હોય તેમ પરાક્રમ દર્શાવી પાંચાલોની સેનામાં પ્રવેશ્યો.
Verse 16
यो ददाह शरैद्रोण: पञ्चालानां रथव्रजान् | धूमकेतुरिव क्रुद्ध: कथं मृत्युमुपेयिवान्
સંજયે કહ્યું—ક્રોધે ધૂમકેતુ સમાન દ્રોણે પોતાના બાણોથી પાંચાલોના રથસમૂહોને દહન કરી દીધા હતા; એવો દ્રોણ મૃત્યુને કેવી રીતે પામ્યો?
Verse 17
अव्यग्रानेव हि परान् कथयस्यपराजितान् । हृष्टानुदीर्णान् संग्रामे न तथा सूत मामकान्
હે સૂત! તું મારા શત્રુઓને તો અવ્યગ્ર, અપરાજિત, હર્ષ-ઉત્સાહથી યુક્ત અને યુદ્ધમાં વેગથી આગળ વધતા કહે છે; પરંતુ મારા પક્ષના વિષે તેમ નથી કહેતો.
Verse 18
हतांश्वैव विदीर्णाश्ष विप्रकीर्णाक्ष शंससि । रथिनो विरथांश्वैव कृतान् युद्धेषु मामकान्,सभी युद्धोंमें मेरे पक्षके रथियोंको तुम हताहत, छिन्न-भिन्न, तितर-बितर तथा रथहीन हुआ ही बता रहे हो
તમે તો દરેક યુદ્ધમાં મારા પક્ષના રથીઓને હત, વિદિર્ણ, વિખેરાયેલા અને રથવિહોણા બનાવાયા છે—એવું જ જણાવો છો.
Verse 19
संजय उवाच द्रोणस्य मतमाज्ञाय योद्धुकामस्य तां निशाम् | दुर्योधनो महाराज वश्यान् भ्रातृुनुवाच ह
સંજય બોલ્યા—દ્રોણાચાર્યનો અભિપ્રાય, તે રાતે યુદ્ધ કરવા નો દૃઢ સંકલ્પ જાણી મહારાજ દુર્યોધને પોતાના વશમાં રહેલા ભાઈઓને સંબોધ્યા।
Verse 20
कर्ण च वृषसेनं च मद्रराजं॑ च कौरव । दुर्धर्ष दीर्घबाहुं च ये च तेषां पदानुगा:
હે કૌરવ! કર્ણ, વૃષસેન, મદ્રરાજ શલ્ય, દુર્ધર્ષ, દીર્ઘબાહુ અને તેમના પગલે ચાલનારા સર્વે।
Verse 21
“तुम सब लोग सावधान रहकर पराक्रमपूर्वक पीछेकी ओरसे द्रोणाचार्यकी रक्षा करो। कृतवर्मा उनके दाहिने पहियेकी और राजा शल्य बायें पहियेकी रक्षा करें!
તમે સૌ સાવધાન રહી પરાક્રમપૂર્વક પાછળથી દ્રોણાચાર્યની રક્ષા કરો. કૃતવર્મા જમણા ચક્ર-પાર્શ્વની અને રાજા શલ્ય ડાબા ચક્ર-પાર્શ્વની રક્ષા કરે!
Verse 22
त्रिगर्तानां च ये शूरा हतशिष्टा महारथा: । तांश्वैव पुरत: सर्वान् पुत्रस्ते समचोदयत्
હે રાજન! ત્રિગર્તોના જે શૂર મહારથી સંહારથી બચી રહ્યા હતા, તેમને તમારા પુત્રએ સૌને આગળ આગળ ચાલવા પ્રેર્યા।
Verse 23
संजय कहते हैं--कुरुनन्दन महाराज! युद्धकी इच्छावाले द्रोणाचार्यका मत जानकर दुर्योधनने उस रातमें अपने वशवर्ती भाइयोंसे तथा कर्ण, वृषसेन, मद्रराज शल्य, दुर्धर्ष, दीर्घबाहु तथा जो-जो उनके पीछे चलनेवाले थे, उन सबसे इस प्रकार कहा-- ।।
સંજય બોલ્યા—હે કુરુનંદન મહારાજ! યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છાવાળા દ્રોણાચાર્યનો નિશ્ચય જાણી દુર્યોધને તે રાત્રે પોતાના વશમાં રહેલા ભાઈઓને તથા કર્ણ, વૃષસેન, મદ્રરાજ શલ્ય, દુર્ધર્ષ, દીર્ઘબાહુ અને તેમના અનુયાયીઓને આ રીતે કહ્યું—“તમે સૌ પરાક્રમી અને સંપૂર્ણ તૈયાર રહી પાછળથી દ્રોણની રક્ષા કરો. હાર્દિક્ય (કૃતવર્મા) જમણા ચક્ર-પક્ષની અને શલ્ય ઉત્તર (ડાબા) ચક્ર-પક્ષની રક્ષા કરે. આચાર્ય સંપૂર્ણ સાવધાન છે અને પાંડવો પણ વિજય માટે અત્યંત પ્રયત્નશીલ છે; તેથી તમે સૌ સુયોજિત રહી રણમાં શત્રુસેનાનો સંહાર કરતાં કરતાં આચાર્યની અત્યંત કાળજીપૂર્વક રક્ષા કરો.”
Verse 24
द्रोणो हि बलवान युद्धे क्षिप्रहस्त: प्रतापवान् । निर्जयेत् त्रिदशान् युद्धे किमु पार्थानू ससोमकान्
સંજય બોલ્યો—દ્રોણાચાર્ય યુદ્ધમાં અત્યંત બળવાન, શીઘ્રહસ્ત અને પરાક્રમી છે. તેઓ રણમાં દેવતાઓને પણ પરાજિત કરી શકે; તો પછી સોમકો સહિત પૃથાપુત્રોને જીતવામાં શું અઘરું છે?
Verse 25
ते यूयं सहिता: सर्वे भृशं यत्ता महारथा: । द्रोणं रक्षत पाञ्चालादू धृष्टद्युम्नान्महारथात्
સંજય બોલ્યો—અતએવ તમે બધા મહારથીઓ એકત્ર રહી અત્યંત પ્રયત્ન કરો. પાંચાલના તે મહાબલી મહારથી ધૃષ્ટદ્યુમ્નથી દ્રોણાચાર્યની રક્ષા કરો.
Verse 26
पाण्डवीयेषु सैन्येषु न तं पश्याम कठ्चन । यो योधयेद् रणे द्रोणं धृष्टद्युम्नादृते नृप:
સંજય બોલ્યો—હે રાજન, પાંડવોની સેનામાં ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સિવાય એવો કોઈ અમને દેખાતો નથી, જે રણમાં દ્રોણાચાર્ય સાથે યુદ્ધ કરી શકે.
Verse 27
तस्मात् सर्वात्मना मन्ये भारद्वाजस्य रक्षणम् । सुगुप्त: पाण्डवान् हन्यात् सृञ्जयांश्व ससोमकान्
સંજય બોલ્યો—અતએવ હું પૂર્ણ દૃઢતાથી માનું છું કે ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. તેઓ જો સારી રીતે સુરક્ષિત રહેશે, તો પાંડવોને અને સોમકો સહિત સૃંજયો ને પણ સંહારશે.
Verse 28
“अतः मैं सब प्रकारसे द्रोणाचार्यकी रक्षा करना ही इस समय आवश्यक कर्तव्य मानता हूँ। वे सुरक्षित रहें तो पाण्डवों, सूंजयों और सोमकोंका भी संहार कर सकते हैं ।।
અતએવ હું માનું છું કે આ સમયે સર્વ રીતે દ્રોણાચાર્યનું રક્ષણ કરવું જ આવશ્યક કર્તવ્ય છે. તેઓ સુરક્ષિત રહેશે તો પાંડવો, સૃંજયો અને સોમકોનો પણ સંહાર કરી શકશે. અને જ્યારે સેનાના મોખરે બધા સૃંજયો નिहત થઈ જશે, ત્યારે દ્રૌણિ અશ્વત્થામા રણમાં ધૃષ્ટદ્યુમ્નને પણ નિશ્ચિત રીતે મારી નાખશે—એમાં સંશય નથી.
Verse 29
तथार्जुनं च राधेयो हनिष्यति महारथ: । भीमसेनमहं चापि युद्धे जेष्यामि दीक्षित:
એ જ રીતે મહારથી રાધેય (કર્ણ) અર્જુનનો વધ કરશે; અને હું પણ દીક્ષા-યુક્ત પ્રતિજ્ઞા લઈને યુદ્ધમાં ભીમસેનને પરાજિત કરીશ.
Verse 30
सो<यं मम जयो व्यक्तो दीर्घकालं भविष्यति । तस्माद् रक्षत संग्रामे द्रोणमेव महारथम्,“इस प्रकार अवश्य ही मेरी यह विजय चिरस्थायिनी होगी, अत: तुम सब लोग मिलकर संग्राममें महारथी द्रोणकी ही रक्षा करो”
હવે મારી આ વિજય સ્પષ્ટ રીતે નિશ્ચિત છે અને તે લાંબા સમય સુધી ટકશે. તેથી યુદ્ધમાં તમે બધા મળીને માત્ર મહારથી દ્રોણની જ રક્ષા કરો.
Verse 31
इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस्तव । व्यादिदेश तथा सैन्यं तस्मिंस्तमसि दारुणे,भरतश्रेष्ठ] ऐसा कहकर आपके पुत्र दुर्योधनने उस भयंकर अन्धकारमें अपनी सेनाको युद्धके लिये आज्ञा दे दी
આ રીતે કહીને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તમારા પુત્ર દુર્યોધને તે ભયંકર અંધકારમાં પોતાની સેનાને યુદ્ધ માટે આદેશ આપ્યો.
Verse 32
ततः प्रववृते युद्ध रात्री भरतसत्तम । उभयो: सेनयोर्घोरं परस्परजिगीषया,भरतसत्तम! फिर तो रात्रिके समय दोनों सेनाओंमें एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छासे घोर युद्ध आरम्भ हो गया
પછી, હે ભરતસત્તમ, રાત્રિના સમયે પરસ્પર જીતવાની ઇચ્છાથી બંને સેનાઓ વચ્ચે ઘોર યુદ્ધ શરૂ થયું.
Verse 33
अर्जुन: कौरवं सैन्यमर्जुनं चापि कौरवा: । नानाशस्त्रसमावायैरन्योन्यं समपीडयन्,अर्जुन कौरव-सेनापर और कौरव-सैनिक अर्जुनपर नाना प्रकारके शस्त्र-समूहोंकी वर्षा करते हुए एक-दूसरेको पीड़ा देने लगे
અર્જુને કૌરવ સેનાપર કડક ધાવો બોલ્યો અને કૌરવો પણ અર્જુન પર તૂટી પડ્યા. નાનાપ્રકારના શસ્ત્રોના સમૂહોની વર્ષા અને સંયોગોથી તેઓ પરસ્પર એકબીજાને પીડવા લાગ્યા.
Verse 34
द्रौणि: पाज्चालराजं च भारद्वाजश्च सूंजयान् । छादयांचक्रतु: संख्ये शरै: संनतपर्वभि:
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધના મધ્યમાં દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા અને ભારદ્વાજ દ્રોણે મળીને પાંચાલરાજ દ્રુપદ તથા સૃંજયો પર વાંકાં સાંધાવાળા બાણોની વરસાત કરીને તેમને સર્વત્ર ઢાંકી દીધા।
Verse 35
पाण्डुपाञज्चालसैन्यानां कौरवाणां च भारत | आसीजक्निष्टानको घोरो निघ्नतामितरेतरम्
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! એક તરફ પાંડવ અને પાંચાલ સૈન્ય તથા બીજી તરફ કૌરવ યોદ્ધાઓ પરસ્પર એકબીજાને ઘાયલ કરીને પાડી રહ્યા હતા; ત્યારે સર્વત્ર ભયંકર, હૃદય ચીરતી ચીસોનો ઘોર કોલાહલ ઊઠ્યો।
Verse 36
नैवास्माभिस्तथा पूर्वर्दृष्टपूर्व तथाविधम् । श्रुतं वा यादृशं युद्धमासीद् रौद्रं भयानकम्
સંજય બોલ્યો—જેમ રૌદ્ર અને ભયંકર યુદ્ધ તે સમયે ચાલી રહ્યું હતું, એવું યુદ્ધ ન અમે પહેલાં ક્યારેય જોયું હતું, ન તો ક્યારેય સાંભળ્યું હતું।
Verse 93
व्यधमत् त्वरया युक्त: क्षपयन् सर्वपार्थिवान् | महाराज! तदनन्तर अर्जुन बड़ी उतावलीके साथ समस्त राजाओंका संहार करते हुए कौरव-सेनाका विनाश करने लगे
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ત્યારબાદ ઉતાવળથી પ્રેરિત થઈ તેણે આક્રમણ વધાર્યું; સર્વ રાજાઓનો સંહાર કરતાં કરતાં અર્જુને કૌરવ સેનાનો વિનાશ શરૂ કર્યો।
Verse 113
दुर्योधनश्व कि कृत्यं प्राप्तकालममन्यत । शत्रुओंको पीड़ा देनेवाले अर्जुनके प्रवेश करनेपर मेरी सेनाओंने क्या किया? तथा दुर्योधनने उस समयके अनुरूप कौन-सा कार्य उचित माना?
સંજય બોલ્યો—“નિર્ણાયક સમય આવી પહોંચ્યો ત્યારે દુર્યોધને કયું કાર્ય યોગ્ય માન્યું? શત્રુઓને પીડા આપનાર અર્જુન પ્રવેશ્યો ત્યારે મારી સેનાઓએ શું કર્યું? અને તે સમયે દુર્યોધને કયું કર્મ કરવું યોગ્ય ગણ્યું?”
Verse 123
द्रोणं च के व्यरक्षन्त प्रविष्टे श्वेतवाहने । समरांगणमें शत्रुओंका दमन करनेवाले कौन-कौन-से योद्धा वीर अर्जुनका सामना करनेके लिये आगे बढ़े। श्वेतवाहन अर्जुनके कौरव-सेनाके भीतर घुस आनेपर किन लोगोंने द्रोणाचार्यकी रक्षा की
સંજય બોલ્યો—શ્વેત અશ્વોવાળા રથ પરના અર્જુન કૌરવસેનામાં ઊંડે પ્રવેશ્યો ત્યારે, શત્રુદમન કરનાર તે વીરનો સામનો કરવા કયા કયા યોદ્ધાઓ આગળ વધ્યા? અને એ ક્ષણે દ્રોણાચાર્યની રક્ષા કરવા કોણ કોણ અડગ ઊભા રહ્યા?
Verse 163
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें यात्रियुद्धके अवसरपर प्रदीपोंका प्रकाशविषयक एक सौ तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત ઘટોત્કચવધપર્વમાં રાત્રિયુદ્ધના પ્રસંગે દીવાઓના પ્રકાશવિષયક એકસો ત્રેસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 164
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे संकुलयुद्धे चतुःषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં ઘટોત્કચવધપર્વના અંતર્ગત રાત્રિયુદ્ધ તથા સંકુલયુદ્ધવિષયક એકસો ચોસઠમો અધ્યાય.
Verse 296
शेषांश्ष॒ पाण्डवान् योधा: प्रसभं हीनतेजस: । 'योद्धाओ! इसी प्रकार महारथी कर्ण अर्जुनका वध कर डालेगा तथा रणयज्ञकी दीक्षा लेकर युद्ध करनेवाला मैं भीमसेनको और तेजोहीन हुए दूसरे पाण्डवोंको भी बलपूर्वक जीत लूँगा
સંજય બોલ્યો—પછી યોદ્ધાઓ તેજ અને બળ ઘટી ગયેલા બાકી પાંડવોને બળપૂર્વક પરાજિત કરશે.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether battlefield outcomes remain morally intelligible when a revered teacher is neutralized through stratagem and humiliation—raising the question of how far wartime necessity can override norms of fair combat and respect for the disarmed.
The chapter underscores that grief and honor-injury can rapidly convert duty into vengeance, and it juxtaposes this escalation with the idea that even supreme power (mahāstra) is governed by rules of initiation, limitation, and cessation.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is structural and ethical—positioning the Nārāyaṇāstra discourse as a warning about regulated power and as a narrative mechanism intensifying the war’s moral and strategic crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.