Adhyaya 165
Droṇa’s Withdrawal, Death, and the Kaurava Rout (द्रोणनिधन-प्रसङ्गः)
Upa-parva: Droṇa-vadha (The Fall of Droṇa) — episodic unit within Droṇa-parva
Saṃjaya describes a battlefield rendered chaotic by broken chariots, fallen standards, and mass casualties. Yudhiṣṭhira directs the Sṛñjaya mahārathas to press Droṇa (Bhāradvāja), while ominous portents accompany the decisive engagement. Dhṛṣṭadyumna intensifies the assault with dense arrow-volleys; Droṇa counters, then becomes increasingly oriented toward relinquishing life through yogic composure. Bhīma articulates an ethical reproach emphasizing ahiṃsā as a superior norm and the incongruity of a brāhmaṇa engaging in expansive killing for filial and material motives. Droṇa publicly lays down weapons, offers non-fear to beings, and enters yogic absorption; a limited set of observers perceive his luminous ascent. In the ensuing vulnerability, Dhṛṣṭadyumna approaches with a sword and kills Droṇa despite protests, provoking immediate Kaurava demoralization and flight. The chapter closes with Droṇa’s son (Aśvatthāman) learning of his father’s death and rising into intense anger, setting up subsequent retaliatory actions.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—घोर युद्ध रात्रि में भी थमा नहीं; अंधकार ऐसा कि योद्धा सामने खड़े शत्रु को भी नहीं पहचान पाते। → अंधेरे में अनुमान और पुकार के सहारे वार-प्रतिवार बढ़ता जाता है; तब दोनों सेनाएँ एक-एक रथ, हाथी और ध्वज के पास मशालें/प्रदीप बाँधकर समूचे रणक्षेत्र को प्रकाश से भर देती हैं। → प्रदीपों की ज्वाला, दिव्य आभूषणों की चमक और दीप्त शस्त्रों के तेज से रात ‘शरत्काल के मध्याह्न सूर्य’ जैसी दहकती प्रतीत होती है—और उसी प्रकाश में रथ-घोड़े-गजों का महासागर, रक्त-वर्षा और शस्त्र-वृष्टि के बीच ‘रात्रि का रण-दुर्दिन’ चरम पर पहुँचता है। → प्रकाशित रणभूमि में सेना पुनः व्यवस्थित दिखती है, पर दृश्य भयावह है—वीरों के गिरने से युद्धस्थल देव-गन्धर्व-यक्ष-अप्सराओं से भरे किसी दिव्य लोक-समारोह जैसा भी प्रतीत होता है; युद्ध का वेग बना रहता है। → रात को दिन बना देने वाले प्रदीपों के बीच यह ‘रण-दुर्दिन’ आगे किस महावीर को निगल लेगा—यह अनिश्चितता अगले प्रसंग पर छोड़ दी जाती है।
Shlokas
Verse 1
/ अपन का बा | अफड-ए क्र त्रिषष्ट्याधिकशततमो< ध्याय: कौरवों और पाण्डवोंकी सेनाओंमें प्रदीपों (मशालों)-का प्रकाश संजय उवाच वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयावहे । तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते
સંજય બોલ્યો—રાજન! જ્યારે તે યુદ્ધ ભયંકર રૂપે ઘોર બનીને ચાલી રહ્યું હતું, ત્યારે આખું જગત અંધકાર અને ધૂળથી ઢંકાઈ ગયું હતું. તેથી રણભૂમિમાં ઊભેલા યોદ્ધાઓ એકબીજાને સ્પષ્ટ જોઈ શકતા ન હતા; અનુમાન, નામની હાક અને સંકેતોના આધારથી તે મહાયુદ્ધ આગળ વધતું જઈ વધુ ને વધુ વિસ્તરતું ગયું.
Verse 2
नापश्यन्त रणे योधा: परस्परमवस्थिता: । अनुमानेन संज्ञाभियद्धं तद् ववृधे महत्
સંજય બોલ્યો—રણમાં સામસામે ઊભેલા યોદ્ધાઓ પણ પરસ્પર એકબીજાને જોઈ શકતા ન હતા. અંધકાર અને ધૂળથી ઢંકાયેલા હોવાથી, અનુમાનથી અને નામની હાક તથા સંકેતોના આધારથી યુદ્ધ ચાલતું રહ્યું; અને તે મહાયુદ્ધ વધુ ને વધુ વધતું ગયું.
Verse 3
नरनागाश्चवमथनं परमं लोमहर्षणम् । द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यका:
સંજય બોલ્યો—માનવો અને ગજરાજોનું પરમ રોમાંચક, મથન સમું ઘોર હાહાકાર ઊઠ્યો. તે ભયંકર અથડામણના કેન્દ્રમાં દ્રોણ, કર્ણ, કૃપ, ભીમ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન (પાર્ષત) અને સાત્યકી જેવા વીરો હતા.
Verse 4
वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात् तैर्महारथै:
સંજય બોલ્યો—તે મહારથીઓ દ્વારા ચારે તરફથી કાપી નાખવામાં આવતાં સૈન્યદળો સર્વત્ર વિનાશ તરફ ઢળી પડ્યાં.
Verse 5
ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा विध्वस्तचेतना:
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધના આઘાતથી જેમની ચેતના છિન્નભિન્ન થઈ ગઈ હતી, તે યોદ્ધાઓ ચારે તરફ દોડી ભાગ્યા; ભય અને ગૂંચવણએ તેમની શિસ્ત ઓગાળી નાખી.
Verse 6
महारथसहस््राणि जषघ्नुरन्योन्यमाहवे
યુદ્ધના ઘમાસાણમાં હજારો મહારથીઓએ પરસ્પર એકબીજાને પાડી દીધા—યુદ્ધની આત્મભક્ષી ઉગ્રતા, જ્યાં પરાક્રમ જ પરસ્પર વિનાશ બની જાય છે.
Verse 7
ततः: सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्ष भारत । व्यमुहन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति
પછી, હે ભારત, સર્વત્ર અંધકાર છવાઈ ગયો ત્યારે, તે રણભૂમિમાં બધી સેનાઓ અને તેમના સેનાપતિઓએ ફરીથી વ્યૂહ રચ્યા.
Verse 8
भरतनन्दन! तदनन्तर उस रणभूमिके तिमिराच्छन्न हो जानेपर समस्त सेनाएँ और सेनापति मोहित हो गये ।। धृतराष्ट्र रवाच तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्विहतौजसाम् । अन्धे तमसि मग्नानामासीत् कि वो मनस्तदा
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—પાંડવોએ તમારું બળ ચકનાચૂર કરી દીધું અને તમે ઘોર અંધકારમાં ડૂબી ગભરાઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તમારું મન કેવું હતું?
Verse 9
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! जिस समय तुम सब लोग अन्धकारमें डूबे हुए थे और पाण्डव तुम्हारे बल और पराक्रमको नष्ट करके तुम्हें मथे डालते थे, उस समय तुम्हारे और उन पाण्डवोंके मनकी कैसी अवस्था थी? ।।
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—સંજય! જ્યારે તમે બધા અંધકારમાં ડૂબેલા હતા અને પાંડવો તમારું બળ અને પરાક્રમ કચડી રહ્યા હતા, ત્યારે મારી સેના અને પાંડવોના મનની સ્થિતિ કેવી હતી? અને જ્યારે આખું જગત તમસાથી ઢંકાઈ ગયું હતું, ત્યારે તેમને કે મારી સેનાને ફરી પ્રકાશ કેવી રીતે મળ્યો?
Verse 10
संजय उवाच ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै । सेनागोप्तृनथादिश्य पुनर्व्यूहमकल्पयत्
સંજય બોલ્યા—ત્યારે સંહાર પછી જે સૈન્ય બચ્યું હતું તેને એકત્ર કરીને તેણે સેનાના રક્ષકો અને નાયકોને નિયુક્ત કર્યા અને ફરીથી નવો વ્યૂહ રચ્યો.
Verse 11
संजयने कहा--राजन्! तदनन्तर जितनी सेनाएँ मरनेसे बची हुई थीं, उन सबको तथा सेनापतियोंको आदेश देकर दुर्योधनने उनका पुनः व्यूह-निर्माण करवाया ।।
સંજયે કહ્યું—હે રાજન! ત્યારબાદ મૃત્યુમાંથી બચી ગયેલી બધી સેનાઓને તથા સેનાપતિઓને આદેશ આપી દુર્યોધને ફરીથી વ્યૂહ રચાવ્યો. વ્યૂહના અગ્રભાગે દ્રોણ, પૃષ્ઠભાગે શલ્ય, અને બંને પાર्श્વે દ્રૌણિ (અશ્વત્થામા) તથા સૌબલ (શકુની) હતા. અને રાજા દુર્યોધન પોતે રાત્રિ સમયે સમગ્ર બળનું રક્ષણ કરતો યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યો।
Verse 12
उवाच सर्वाश्चव पदातिसड्घान् दुर्योधन: पार्थिव सान्त्वपूर्वम् । उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि गृह्नीत हस्तैज्वलितान् प्रदीपान्
સંજયે કહ્યું—ત્યારે રાજા દુર્યોધને સર્વ પદાતિદળોને સાંત્વનાપૂર્ણ વચનોમાં કહ્યું—“વીરો! તમારા શ્રેષ્ઠ આયુધો છોડીને હાથમાં જ્વલિત મશાલો (પ્રદીપો) ધારણ કરો.”
Verse 13
ते चोदिता: पार्थिवसत्तमेन ततः प्रह्ृष्टा जगृहुः प्रदीपान् । देवर्षिगन्धर्वसुर्िसऊड्ूघा विद्याधराश्चाप्सरसां गणाश्न
સંજયે કહ્યું—રાજશ્રેષ્ઠની પ્રેરણાથી તેઓ હર્ષિત થઈ પ્રદીપો (મશાલો) ધારણ કરવા લાગ્યા. તેમની સાથે દેવર્ષિ, ગંધર્વ, સૂરગણ, વિદ્યાધર તથા અપ્સરાઓના સમૂહો પણ એકત્ર થયા.
Verse 14
नागा: सयक्षोरगकिन्नराश्न हृष्टा दिविस्था जगृहुः प्रदीपान् | नृपश्रेष्ठ दुर्योधनकी आज्ञा पाकर उन पैदल सिपाहियोंने बड़े हर्षके साथ हाथोंमें मशालें ले लीं। आकाशमें खड़े हुए देवता, ऋषि, गन्धर्व, देवर्षि, विद्याधर, अप्सराओंके समूह, नाग, यक्ष, सर्प और किन्नर आदिने भी प्रसन्न होकर हाथोंमें प्रदीप ले लिये ।।
સંજયે કહ્યું—આકાશસ્થ નાગો, યક્ષો, ઉરગો (સર્પજાતિ) અને કિન્નરો પણ હર્ષિત થઈ પ્રદીપો ધારણ કરવા લાગ્યા. તેમજ દિગ્દેવતાઓ તરફથી સુગંધિત તેલથી ભરેલા દીવા ઉતરતા દેખાયા.
Verse 15
सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम्
સંજયે કહ્યું—તે ધ્વજિની ફરીથી વિભાગોમાં વિભક્ત થઈ રાત્રિમાં અગ્નિપ્રભા સમાન તેજસ્વી દેખાઈ.
Verse 16
रथे रथे पञज्च विदीपकास्तु प्रदीपकास्तत्र गजे त्रयक्ष
સંજય બોલ્યા—દરેક રથ પાસે પાંચ-પાંચ મશાલો ગોઠવીને પ્રજ્વલિત રાખવામાં આવી; દરેક હાથી સાથે ત્રણ-ત્રણ મહાપ્રદીપોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. દરેક ઘોડા માટે એક-એક પ્રબળ દીપ રાખવામાં આવ્યો. આ રીતે પાંડવો અને કૌરવો દ્વારા નિયમપૂર્વક પ્રગટાવાયેલા તે બધા પ્રદીપ ક્ષણમાં જ તમારી સમગ્ર સેનાને પ્રકાશિત કરવા લાગ્યા।
Verse 17
प्रत्यश्चमेकश्न महाप्रदीप: कृतास्तु तैः पाण्डवै: कौरवेयै: । क्षणेन सर्वे विहिता: प्रदीपा व्यादीपयन्तो ध्वजिनीं तवाशु
સંજય બોલ્યા—પાંડવો અને કૌરવોએ દરેક ઘોડા માટે એક-એક મહાપ્રદીપ ગોઠવ્યો. ક્ષણમાં જ ક્રમથી ગોઠવાયેલા તે બધા પ્રદીપ પ્રજ્વલિત થઈને ઝડપથી તમારી ધ્વજિનીને પ્રકાશિત કરવા લાગ્યા।
Verse 18
सर्वस्तु सेना व्यतिसेव्यमाना: पदातिभि: पावकतैलहस्तै: । प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्धिः
સંજય બોલ્યા—અગ્નિ અને તેલ હાથમાં લીધેલા પદાતિઓ દ્વારા ચારે તરફથી સેવા પામતી સમગ્ર સેના રાત્રે સ્પષ્ટ દેખાવા લાગી—જેમ આકાશમાં વાદળો વીજળીના પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠે છે।
Verse 19
सब लोगोंने देखा कि मशाल और तेल हाथमें लिये पैदल सैनिकोंद्वारा सेवित सारी सेनाएँ रात्रिके समय उसी प्रकार प्रकाशित हो उठी हैं, जैसे आकाशमें बादल बिजलियोंके प्रकाशसे प्रकाशित हो उठते हैं ।।
સંજય બોલ્યા—મશાલો અને તેલ હાથમાં લીધેલા પદાતિઓ દ્વારા સેવિત તે ધ્વજિની જ્યારે આ રીતે પ્રકાશિત થઈ, ત્યારે હે રાજેન્દ્ર, અગ્નિસમાન પ્રજ્વલિત દ્રોણ ચારેય તરફ તાપ ફેલાવતા, સુવર્ણ કવચ ધારણ કરીને મધ્યમાં કિરણમય સૂર્યની જેમ ઝળહળી ઊઠ્યા।
Verse 20
राजेन्द्र! सारी सेनामें प्रकाश फैल जानेपर अग्निके समान प्रतापी द्रोणाचार्य सुवर्णमय कवच धारण करके दोपहरके सूर्यकी भाँति सब ओर देदीप्यमान होने लगे ।।
સંજય બોલ્યા—રાજેન્દ્ર! સમગ્ર સેનામાં પ્રકાશ ફેલાતાં અગ્નિસમાન તેજસ્વી દ્રોણાચાર્ય સુવર્ણમય કવચ ધારણ કરીને મધ્યાહ્નના સૂર્યની જેમ સર્વ દિશામાં દેદીપ્યમાન થયા। તે સમયે જાંબૂનદ-સોનાના આભૂષણોમાં, શુદ્ધ નિષ્કોમાં, ધનુષોમાં અને ઝગમગતા શસ્ત્રોમાં તે મશાલોની અગ્નિનું પ્રતિબિંબિત તેજ દેખાતું હતું।
Verse 21
गदाश्न शैक्या: परिधघाश्न शुभ्रा रथेषु शक््त्यश्न विवर्तमाना: । प्रतिप्रभारश्मिभिराजमीढ पुनः पुन: संजनयन्ति दीपान्
સંજય બોલ્યો—અજામીઢકુલનંદન! જ્યારે ગદાઓ, શૈક્ય-શસ્ત્રો, તેજસ્વી પરિઘો અને રથ-શક્તિઓ ઘુમાવવામાં આવતી હતી, ત્યારે મશાલોની કાંતિ તેમ પર પડી પ્રતિબિંબિત થઈ જાણે વારંવાર અનેક નવા દીપ પ્રગટ કરતી હતી।
Verse 22
छत्राणि वालव्यजनानि खड़््गा दीप्ता महोल्काश्न तथैव राजन् | व्याघूर्णमानाश्न सुवर्णमाला व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजु:
સંજય બોલ્યો—રાજન! ત્યાં છત્રો, ચામરો, ખડ્ગો, પ્રજ્વલિત વિશાળ અગ્નિશલાકાઓ તથા યુદ્ધ કરતા વીરોની હલતી-ડોલતી સુવર્ણમાળાઓ—આ બધું તે સમયે દીપોના પ્રકાશથી અત્યંત ઝળહળી ઊઠ્યું।
Verse 23
शस्त्रप्रभाभिक्ष विराजमान दीपप्रभाभिश्च तदा बल॑ तत् प्रकाशितं चाभरणप्रभाभि- भुशं प्रकाशं नृपते बभूव
સંજય બોલ્યો—નૃપતે! તે સમયે શસ્ત્રોની કાંતિ અને દીપોના પ્રકાશથી તમારી સેના ઝળહળી ઊઠી; આભૂષણોની તેજસ્વિતા જોડાઈને તે અત્યંત પ્રકાશમાન બની ગઈ।
Verse 24
पीतानि शस्त्राण्यसगुक्षितानि वीरावधूतानि तनुच्छदानि । दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे
સંજય બોલ્યો—ત્યાં પીળાશ પામેલા, મેલથી અને રક્તથી લિપ્ત શસ્ત્રો તથા વીરો દ્વારા ધક્કા ખાઈ કંપતા કવચો દીપોના પ્રતિબિંબને ધારણ કરીને, ઉનાળાના અંતે આકાશમાં ચમકતી વીજળીની જેમ દહકતી પ્રભા ફેલાવતા હતા।
Verse 25
प्रकम्पितानामभिघातवेगै- रभिष्नतां चापततां जवेन । वक््त्राण्यकाशन्त तदा नराणां वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि
સંજય બોલ્યો—આઘાતના વેગથી કંપતા, પ્રહાર કરતા અને ઝડપથી શત્રુ તરફ ઝંપલાવતા તે વીરોના મુખમંડળો તે સમયે પવનથી હલતા મોટા કમળો જેવા ઝળહળી રહ્યા હતા।
Verse 26
महावने दारुमये प्रदीप्ते यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत् । तथा तदा<5<सीद् ध्वजिनी प्रदीप्ता महाभया भारत भीमरूपा
સંજય બોલ્યો—હે ભરતનંદન! જેમ સૂકા કાઠના વિશાળ વનમાં આગ ભભૂકી ઊઠે ત્યારે ત્યાં સૂર્યની કિરણછટા પણ ફીકી લાગે, તેમ તે સમયે તારી સેના—તીવ્ર તેજથી જાણે પ્રદીપ્ત—ભીમરૂપ ધારણ કરીને મહાભય ઉત્પન્ન કરતી જણાતી હતી.
Verse 27
तत् सम्प्रदीप्तं बलमस्मदीयं निशम्य पार्थास्त्विरितास्तथैव । सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा- नचोदयंस्ते5पि चक्रुः प्रदीपान्
સંજય બોલ્યો—અમારી સેના જ્વલંત મશાલોના પ્રકાશથી પ્રદીપ્ત થઈ છે એમ સાંભળીને પાર્થોએ પણ તરત જ તેમ જ કર્યું. પોતાની સર્વ સેનાઓમાં તેમણે પદાતિદળોને મશાલો પ્રગટાવવાની આજ્ઞા આપી; તેથી તેમણે પણ દીવા પ્રજ્વલિત કર્યા.
Verse 28
गजे गजे सप्त कृताः प्रदीपा रथे रथे चैव दश प्रदीपा: । द्वावश्वपषछ्े परिपार्श्वतो 5न्ये ध्वजेषु चान्ये जघनेघु चान्ये
સંજય બોલ્યો—દરેક હાથી માટે સાત-સાત અને દરેક રથ માટે દસ-દસ દીવા ગોઠવાયા. ઘોડાંની પીઠ પર બે દીવા બાંધવામાં આવ્યા; અને અન્ય દીવા બાજુઓમાં, ધ્વજોની નજીક તથા રથોના પાછળના ભાગમાં પણ ગોઠવાયા.
Verse 29
सेनासु सर्वासु च पार्श्चतो <5न्ये पश्चात् पुरस्ताच्च समन्ततश्न । मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ता व्यदीपयन् पाण्डुसुतस्य सेनाम्
સંજય બોલ્યો—બધી સેનાઓમાં કેટલાક યોદ્ધાઓ બાજુથી, કેટલાક પાછળથી, કેટલાક આગળથી અને કેટલાક ચારે તરફથી આક્રમણ કરતા હતા. અને કેટલાક અન્ય મધ્યમાં ઊભા રહી હાથમાં જ્વલંત અગ્નિશલાકા લઈને પાંડુપુત્રની સેના પ્રકાશિત કરતા હતા.
Verse 30
सारी सेनाओंके पार्श्रभागमें, आगे, पीछे, बीचमें एवं चारों ओर भिन्न-भिन्न सैनिक चलती हुई मशालें हाथमें लेकर पाण्डुपुत्रकी सेनाको प्रकाशित करने लगे ।।
સંજય બોલ્યો—બન્ને સેનાઓના મધ્યમાં પણ કેટલાક પુરુષો હાથમાં જ્વલંત અગ્નિ લઈને સમરૂપે ફરતા રહ્યા. સર્વ સેનાઓમાં પદાતિદળોના સમૂહો હાથીઓ અને રથો સાથે ભળી ગયા હતા; અને યુદ્ધભૂમિ પર ગૂંથાયેલા દળોની એક અશુભ, પ્રકાશિત લહેર જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી.
Verse 31
तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं बल॑ तवासीदू बलवद् बलेन
સંજય બોલ્યો—તે પ્રજ્વલિત તેજથી તારી સેના પણ તેવી જ રીતે દગ્ધ થઈ; અતિ બલવાન્ બળથી દબાઈ તે પરાભૂત થઈ ભયાગ્નિમાં સળગી ઊઠી.
Verse 32
तयो: प्रभा: पृथिवीमन्तरिक्षं सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्व वृद्धा:
સંજય બોલ્યો—તે બંનેની પ્રભા એટલી વધીને ફેલાઈ કે પૃથ્વી અને અંતરિક્ષને વટાવી, સર્વ દિશાઓને પણ લાંઘી ગઈ.
Verse 33
तेन प्रकाशेन दिवं गतेन सम्बोधिता देवगणाश्न राजन्
સંજય બોલ્યો—હે રાજન, તે પ્રકાશ સ્વર્ગ સુધી પહોંચતાં દેવગણ જાગૃત અને સચેત થઈ ઊઠ્યા.
Verse 34
तद् देवगन्धर्वसमाकुलं च यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्न
સંજય બોલ્યો—તે દૃશ્ય દેવો અને ગંધર્વોથી છલકાઈ ગયું; સાથે યક્ષો, અસુરેન્દ્રો અને અપ્સરાઓના ગણ પણ ત્યાં ઉમટી પડ્યા.
Verse 35
रथाश्वनागाकुलदीपदीप्त॑ संरब्धयोध॑ं हतविद्रुताश्वम्
સંજય બોલ્યો—(રણભૂમિ) રથો, ઘોડા અને હાથીઓની ગભરાટભરી ભીડમાં દીવાઓના પ્રકાશથી ઝળહળી રહી હતી; યોદ્ધાઓ ઉગ્ર રોષે લડી રહ્યા હતા, અને ઘણા ઘોડા માર્યા ગયા અથવા ભયથી ભાગી ગયા.
Verse 36
अन्योन्यं क्षोभयामासु: सैन्यानि नृपसत्तम । उस समय अत्यन्त रोमांचकारी युद्ध हो रहा था। उसमें मनुष्य
સંજય બોલ્યો—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! બંને સેનાઓ એકબીજાને ભારે ઉથલપાથલમાં નાખતી હતી. તે યુદ્ધ શસ્ત્રસમૂહોથી ભરેલા પ્રચંડ વાવાઝોડા સમાન ઉછળતું હતું—મહારથીઓના મેઘ સમાન, જેમાં હાથી-ઘોડાંના નાદ ગુંજતા હતા. તે રોમાંચક અથડામણમાં મનુષ્ય, હાથી અને અશ્વ એકસાથે મથાઈ રહ્યા હતા. એક તરફ દ્રોણ, કર્ણ અને કૃપ—આ ત્રણ અગ્રવીર યુદ્ધ કરતા હતા; બીજી તરફ ભીમસેન, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને સાત્યકી તેમનો સામનો કરી રહ્યા હતા.
Verse 37
तस्मिन् महाग्निप्रतिमो महात्मा संतापयन् पाण्डवान् विप्रमुख्य:
સંજય બોલ્યો—તે સમરમાં મહાત્મા યોદ્ધા મહાઅગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત થઈ પાંડવોને સંતપ્ત કરવા લાગ્યો અને તેમને વ્યાકુળ થઈને પાછા વળવા મજબૂર કર્યો.
Verse 38
गभस्तिभिम्मध्यगतो यथार्को वर्षात्यये तद्धदभून्नरेन्द्र
સંજય બોલ્યો—હે નરેન્દ્ર! વર્ષાઋતુના અંતે પોતાની કિરણોના મધ્યમાં સ્થિત સૂર્ય જેવો—સ્વચ્છ, તેજસ્વી અને નિશ્ચિત—તે પ્રગટ થયો.
Verse 46
तमसा संवृते चैव समन्ताद् विप्रदुद्रुवु: । उन महारथियोंद्वारा उस अन्धकाराच्छन्न प्रदेशमें सब ओरसे मारी जाती हुई सेनाएँ चारों ओर भागने लगीं
સંજય બોલ્યો—જ્યારે સર્વત્ર અંધકાર છવાઈ ગયો, ત્યારે તે મહારથીઓ દ્વારા સર્વ દિશાઓથી ઘાયલ થતી સેનાઓ પંક્તિઓ તોડી ચારેય તરફ ભાગી ગઈ.
Verse 56
अहन्यन्त महाराज धावमानाश्न संयुगे । महाराज! वे योद्धा अचेत होकर सब ओर भागते थे और भागते हुए ही उस युद्धस्थलमें मारे जाते थे
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! તે યુદ્ધમાં જે યોદ્ધાઓ અચેત બની સર્વત્ર દોડી રહ્યા હતા, તેઓ દોડતા-દોડતા જ માર્યા જતા હતા.
Verse 63
अन्धे तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते । आपके पुत्र दुर्योधनकी सलाहसे होनेवाले उस युद्धके भीतर प्रगाढ़ अन्धकारमें किंकर्तव्यविमूढ़ हुए सहस्रों महारथियोंने एक-दूसरेको मार डाला
સંજય બોલ્યો—તમારા પુત્રની સલાહથી પ્રેરિત થયેલા તે યુદ્ધમાં ઘોર અંધકાર છવાયો; તેમાં કર્તવ્ય-અકર્તવ્યનો વિવેક ગુમાવી મોહગ્રસ્ત થયેલા અનેક મહારથીઓ પરસ્પર એકબીજાને મારી નાખવા લાગ્યા.
Verse 143
विशेषतो नारदपर्वताभ्यां सम्बोध्यमाना: कुरुपाण्डवार्थम् | दिशाओंकी अधिष्ठात्री देवियोंके यहाँसे भी सुगन्धित तैलसे भरे हुए दीप वहाँ उतरते दिखायी दिये। विशेषत: नारद और पर्वत नामक मुनियोंने कौरव और पाण्डवोंकी सुविधाके लिये वे दीप जलाये थे
સંજય બોલ્યો—કૌરવો અને પાંડવોના હિતાર્થે, વિશેષ કરીને નારદ અને પર્વત મુનિઓની પ્રેરણાથી, દિશાઓની અધિષ્ઠાત્રી દેવીઓના ધામોથી પણ સુગંધિત તેલથી ભરેલા દીવા ત્યાં ઉતરતા દેખાયા. બંને પક્ષને સહાય થાય તે માટે તે બે ઋષિઓએ એ દીવા પ્રજ્વલિત કર્યા હતા.
Verse 153
महाधनैराभरणैश्न दिव्यै: शस्त्रैश्न दीप्तैरपि सम्पतद्धिः । रातके समय अग्निकी प्रभासे वह सेना पुनः विभागपूर्वक प्रकाशित हो उठी। बहुमूल्य आभूषणों तथा सैनिकोंपर गिरनेवाले दीप्तिमान् दिव्यास्त्रोंस भी वह सेना बड़ी शोभा पा रही थी
સંજય બોલ્યો—રાત્રે અગ્નિના પ્રકાશથી તે સેના ફરી વિભાગવાર સ્પષ્ટ દેખાવા લાગી. અમૂલ્ય આભૂષણોથી શોભિત અને ઉપરથી પડતા દીપ્તિમાન દિવ્યાસ્ત્રો તથા ઝગમગતા શસ્ત્રોથી પ્રકાશિત થઈ તે વાહિની વધુ ભયંકર તેજસ્વી શોભા ધારણ કરતી હતી.
Verse 162
इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત ઘટોત્કચવધપર્વમાં રાત્રિયુદ્ધ-વિષયક એકસો બાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 163
नरेन्द्र! जैसे शरत्कालमें मध्याह्नका सूर्य अपनी प्रखर किरणोंसे भारी संताप देता है, उसी प्रकार उस युद्धस्थलमें महान् अग्निके समान तेजस्वी महामना विप्रवर द्रोणाचार्य पाण्डवोंके लिये संतापकारी हो रहे थे ।।
સંજય બોલ્યો—નરેન્દ્ર! જેમ શરદઋતુમાં મધ્યાહ્નનો સૂર્ય પોતાની પ્રખર કિરણોથી ભારે તાપ આપે છે, તેમ જ તે रणભૂમિમાં મહાઅગ્નિ સમાન તેજસ્વી, મહામના, વિપ્રવર દ્રોણાચાર્ય પાંડવો માટે દહનરૂપ સંતાપ બની રહ્યા હતા. ઇતિ શ્રીમહાભારતે દ્રોણપર્વણિ ઘટોત્કચવધપર્વણિ રાત્રિયુદ્ધે દીપોદ્યોતને ત્રિષષ્ટ્યધિકશતતમોऽધ્યાયઃ।
Verse 306
व्यदीपयंस्ते ध्वजिनी प्रदीप्तां तथा बलं॑ पाण्डवेयाभिगुप्तम् । दोनों ही सेनाओंके अन्यान्य पैदल सैनिक हाथोंमें प्रदीप धारण किये दोनों ही सेनाओंके भीतर विचरण करने लगे। सारी सेनाओंके पैदलसमूह हाथी
સંજય બોલ્યા—તેઓ હાથમાં દીવા લઈને બન્ને સેનાઓની અંદર ફરતા ફરતા તમારી પ્રજ્વલિત ધ્વજિનીને તથા પાંડુપુત્રો દ્વારા રક્ષિત બળને પણ પ્રકાશિત કરવા લાગ્યા. પદાતિદળો હાથી, રથ અને અશ્વસમૂહો સાથે મળી સમગ્ર સેનાને સ્પષ્ટ દેખાય એવી કરી દેતા; તેથી તમારી સેના અને પાંડવ-રક્ષિત વિભાગ બન્ને સંપૂર્ણ રીતે દૃશ્યમાન બન્યા.
Verse 313
भा: कुर्वता भानुमता ग्रहेण दिवाकरेणाग्निरिवाभिगुप्त: । जैसे किरणोंद्वारा सुशोभित और अपनी प्रभा बिखेरनेवाले सूर्यग्रहके द्वारा सुरक्षित अग्निदेव और भी प्रकाशित हो उठते हैं
સંજય બોલ્યા—જેમ કિરણોથી શોભિત અને તેજસ્વી સૂર્ય દ્વારા રક્ષિત અગ્નિ વધુ પ્રકાશિત થાય છે, તેમ અસંખ્ય દીવાઓની ઝગમગાહટથી દીપ્ત પાંડવ-સેનાના કારણે તમારી સેનાનું તેજ પણ વધુ વધ્યું.
Verse 326
तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं बभूव तेषां तव चैव सैन्यम् | उन दोनों सेनाओंका बढ़ा हुआ प्रकाश पृथ्वी
સંજય બોલ્યા—તે પ્રકાશથી તમારી અને તેમની—બન્ને સેનાઓ અત્યંત પ્રકાશિત થઈ. વધેલો એ પ્રકાશ જાણે પૃથ્વી, આકાશ અને સર્વ દિશાઓને લાંઘીને ચારે તરફ ફેલાઈ ગયો; દીવાઓની પ્રભાથી તમારી તથા પાંડવોની સેનાઓ વધુ સ્પષ્ટ દેખાવા લાગી.
Verse 336
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा: समागमन्नप्सरसश्ष सर्वा: | राजन! स्वर्गलोकतक फैले हुए उस प्रकाशसे उद्बोधित होकर देवता
સંજય બોલ્યા—રાજન! સ્વર્ગલોક સુધી ફેલાયેલા તે પ્રકાશથી ઉદ્દીપ્ત થઈ દેવતાઓ, ગંધર્વો, યક્ષો, અસુરો અને સિદ્ધોના સમૂહો તથા સર્વ અપ્સરાઓ પણ યુદ્ધ જોવા ત્યાં એકત્ર થયા.
Verse 343
हतैश्न शूरैर्दिवमारुहद्धि- रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव । देवताओं
સંજય બોલ્યા—દેવતાઓ, ગંધર્વો, યક્ષો, અસુરેન્દ્રો, સિદ્ધોના સમૂહો તથા સર્વ અપ્સરાઓથી ભરેલું તે રણાંગણ દિવ્યલોક સમાન જણાતું હતું. કારણ કે ત્યાં મરેલા શૂરવીરો સ્વર્ગે આરોહણ કરે છે એવી માન્યતા હતી; તેથી તે યુદ્ધસ્થળ પરલોકની શોભા ધારણ કરેલું લાગતું હતું.
Verse 356
महद् बल व्यूढरथाश्वनागं सुरासुरव्यूहसमं बभूव । रथ
સંજય બોલ્યા—રથો, ઘોડા અને હાથીઓથી પરિપૂર્ણ, યુદ્ધવ્યૂહમાં ગોઠવાયેલો તે મહાન્ સૈન્યસમૂહ દેવો અને અસુરોના પ્રસિદ્ધ વ્યૂહ સમાન જણાતો હતો. દીવાઓની જ્વાળાથી પ્રકાશિત, ક્રોધથી દહકતા યોદ્ધાઓથી ભરેલો, ઘાયલ થઈ ભયભીત બની ભાગતા ઘોડાઓથી ચિહ્નિત—અને છતાં રથ-અશ્વ-ગજની સુવ્યવસ્થિત પંક્તિઓમાં બંધાયેલો—બંને પક્ષોની સેનાઓ મળીને એક જ વિરાટ, ભયાનક અને આશ્ચર્યજનક યુદ્ધદૃશ્ય બની ઊભી હતી.
Verse 366
शस्त्रौघवर्ष रुधिराम्बुधारं निशि प्रवृत्तं रणदुर्दिनं तत् । रातमें होनेवाला वह युद्ध मेघोंकी घटासे आच्छादित दिनके समान प्रतीत होता था। उस समय शक्तियोंका समूह प्रचण्डवायुके समान चल रहा था। विशाल रथ मेघसमूहके समान दिखायी देते थे। हाथियों और घोड़ोंके हींसने और चिग्घाड़नेका शब्द ही मानो मेघोंका गम्भीर गर्जन था। अस्त्रसमूहोंकी वर्षा ही जलकी वृष्टि थी तथा रक्तकी धारा ही जलधाराके समान जान पड़ती थी
સંજય બોલ્યા—રાત્રે પ્રવર્તેલું તે યુદ્ધ મેઘઘટાઓથી ઢંકાયેલા દિવસ સમાન જણાતું હતું. શસ્ત્રસમૂહ પ્રચંડ પવનની જેમ દોડતો હતો; વિશાળ રથો મેઘસમૂહ જેવા દેખાતા; ઘોડાંની હિહિનાહટ અને હાથીઓની ચિઘ્ઘાડ જાણે ગಂಭીર મેઘગર્જના. અસ્ત્રોની વર્ષા વરસાદ જેવી હતી અને રક્તની ધારાઓ પાણીના પ્રવાહ જેવી વહેતી હતી.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how a revered ācārya and brāhmaṇa-warrior should be treated when he withdraws from combat: the tension between tactical necessity, norms of restraint toward elders/teachers, and the ethical status of killing a disarmed opponent.
The chapter juxtaposes two registers: (1) dharma as role-based duty under war conditions and (2) dharma as higher ethical aspiration (ahiṃsā, truthfulness, equanimity). It suggests that when speech and duty are instrumentalized, the resulting moral injury destabilizes both sides, while yogic composure is portrayed as a distinct, inward resolution at life’s end.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary functions narratively through Saṃjaya’s eyewitness framing and the note that only select observers perceive Droṇa’s yogic ascent, emphasizing epistemic limits and the interpretive stakes of dharma in history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.