Adhyaya 152
भीमसेन–अलायुधयुद्धम् / Bhīmasena and Alāyudha: Night Engagement and Command Responses
Upa-parva: Ghaṭotkaca–Alāyudha Saṃgrāma (Rākṣasa-yuddha episode within Droṇa-parva)
Sanjaya reports the arrival of the rākṣasa leader Alāyudha, welcomed by the Kaurava ranks as a renewed source of confidence amid a fear-inducing night engagement. Duryodhana, observing Karṇa’s distress, frames Alāyudha as the appropriate counter to Ghaṭotkaca and urges him to act. Alāyudha advances; Bhīmasena shifts focus to meet the approaching adversary, producing a concentrated duel characterized first by missile exchanges and then by heavy-weapon and close-quarters striking. Rākṣasa detachments, acting under Alāyudha’s direction, pressure allied formations (including Pañcālas and Sṛñjayas), prompting a broader tactical response. Krishna issues coordinating instructions: designated warriors move to check Karṇa and other rākṣasas, while Arjuna is urged to track Alāyudha’s movement to protect Bhīma. The chapter culminates in an intense, tumulous contest between Bhīma and Alāyudha—goaded by mutual resolve—where chariot components and improvised implements are used when standard weapons are disrupted, underscoring the breakdown of conventional combat boundaries under night conditions.
Chapter Arc: Sanjaya begins: with Jayadratha slain, the Kuru camp reels; Duryodhana, like a serpent with broken fangs, sits breathless and poisoned by defeat, staring at the ruin wrought by Arjuna, Bhima, and Satyaki. → Duryodhana’s grief turns to accusation. He upbraids Drona—his commander and guru—charging him with failing to protect Jayadratha and failing to crush the Pandavas despite vast resources. He laments that allies no longer stand firm, that his ‘well-wishers’ have led him into sin through greed for kingdom, and that the Kuru cause is sinking even as the enemy rises. → In a raw, oath-laden outburst, Duryodhana binds his words with vows and sacred merit, pressing Drona to grant permission and full license to slay the Pandavas—declaring life itself worthless without his foremost friends and champions, and demanding decisive, uncompromising action. → Sanjaya narrates the full measure of Kuru calamity: the Pandavas’ ascendancy, the Dhartarashtras’ decline, and the moral corrosion within the Kuru leadership as blame replaces clarity. The chapter closes with Duryodhana’s remorse and recrimination hanging over the command tent. → Whether Drona will answer Duryodhana’s reproach with renewed ferocity—or with the restraint of a teacher bound by dharma—remains poised for the next movement of the war.
Shlokas
Verse 1
2: बछ। सं: पजञज्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: व्याकुल हुए दुर्योधनका खेद प्रकट करते हुए द्रोणाचार्यको उपालम्भ देना संजय उवाच सैन्धवे निहते राजन् पुत्रस्तव सुयोधन: । अश्रुपूर्णमुखो दीनो निरुत्साहो द्विषज्जये
સંજય બોલ્યો—“રાજન્! સિંધુરાજ જયદ્રથના વધ પછી તમારો પુત્ર સુયોધન શોકથી વ્યાકુળ થયો. તેનું મુખ અશ્રુથી ભરાઈ ગયું; તે દીન અને નિરુત્સાહ બની ગયો અને શત્રુઓ પર વિજય મેળવવાનો ઉત્સાહ ગુમાવ્યો.”
Verse 2
दुर्मना निःश्वसन् दुष्टो भग्नदंष्ट इवोरग: । आगस्कृत् सर्वलोकस्य पुत्रस्ते55रतिं परामगात्
સંજય બોલ્યો—“તે દुष્ટ મનમાં ખિન્ન થઈ ઊંડા શ્વાસો ભરવા લાગ્યો—જાણે દાંત તૂટી ગયેલો સાપ. સમગ્ર લોક સામે અપરાધ કરનાર તમારો પુત્ર પરમ પીડામાં પડી ગયો.”
Verse 3
दृष्टवा तत्कदनं घोरं स्वबलस्य कृतं महत् । जिष्णुना भीमसेनेन सात्वतेन च संयुगे
સંજય બોલ્યો—“સંગ્રામમાં જિષ્ણુ (અર્જુન), ભીમસેન અને સાત્વત (કૃષ્ણ) દ્વારા પોતાની જ સેના પર કરાયેલો તે ભયંકર, મહાન સંહાર જોઈને તે અંદરથી કંપી ઊઠ્યો.”
Verse 4
स विवर्ण: कृशो दीनो बाष्पविप्लुतलोचन: । युद्धस्थलमें अर्जुन, भीमसेन और सात्यकिके द्वारा अपनी सेनाका अत्यन्त घोर संहार हुआ देखकर वह दीन, दुर्बल और कान्तिहीन हो गया। उसके नेत्रोंमें आँसू भर आये ।।
સંજય બોલ્યા—યુદ્ધભૂમિમાં અર્જુન, ભીમસેન અને સાત્યકી દ્વારા પોતાની સેનાનો અત્યંત ઘોર સંહાર થયો તે જોઈ તે વિવર્ણ, કૃશ, દીન અને દુર્બળ બની ગયો; તેની આંખોમાં આંસુ છલકાયા. ત્યારબાદ, માનનીય રાજન, તેણે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો—“આ ધરતી પર અર્જુન સમો બીજો કોઈ યોદ્ધા નથી. સમરમાં ક્રોધિત અર્જુન સામે ન દ્રોણ ટકી શકે, ન કર્ણ, ન અશ્વત્થામા, ન કૃપાચાર્ય.”
Verse 5
न द्रोणो न च राधेयो नाश्व॒त्थामा कृपो न च । क्रुद्धस्य समरे स्थातुं पर्याप्ता इति मारिष
સંજય બોલ્યા—માનનીય રાજન! સમરમાં ક્રોધિત પાર્થ (અર્જુન) સામે ન દ્રોણ, ન રાધેય (કર્ણ), ન અશ્વત્થામા અને ન કૃપ—કોઈ પણ સ્થિર રહી શકવા માટે પૂરતા નથી.
Verse 6
निर्जित्य हि रणे पार्थ: सर्वान् मम महारथान् । अवधीत् सैन्धवं संख्ये न च कश्निदवारयत्
સંજય બોલ્યા—રણમાં પાર્થ (અર્જુન) એ અમારા બધા મહારથીઓને જીત્યા પછી યુદ્ધના ઘમાસાણમાં સૈંધવરાજ (જયદ્રથ) નો વધ કરી નાખ્યો; અને સમરભૂમિમાં કોઈ પણ તેને રોકી શક્યો નહીં.
Verse 7
सर्वथा हतमेवेदं कौरवाणां महद् बलम् | न हास्य विद्यते त्राता साक्षादपि पुरंदर:,“कौरवोंकी यह विशाल सेना अब सर्वथा नष्टप्राय ही है। साक्षात् देवराज इन्द्र भी इसकी रक्षा नहीं कर सकते
સંજય બોલ્યા—કૌરવોની આ મહાન સેના સર્વ રીતે હતપ્રાય છે, જાણે સંપૂર્ણ નષ્ટ જ થઈ ગઈ હોય. હવે તેનો કોઈ રક્ષક નથી; સాక్షાત્ પુરંદર (ઇન્દ્ર) પણ હાજર હોય તો પણ તેને બચાવી શકશે નહીં.
Verse 8
यमुपाश्रित्य संग्रामे कृत: शस्त्रसमुद्यम: । स कर्णो निर्जित: संख्ये हतश्नैव जयद्रथ:
સંજય બોલ્યા—જેનાં પર આધાર રાખીને મેં યુદ્ધ માટે શસ્ત્ર ઉઠાવવાનો ઉદ્યમ કર્યો હતો, એ જ કર્ણ પણ રણમાં પરાજિત થયો; અને જયદ્રથ પણ નિશ્ચિત જ માર્યો ગયો.
Verse 9
यस्य वीर्य समाश्रित्य शमं याचन्तमच्युतम् । तृणवत् तमहं मन्ये स कर्णो निर्जितो युधि
સંજય બોલ્યો—જેનાં પરાક્રમનો આશ્રય લઈને મેં સંધિ માગવા આવેલા અચ્યુત શ્રીકૃષ્ણને તૃણ સમ તુચ્છ માન્યો હતો, એ જ કર્ણ આજે યુદ્ધમાં પરાજિત થયો છે.
Verse 10
एवं क्लान्तमना राजन्नुपायाद् द्रोणमीक्षितुम् । आगस्कृत् सर्वलोकस्य पुत्रस्ते भरतर्षभ
સંજય બોલ્યો—રાજન! ભરતશ્રેષ્ઠ! આ રીતે વિચારતા વિચારતા, સમગ્ર લોકની નજરે પોતાને અપરાધી બનાવનાર તમારો પુત્ર મનમાં અત્યંત ખિન્ન અને ક્લાંત થયો; ત્યારબાદ તે આચાર્ય દ્રોણના દર્શન માટે તેમની પાસે ગયો.
Verse 11
तदनन्तर वहाँ उसने कौरवोंके महान् संहारका वह सारा समाचार कहा और यह भी बताया कि शत्रु विजयी हो रहे हैं और महाराज धृतराष्ट्रके सभी पुत्र विपत्तिके समुद्रमें डूब रहे हैं
ત્યારબાદ ત્યાં જ તેણે કૌરવોના મહાસંહારનો સમગ્ર સમાચાર રજૂ કર્યો. તેણે એ પણ જણાવ્યું કે શત્રુઓ વિજયી થઈ રહ્યા છે અને મહારાજ ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રો આપત્તિના સમુદ્રમાં ડૂબી રહ્યા છે.
Verse 12
दुर्योधन उवाच पश्य मूर्धाभिषिक्तानामाचार्य कदनं महत् | कृत्वा प्रमुखत: शूरं भीष्मं मम पितामहम्
દુર્યોધન બોલ્યો—આચાર્ય! જેમના મસ્તક પર વિધિપૂર્વક રાજ્યાભિષેક થયો હતો, એવા રાજાઓનો આ મહાસંહાર જુઓ. મારા શૂરવીર પિતામહ ભીષ્મને અગ્રસ્થાને રાખીને કેટલાય નરેશો માર્યા ગયા છે.
Verse 13
त॑ निहत्य प्रलुब्धोड्यं शिखण्डी पूर्णममानस: । पाज्चाल्यै: सहित: सर्व: सेनाग्रमभिवर्तते
દુર્યોધન બોલ્યો—ભીષ્મને મારીને આ લોભી શિખંડી વ્યાધની જેમ વર્તે છે; મનમાં ઉત્સાહથી ભરાઈ, સમસ્ત પાંચાલો સાથે સેનાના અગ્રભાગ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે.
Verse 14
अपरभ्नापि दुर्थर्ष: शिष्यस्ते सव्यसाचिना । अक्षौहिणी: सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथ:
દુર્યોધને કહ્યું—તમારો બીજો દુર્ધર્ષ શિષ્ય પણ સવ્યસાચી અર્જુનના હાથે મારાયો. મારી સાત અક્ષૌહિણી સેનાનો સંહાર કરીને અર્જુને રાજા જયદ્રથને પણ વધ કર્યો. મારી વિજયકામનાથી યુદ્ધમાં પ્રાણ ત્યજી યમલોક પહોંચેલા ઉપકારી સુહૃદોનું ઋણ હું કેવી રીતે ચૂકવી શકું?
Verse 15
अस्मद्विजयकामानां सुहृदामुपकारिणाम् | गन्तास्मि कथमानृण्यं गतानां यमसादनम्
મારી વિજયકામના ધરાવતા ઉપકારી સુહૃદો યુદ્ધમાં પ્રાણ ત્યજી યમસદનને ગયા છે—તેમના ઋણમાંથી હું કેવી રીતે મુક્ત થઈ શકું? શોકથી પીડિત હું તે ઋણ કેવી રીતે ચૂકવું?
Verse 16
ये मदर्थ परीप्सन्ते वसुधां वसुधाधिपा: । ते हित्वा वसुधैश्चर्य वसुधामधिशेरते
મારા માટે આ વસુધાને મેળવવા પ્રયત્ન કરનારા વસુધાધિપ રાજાઓ, ધરતીના ઐશ્વર્યને ત્યજી હવે એ જ ભૂમિ પર પડ્યા છે.
Verse 17
जो भूमिपाल मेरे लिये इस भूमिको जीतना चाहते थे, वे स्वयं भूमण्डलका एऐश्वर्य त्यागकर भूमिपर सो रहे हैं ।।
મારા માટે આ ભૂમિ જીતવા ઇચ્છનાર ભૂપાલો, સર્વલોકૈશ્વર્ય ત્યજી ભૂમિ પર સૂઈ રહ્યા છે. અને હું—કાપુરુષ—મિત્રોના આવા વિનાશનું કારણ બની, હજારો અશ્વમેધ યજ્ઞોથી પણ પોતાને પવિત્ર કરી શકું એમ ધૈર્ય કરતો નથી.
Verse 18
मम लुब्धस्य पापस्य तथा धर्मापचायिन: । व्यायामेन जिगीषन्त: प्राप्ता वैवस्वतक्षयम्,हाय! मुझ लोभी तथा धर्मनाशक पापीके लिये युद्धके द्वारा विजय चाहनेवाले मेरे मित्रगण यमलोक चले गये
હાય! હું લોભી, પાપી અને ધર્મનો નાશ કરનાર છું; યુદ્ધના પરિશ્રમથી વિજય ઇચ્છતા મારા મિત્રો વૈવસ્વત (યમ)ના ધામે પહોંચી ગયા છે.
Verse 19
कथं पतितवृत्तस्य पृथिवी सुद्दां द्रुह: विवरं नाशकद् दातुं मम पार्थिवसंसदि,मुझ आचारभ्रष्ट और मित्रद्रोहीके लिये राजाओंके समाजमें यह पृथ्वी फट क्यों नहीं जाती, जिससे मैं उसीमें समा जाऊँ
દુર્યોધને કહ્યું—“હું આચારભ્રષ્ટ અને મિત્રદ્રોહી, ધર્મપથથી પતિત થયો છું; તો પણ રાજાઓની સભામાં આ ધરતી ફાટી મને એક વિવર કેમ નથી આપતી, જેથી હું તેમાં જ સમાઈ જાઉં?”
Verse 20
यो>हं रुधिरसिक्ताडूुं राज्ञां मध्ये पितामहम् । शयानं नाशकं त्रातुं भीष्ममायोधने हतम्
“હું મારા પિતામહ ભીષ્મનું રક્ષણ કરી શક્યો નહિ—યુદ્ધમાં, રાજાઓની વચ્ચે જ તેઓ હત થયા; અને હવે લોહીમાં તરબતર થઈ બાણશય્યા પર પડ્યા છે. આ મારી ભારે લાજ છે.”
Verse 21
त॑ मामनार्यपुरुषं मित्रद्रुहमधार्मिकम् । कि वक्ष्यति हि दुर्धर्ष: समेत्य परलोकजित्,ये परलोक-विजयी दुर्धर्ष वीर भीष्म यदि मैं उनके पास जाऊँ तो मुझ नीच, मित्रद्रोही तथा पापात्मा पुरुषसे क्या कहेंगे?
“પરલોક-વિજયી તે દુર્ધર્ષ વીર ભીષ્મ જો મને મળે, તો મારા જેવા નીચ, મિત્રદ્રોહી અને અધાર્મિક પુરુષને શું કહેશે? હું તેમના સમક્ષ જાઉં તો તેઓ મને કેવી રીતે સંબોધશે?”
Verse 22
जलसंध॑ महेष्वासं पश्य सात्यकिना हतम् । मदर्थमुद्यतं शूरं प्राणांस्त्यक्त्वा महारथम्
દુર્યોધને કહ્યું—“આચાર્ય! જુઓ—મહાધનુર્ધર જલસંધ સાત્યકીના હાથે હણાયો. જે શૂર મહારથ મારા માટે રાજ્ય અપાવા ઉદ્યત હતો અને પ્રાણમોહ પણ ત્યજી ચૂક્યો હતો, તે આજે પડી ગયો.”
Verse 23
काम्बोजं निहतं दृष्टवा तथालम्बुषमेव च । अन्यान् बहुंश्व सुहददो जीवितार्थो5द्य को मम,काम्बोजराज, अलम्बुष तथा अन्यान्य बहुत-से सुहृदोंको मारा गया देखकर भी अब मेरे जीवित रहनेका क्या प्रयोजन है?
દુર્યોધને કહ્યું—“કામ્બોજરાજ હણાયો, અલંબુષ પણ હણાયો, અને અન્ય અનેક સુહૃદો પણ પડી ગયા—આ બધું જોઈ આજે મારા જીવિત રહેવાનો શું અર્થ?”
Verse 24
व्यायच्छन्तो हता: शूरा मदर्थे येडपराड्मुखा: । यतमाना: परं शक्त्या विजेतुमहितान् मम
દુર્યોધને કહ્યું—હે શત્રુઓને સંતાપ આપનાર આચાર્ય! જે શૂરવીરો કદી યુદ્ધથી પરાઙ્મુખ થયા નહિ, મારા હિત માટે ઝઝૂમતા અને મારા શત્રુઓને જીતવા યથાશક્તિ પ્રયત્ન કરતાં કરતાં માર્યા ગયા—આજે હું મારી શક્તિ મુજબ તેમનું ઋણ ઉતારી યમુનાના જળથી તેમને તર્પણ કરીશ।
Verse 25
तेषां गत्वाहमानृण्यमद्य शक्त्या परंतप । तर्पयिष्यामि तानेव जलेन यमुनामनु
હે પરંતપ આચાર્ય! આજે હું જઈ મારી શક્તિ મુજબ તેમના પ્રત્યે ઋણમુક્ત થઈશ. યમુનાને અનુસરી તેના જળથી હું તેમને જ તર્પણ કરીશ—મારા તે સુહૃદ શૂરવીરો, જે યુદ્ધથી પરાઙ્મુખ થયા નહિ, મારા માટે લડ્યા અને મારા શત્રુઓને જીતવા સર્વશક્તિથી પ્રયત્ન કરતાં કરતાં હત થયા।
Verse 26
सत्यं ते प्रतिजानामि सर्वशस्त्रभूतां वर । इष्टापूर्तेन च शपे वीर्येण च सुतैरपि
દુર્યોધને કહ્યું—હે સર્વ શસ્ત્રોના સ્વરૂપ એવા શ્રેષ્ઠ! હું તમારી સામે સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરું છું. મારા ઇષ્ટ-પૂર્તના પુણ્યકર્મોની, મારા પરાક્રમની અને મારા પુત્રોની શપથ લઈને કહું છું—પાંડવો સહિત સમસ્ત પાંચાલોને રણમાં મારીને જ મને શાંતિ મળશે; નહિતર યુદ્ધમાં હત થયેલા મારા સુહૃદો જે લોકોમાં ગયા છે, હું પણ ત્યાં જ જઈશ।
Verse 27
निहत्य तान् रणे सर्वान् पञज्चालान् पाण्डवै: सह । शान्तिं लब्धास्मि तेषां वा रणे गन्ता सलोकताम्
પાંડવો સહિત તે સર્વ પાંચાલોને રણમાં મારીને જ મને શાંતિ મળશે; નહિતર રણમાં હત થયેલા મારા સુહૃદો જે લોકપ્રાપ્તિએ ગયા છે, હું પણ એ જ લોકમાં જઈશ।
Verse 28
सो<हं तत्र गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभा: | हता मदर्थ संग्रामे युध्यमाना: किरीटिना
મારા હિત માટે સંગ્રામમાં યુદ્ધ કરતાં કરતાં કિરીટી અર્જુનના હાથે હત થઈ જે લોકોમાં તે પુરુષર્ષભ વીરો ગયા છે, હું પણ ત્યાં જ જઈશ।
Verse 29
न हीदानीं सहाया मे परीप्सन्त्यनुपस्कृता: । श्रेयो हि पाण्डून् मन्यन्ते न तथास्मान् महाभुज
હે મહાબાહો! આ સમયે મારા સહાયકોએ અમને અરક્ષિત અને અસજ્જ માન્યા હોવાથી મારી રક્ષા કરવા ઇચ્છતા નથી. તેઓ પાંડવોનું કલ્યાણ શ્રેયસ્કર માને છે, પરંતુ અમારું એવું શુભ નથી ઇચ્છતા.
Verse 30
स्वयं हि मृत्युर्विहित: सत्यसंधेन संयुगे । भवानुपेक्षां कुरुते शिष्यत्वादर्जुनस्य हि
યુદ્ધભૂમિમાં સત્યપ્રતિજ્ઞ ભીષ્મે જાણે પોતે જ પોતાની મૃત્યુ નિશ્ચિત કરી લીધી છે. અને તમે પણ અમારી બાબતમાં ઉપેક્ષા કરો છો, કારણ કે અર્જુન તમારો પ્રિય શિષ્ય છે.
Verse 31
अतो विनिहता: सर्वे येडस्मज्जयचिकीर्षव: । कर्णमेव तु पश्यामि सम्प्रत्यस्मज्जयैषिणम्
અતએવ અમારી જીત ઇચ્છનાર બધા યોદ્ધાઓ માર્યા ગયા છે. આ સમયે તો મને માત્ર કર્ણ જ એવો દેખાય છે, જે સાચા હૃદયથી અમારી જીત ઇચ્છે છે.
Verse 32
यो हि मित्रमविज्ञाय याथातथ्येन मन्दधी: । मित्रार्थ योजयत्येनं तस्य सोडरथोडवसीदति,जो मूर्ख मनुष्य मित्रको ठीक-ठीक पहचाने बिना ही उसे मित्रके कार्यमें नियुक्त कर देता है, उसका वह काम बिगड़ जाता है
જે મંદબુદ્ધિ માણસ મિત્રને યથાર્થ રીતે ઓળખ્યા વિના તેને મિત્રના કાર્યમાં જોડે છે, તેનું પ્રયોજન નષ્ટ થાય છે અને કાર્ય ધરાશાયી થાય છે.
Verse 33
तादृग् रूप॑ कृतमिदं मम कार्य सुद्दत्तमै: । मोहाल्लुब्धस्य पापस्य जिद्दास्य धनमीहत:
એ જ રીતે, પોતાને મારા પરમ મિત્ર કહેતા મોહગ્રસ્ત દુર્બુદ્ધિઓએ, ધન અને રાજ્ય મેળવવાની લાલસામાં રહેલા મારા—આ લોભી, પાપી અને કૂટિલના—આ કાર્યને નષ્ટ કરી નાખ્યું છે.
Verse 34
हतो जयद्रथश्वैव सौमदत्तिश्न वीर्यवान् । अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय:,जयद्रथ और सोमदत्तकुमार भूरिश्रवा मारे गये। अभीषाह, शूरसेन, शिबि तथा वसातिगण भी चल बसे
જયદ્રથ મારાયો અને સોમદત્તનો પરાક્રમી પુત્ર પણ. અભીષાહ, શૂરસેન, શિબી તથા વસાતિ—આ બધા પણ નાશ પામ્યા.
Verse 35
सो5हमद्य गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभा: । हता मदर्थे संग्रामे युध्यमाना: किरीटिना
આજે હું પણ એ જ લોકમાં જઈશ, જ્યાં તે પુરુષર્ષભ ગયા છે—જે મારા માટે યુદ્ધમાં લડતા-લડતા કિરીટધારી અર્જુનના હાથે મારાયા.
Verse 36
न हि मे जीवितेनार्थस्तानृते पुरुषर्ष भान् आचार्य: पाण्डुपुत्राणामनुजानातु नो भवान्
તે પુરુષર્ષભો વિના મારા જીવનનો હવે કોઈ અર્થ નથી. તમે પાંડુપુત્રોના આચાર્ય છો; તેથી મને જવાની આજ્ઞા આપો.
Verse 131
ततस्तत्सर्वमाचख्यौ कुरूणां वैशसं महत् । परान् विजयतश्चापि धार्तराष्ट्रानू निमज्जत:
પછી તેણે કુરુઓ પર આવી પડેલી તે મહા આપત્તિ અને સંહારનું સર્વ વર્ણન કર્યું—કે વિરોધી પક્ષ વિજય પામે છે અને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો વિનાશમાં ડૂબી રહ્યા છે.
Verse 150
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनानुतापे पजञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, જયદ્રથવધપર્વના અંતર્ગત, ‘દુર્યોધનાનુતાપ’ નામનો એકસો પચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly tests the boundary between sanctioned martial duty and escalation under night conditions: leaders pursue strategic necessity (neutralizing a high-impact adversary) while the disorder of nocturnal conflict increases the likelihood of improvised, less-regulated engagement.
Crisis leadership requires coordinated allocation of roles: while a primary duel draws attention, command must simultaneously protect vulnerable sectors, prevent morale collapse, and assign specialized counters—showing that tactical success depends on system-wide orchestration, not isolated heroics.
No explicit phalaśruti is presented in this chapter segment; its meta-commentary functions indirectly through Sanjaya’s observational framing, emphasizing how fear, confidence, and command decisions shape outcomes under extreme uncertainty.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.