Adhyaya 15
द्रोणपर्व — पञ्चदशोऽध्यायः (Droṇa Parva, Chapter 15): युधिष्ठिर-रक्षा तथा अर्जुनस्य शरवृष्टिः
Upa-parva: Droṇa-abhiyāna / Yudhiṣṭhira-anīka-saṅgharṣa (Drona’s offensive against Yudhiṣṭhira’s formation)
Sañjaya reports that Vṛṣasena, perceiving the Kaurava force in distress, sustains the field through weapon-skill and a wide-direction arrow discharge that fells infantry, cavalry, chariots, and elephants. Nakula’s unit engages; Draupadī’s sons move to protect their ally while Kaurava charioteers led by Droṇa’s son surge forward, producing a dense exchange likened to clouds covering mountains. The struggle intensifies around prominent combatants, with Droṇa urging steadiness and then driving toward Yudhiṣṭhira; a Pāñcāla youth (Cakrarakṣa) checks him briefly, drawing acclaim, but Droṇa overwhelms the defense and advances, striking multiple leaders and scattering the line. As talk arises that the Pāṇḍava king is ‘taken,’ Arjuna arrives at speed, creates an arrow-darkness that collapses visibility, and compels Droṇa and Duryodhana’s side to withdraw. Arjuna then conducts an orderly pullback of his own formations; allies praise him as he returns to camp with Kṛṣṇa.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से कहता है कि जितने अद्भुत द्वन्द्व-युद्ध उसने सुने हैं, फिर भी उसका मन नहीं भरता; वह देवासुर-संग्राम-सा इस युद्ध का और वृत्तान्त चाहता है—विशेषतः शल्य और सौभद्र (अभिमन्यु) के प्रसंगों का। → संजय रणभूमि का दृश्य खींचता है जहाँ मद्रराज शल्य के अतिरिक्त कोई भी भीमसेन के वेग को सहने में समर्थ नहीं; दोनों महाबली गदा-युद्ध में आमने-सामने आते हैं और प्रहारों से गदाएँ चिनगारियाँ उगलती, आकाश को प्रकाशित करती हुई घूमती हैं। → शल्य और भीम—दोनों उठी हुई गदाओं के साथ महावेग से टूट पड़ते हैं; गदाएँ बिजली-सी चमकती हैं, मंडल बनाती हुई बीच मार्ग में टकराती-छूटती हैं, और क्षण-क्षण में निर्णायक प्रहार का भय समूचे सैन्य को स्तब्ध कर देता है। → अन्ततः शल्य पराजित होता है; पाण्डव महारथी धार्तराष्ट्रों को दबाकर रण में अग्नि-से दीप्त होते हैं। कौरव सेना भयभीत होकर दिशाओं में बिखरती है, जबकि पाण्डव पक्ष सिंहनाद, शंख, भेरी और मृदंग-निनाद से विजय-हर्ष प्रकट करता है। → धृतराष्ट्र की अतृप्त जिज्ञासा बनी रहती है—वह आगे के द्वन्द्वों और विशेषतः सौभद्र के युद्ध-वृत्तान्त को सुनने को उत्कंठित है।
Shlokas
Verse 1
नफमशा (0) असऔ मनन पज्चदशो< ध्याय: शल्यके साथ भीमसेनका युद्ध तथा शल्यकी पराजय धृतराष्ट्र रवाच बहूनि सुविचित्राणि द्वन्द्ययुद्धानि संजय । त्वयोक्तानि निशम्माहं स्पृहयामि सचक्षुषाम्
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—સંજય, તું અનેક અત્યંત વિચિત્ર દ્વંદ્વયુદ્ધોનું વર્ણન કર્યું છે. તારી કથા સાંભળી હું દૃષ્ટિવાળાઓના સૌભાગ્યની સ્પૃહા કરું છું.
Verse 2
आश्चर्यभूतं लोकेषु कथयिष्यन्ति मानवा: । कुरूणां पाण्डवानां च युद्ध देवासुरोपमम्,देवताओं और असुरोंके समान इस कौरव-पाण्डव-युद्धको संसारके मनुष्य अत्यन्त आश्चर्यकी वस्तु बतायेंगे
સંજય બોલ્યા—લોકોમાં મનુષ્યો આ કૌરવ-પાંડવ યુદ્ધને મહા આશ્ચર્યરૂપે કહેશે; દેવો અને અસુરોના યુદ્ધ સમાન.
Verse 3
न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतो युद्धमुत्तमम् । तस्मादातायनेरयुद्धं सौभद्रस्थ च शंस मे
સંજય બોલ્યા—આ ઉત્તમ યુદ્ધવૃત્તાંત સાંભળતાં પણ મને તૃપ્તિ થતી નથી. તેથી આતાયનપુત્ર શલ્ય અને સૌભદ્ર (અભિમન્યુ)નું યુદ્ધ મને કહો.
Verse 4
संजय उवाच सादितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्य: सर्वायसीं गदाम् | समुत्क्षिप्प नदन् क्रुद्ध: प्रचस्कन्द रथोत्तमात्
સંજય બોલ્યા—પોતાના સારથિને મારાયેલો જોઈ શલ્ય ક્રોધથી ઉદ્ભવ્યો. તેણે સર્વલોહની ગદા ઉચકી અને ગર્જના કરતાં ઉત્તમ રથ પરથી કૂદી પડ્યો.
Verse 5
संजयने कहा--राजन्! राजा शल्य अपने सारथिको मारा गया देख कुपित हो उठे और पूर्णतः लोहेकी बनी हुई गदा उठाकर गर्जते हुए अपने उत्तम रथसे कूद पड़े ।।
સંજય બોલ્યા—રાજન! રાજા શલ્ય પોતાના સારથિને મારાયેલો જોઈ ક્રોધથી ઉદ્ભવ્યા; સંપૂર્ણ લોહાની ગદા ઉચકી ગર્જના કરતાં ઉત્તમ રથ પરથી કૂદી પડ્યા. તેમને પ્રલયકાળની પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન અને દંડધારી યમરાજ સમાન આગળ વધતા જોઈ ભીમસેને વિશાળ ગદા હાથમાં લઈ મહા વેગે તેમની તરફ ધાવ કર્યો.
Verse 6
सौभद्रो5प्यशनिप्रख्यां प्रगृह्ा महतीं गदाम् । एह्टोहीत्यब्रवीच्छल्यं यत्नाद् भीमेन वारित:
સુભદ્રાપુત્ર અભિમન્યુ પણ વજ્રસમાન વિશાળ ગદા ઉઠાવી આગળ આવ્યો અને “આવો, આવો” કહી શલ્યને લલકારવા લાગ્યો; પરંતુ ભીમસેને બહુ પ્રયત્ન કરીને તેને રોક્યો.
Verse 7
वारयित्वा तु सौभद्रं भीमसेन: प्रतापवान् । शल्यमासाद्य समरे तस्थौ गिरिरिवाचल:,सुभद्राकुमार अभिमन्युको रोककर प्रतापी भीमसेन राजा शल्यके पास जा पहुँचे और समरभूमिमें पर्वतके समान अविचल भावसे खड़े हो गये
સૌભદ્ર (અભિમન્યુ)ને રોકીને પ્રતિાપી ભીમસેન સમરભૂમિમાં શલ્ય પાસે પહોંચ્યા અને પર્વત સમા અચલ ઊભા રહ્યા.
Verse 8
तथैव मद्रराजो5पि भीम॑ दृष्टवा महाबलम् | ससाराभिमुखस्तूर्ण शार्दूल इव कुज्जरम्,इसी प्रकार मद्रराज शल्य भी महाबली भीमसेनको देखकर तुरंत उन्हींकी ओर बढ़े, मानो सिंह किसी गजराजपर आक्रमण कर रहा हो
એ જ રીતે મદ્રરાજ શલ્ય પણ મહાબલી ભીમને જોઈ તરત જ તેની સામે ધસી આવ્યો—જેમ વાઘ ગજરાજ પર તૂટી પડે તેમ.
Verse 9
ततस्तूर्यनिनादाश्न शड्खानां च सहस्रश: । सिंहनादाश्न संजज्ञुभेरीणां च महास्वना:
ત્યારે સહસ્રો શંખો અને રણતૂર્યોનો નાદ એકસાથે ગુંજી ઊઠ્યો; વીરોના સિંહનાદ ઊઠ્યા અને ભેરીઓ (નગારા)નો ગంభીર મહાઘોષ સર્વત્ર વ્યાપી ગયો.
Verse 10
पश्यतां शतशो हाासीदन्योन्यमभिधावताम् । पाण्डवानां कुरूणां च साधु साध्विति नि:स्वन:,एक दूसरेकी ओर दौड़ते हुए सैकड़ों दर्शकों, कौरवों और पाण्डवोंके साधुवादका महान् शब्द वहाँ सब ओर गूँजने लगा
એકબીજા તરફ ધસી જતાં તેમને સૈકડો દર્શકો જોઈ રહ્યા હતા; ત્યારે પાંડવો અને કુરુઓ—બન્ને તરફથી “સાધુ! સાધુ!” એવો મહાન્ નાદ ચારે દિશામાં ગુંજી ઊઠ્યો.
Verse 11
न हि मद्राधिपादन्य: सर्वराजसु भारत | सोदुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे,भरतनन्दन! समस्त राजाओंमें मद्रराज शल्यके सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं था, जो युद्धमें भीमसेनके वेगको सहनेका साहस कर सके
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! સર્વ રાજાઓમાં મદ્રાધિપતિ શલ્ય સિવાય બીજો કોઈ એવો ન હતો કે જે યુદ્ધમાં ભીમસેનના પ્રચંડ વેગને સહન કરવાની હિંમત કરી શકે, હે ભરતનંદન!
Verse 12
तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मन: । सोढुमुत्सहते लोके युधि को<5न्यो वृकोदरात्,इसी प्रकार संसारमें भीमसेनके सिवा दूसरा कौन ऐसा वीर है, जो युद्धमें महामनस्वी मद्रराज शल्यकी गदाके वेगको सह सकता है
એ જ રીતે મહાત્મા મદ્રાધિપતિ શલ્યની ગદાના પ્રચંડ વેગને યુદ્ધમાં સહન કરવા આ લોકમાં વૃકોદર (ભીમ) સિવાય બીજો કોણ સમર્થ છે?
Verse 13
पट्टै्जाम्बूनदैर्बद्धा बभूव जनहर्षणी । प्रजज्वाल तदा5<5विद्धा भीमेन महती गदा
જાંબૂનદ સોનાની પટ્ટીઓથી બંધાયેલી તે મહાગદા યોદ્ધાઓને હર્ષ આપનારી બની. ભીમે તેને ઘુમાવી પ્રહાર કરતાં તે ત્યારે અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત થઈ ઊઠી.
Verse 14
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें अभिमन्युका पराक्रमविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
એ જ રીતે ગદાયુદ્ધના સર્વ માર્ગો અને સર્વ મંડળોમાં ફરતી મહારાજ શલ્યની ગદા મહાવિદ્યુત સમાન પ્રકાશમાન થઈ અત્યંત શોભી રહી હતી.
Verse 15
तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतु: । आवर्तितगदाशूज्रावुभौ शल्यवृकोदरौ,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि शल्यापयाने पठचदशो<ध्याय: ।।
શલ્ય અને વૃકોદર—બંને મહાવૃષભોની જેમ ગર્જના કરતા કરતા એકબીજાની આસપાસ મંડળોમાં ફરવા લાગ્યા. બંને શૂરવીર પોતાની ગદાઓ ઘુમાવતા અવસર શોધી રહ્યા હતા.
Verse 16
वे शल्य और भीमसेन दोनों गदारूप सींगोंको घुमा-घुमाकर साँड़ोंकी भाँति गरजते हुए पैंतरे बदल रहे थे ।।
સંજય બોલ્યો—શલ્ય અને ભીમસેન બંને ગદાઓને શિંગડાંની જેમ ઘુમાવતા, સાંઢોની માફક ગર્જતા અને પાંખા બદલીને લાભ માટે વર્તુળમાં ફરતા હતા. મંડલાકાર પગલાં અને ગદાના સંચાલન તથા પ્રહારમાં તે બંને પુરુષસિંહોનું યુદ્ધ જાણે સમાન જ દેખાતું હતું.
Verse 17
ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महती गदा । साग्निज्वाला महारीद्रा तदा तूर्णमशीर्यत,उस समय भीमसेनकी गदासे टकराकर शल्यकी विशाल एवं महाभयंकर गदा आगकी चिनगारियाँ छोड़ती हुई तत्काल छिन्न-भिन्न होकर बिखर गयी
સંજય બોલ્યો—ભીમસેનના પ્રહારથી શલ્યની વિશાળ અને અત્યંત ભયંકર ગદા અગ્નિ જેવી ચિંગારીઓ છાંટતી તત્ક્ષણે તૂટી ને વિખેરાઈ ગઈ.
Verse 18
तथैव भीमसेनस्य द्विषताभिहता गदा । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्व॒तो वृक्ष इवाबभौ
સંજય બોલ્યો—એ જ રીતે શત્રુના આઘાતથી ભીમસેનની ગદા પણ ચિંગારીઓ છાંટતી ઝગમગી ઊઠી; જાણે વર્ષાકાળની સંધ્યાએ જुगનુઓથી ઘેરાયેલું વૃક્ષ ઝળહળતું હોય.
Verse 19
गदा क्षिप्ता तु समरे मद्रराजेन भारत | व्योम दीपयमाना सा ससूजे पावकं मुहुः,भारत! तब मद्रराज शल्यने समरभूमिमें दूसरी गदा चलायी, जो आकाशको प्रकाशित करती हुई बारंबार अंगारोंकी वर्षा कर रही थी
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! ત્યારબાદ મદ્રરાજ શલ્યે સમરમાં બીજી ગદા ફેંકી; તે આકાશને પ્રકાશિત કરતી વારંવાર અગ્નિ જેવી ચિંગારીઓ વરસાવતી હોય તેમ જણાતી હતી.
Verse 20
तथैव भीमसेनेन द्विषते प्रेषिता गदा । तापयामास तत् सैन्यं महोल्का पतती यथा
સંજય બોલ્યો—એ જ રીતે ભીમસેને શત્રુને નિશાન બનાવી જે ગદા ફેંકી, તે આકાશમાંથી પડતી મહા ઉલ્કા જેવી બની કૌરવ સેનાને દહન જેવી તાપ આપવા લાગી.
Verse 21
ते गदे गदिनां श्रेष्ठौ समासाद्य परस्परम् । श्वसन्त्यौ नागकन्ये वा ससृजाते विभावसुम्
ગદાયુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ ભીમસેન અને શલ્યના હાથમાં રહેલી તે બે ગદાઓ સામસામે આવી પરસ્પર અથડાઈ. અથડાતાં જ તે ફુફકારતી નાગકન્યાઓની જેમ અગ્નિ ઝરતી હોય તેમ જણાતી હતી.
Verse 22
नखैरिव महाव्याप्रौ दनतैरिव महागजौ । तौ विचेरतुरासाद्य गदाग्रया भ्यां परस्परम्
જેમ બે મહાવાઘ નખોથી, અથવા બે મહાગજ દાંતોથી પરસ્પર પ્રહાર કરે, તેમ ભીમસેન અને શલ્ય નજીક આવી ગદાના અગ્રભાગથી એકબીજાને ઘા મારતા રણભૂમિમાં ફરતા હતા.
Verse 23
ततो गदाग्राभिहतौ क्षणेन रुधिरोक्षितौ | ददृशाते महात्मानौ किंशुकाविव पुष्पितौ
પછી ગદાના અગ્રભાગના પ્રહારે તે બંને મહાત્મા વીરો ક્ષણમાં જ રક્તથી ભીંજાઈ ગયા. તેઓ જાણે ફૂલેલા કિન્શુક (પલાશ) વૃક્ષો જેવા દેખાયા.
Verse 24
शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयो: पुरुषसिंहयो: । गदाभिघातसंह्ाद: शक्राशनिरवोपम:,उन दोनों पुरुषसिंहोंकी गदाओंके टकरानेका शब्द इन्द्रके वजकी गड़गड़ाहटके समान सम्पूर्ण दिशाओंमें सुनायी देता था
તે બંને પુરુષસિંહોના ગદાઘાતોના અથડામણનો ઘોર નાદ ઇન્દ્રના વજ્રગર્જન સમાન સર્વ દિશાઓમાં સંભળાતો હતો.
Verse 25
गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहत: । नाकम्पत तदा भीमो भिद्यमान इवाचल:,उस समय मद्रराजकी गदासे बायें-दायें चोट खाकर भी भीमसेन विचलित नहीं हुए। जैसे पर्वत वजका आघात सहकर भी अविचलभावसे खड़ा रहता है
તે સમયે મદ્રરાજની ગદાથી ડાબે અને જમણે ઘા લાગ્યા છતાં ભીમ જરાય ડગ્યો નહીં; ઘા પડતાં ભેદાતો હોવા છતાં તે અચલ પર્વત સમો અડગ રહ્યો.
Verse 26
तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो महाबल: । धैर्यान्मद्राधिपस्तस्थौ वजैर्गिरिरिवाहत:,इसी प्रकार भीमसेनकी गदाके वेगसे आहत होकर महाबली मद्रराज वज्राघातसे पीड़ित पर्वतकी भाँति धैर्यपूर्वक खड़े रहे
ભીમની ગદાના પ્રચંડ વેગથી આઘાત પામ્યા છતાં મહાબલી મદ્રરાજ ધૈર્યથી અચળ ઊભા રહ્યા—વજ્રાઘાતથી પીડિત પર્વત જેમ સ્થિર રહે તેમ.
Verse 27
आपेततुर्महावेगौ समुच्छितगदावुभौ । पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतु:,वे दोनों महावेगशाली वीर गदा उठाये एक-दूसरेपर टूट पड़े। फिर अन्तर्मार्गमें स्थित हो मण्डलाकार गतिसे विचरने लगे
ગદા ઉંચી કરીને તે બંને મહાવેગશાળી વીર એકબીજા પર તૂટી પડ્યા. પછી નજીકના અંતરમાં સ્થિત થઈ મંડળાકાર ગતિથી ફરવા લાગ્યા.
Verse 28
अथाप्लुत्य पदान्यष्टौ संनिपत्य गजाविव । सहसा लोहदण्डाभ्यामन्योन्यमभिजष्नतु:,तत्पश्चात् आठ पग चलकर दोनों दो हाथियोंकी भाँति परस्पर टूट पड़े और सहसा लोहेके डंडोंसे एक-दूसरेको मारने लगे
પછી આઠ પગલાં ઉછળી આગળ વધીને બંને બે મત્ત હાથીઓની જેમ સામસામે ભીડ્યા અને તરત જ લોખંડના દંડોથી પરસ્પર પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા.
Verse 29
तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भूशाहतौ । युगपत पेततुर्वीरौ क्षिताविन्द्रध्वजाविव,वे दोनों वीर परस्परके वेगसे और गदाओंद्वारा अत्यन्त घायल हो दो इन्द्रध्वजोंके समान एक ही समय पृथ्वीपर गिर पड़े
પરસ્પરના વેગથી અને ગદાના પ્રહારોથી અત્યંત ઘાયલ થઈ તે બંને વીર એકસાથે ધરતી પર ઢળી પડ્યા—જેમ બે ઇન્દ્રધ્વજ એક જ ક્ષણે પડી જાય તેમ.
Verse 30
ततो विह्वलमान त॑ नि:श्वसन्तं पुन: पुन: । शल्यमभ्यपतत् तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,उस समय शल्य अत्यन्त विह्लल होकर बारंबार लम्बी साँस खींच रहे थे। इतनेहीमें महारथी कृतवर्मा तुरंत राजा शल्यके पास आ पहुँचा
ત્યારે શલ્ય અત્યંત વિહ્વળ થઈ વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લઈ રહ્યા હતા. એટલામાં મહારથી કૃતવર્મા ત્વરિત શલ્યરાજ પાસે આવી પહોંચ્યો.
Verse 31
दृष्टवा चैनं महाराज गदयाभिनिपीडितम् । विचेष्टन्तं यथा नागं मूर्च्छयाभिपरिप्लुतम्,महाराज! आकर उसने देखा कि राजा शल्य गदासे पीड़ित एवं मूच्छासे अचेत हो आहत हुए नागकी भाँति छटपटा रहे हैं
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ગદાથી દબાઈ ગયેલ તેને જોઈ, તે મૂર્છાથી આચ્છન્ન થઈ સર્પની જેમ છટપટતો હતો।
Verse 32
ततः स्वरथमारोप्य मद्राणामधिपं रणे । अपोवाह रणात् तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,यह देख महारथी कृतवर्मा युद्धस्थलमें मद्रराज शल्यको अपने रथपर बिठाकर तुरंत ही रणभूमिसे बाहर हटा ले गया
સંજય બોલ્યો—પછી મહારથી કૃતવર્માએ રણમાં મદ્રાધિપતિને પોતાના રથ પર બેસાડી તુરંત જ રણભૂમિમાંથી દૂર લઈ ગયો।
Verse 33
क्षीबवद् विह्नललो वीरो निमेषात् पुनरुत्थित: । भीमो<पि सुमहाबाहुर्गदापाणिरदृश्यत
સંજય બોલ્યો—તે વીર મદોન્મત્તની જેમ વિહ્વળ થયો છતાં પળભરમાં ફરી ઊભો થયો. ત્યારબાદ મહાબાહુ ભીમ પણ હાથમાં ગદા લઈને દેખાયો।
Verse 34
ततो मद्राधिपं दृष्टवा तव पुत्रा: पराड्मुखम् । सनागपत्त्यश्वरथा: समकम्पन्त मारिष,आर्य! उस समय मद्रराज शल्यको युद्धसे विमुख हुआ देख हाथी, घोड़े, रथ और पैदल-सेनाओंसहित आपके सारे पुत्र भयसे काँप उठे
સંજય બોલ્યો—પછી મદ્રાધિપતિ શલ્યને યુદ્ધથી પરાવર્તિત જોઈ, હાથી-ઘોડા-રથ અને પદાતિસહિત તમારા પુત્રો ભયથી કંપી ઊઠ્યા, હે રાજશ્રેષ્ઠ।
Verse 35
ते पाण्डवैर््यमानास्तावका जितकाशिभि: । भीता दिशो<न्वपद्यन्त वातनुन्ना घना इव
સંજય બોલ્યો—વિજયથી તેજસ્વી પાંડવો દ્વારા દબાઈને તમારા સૈનિકો ભયભીત થઈ, પવનથી હંકાલાયેલા વાદળોની જેમ ચારેય દિશામાં ભાગી ગયા।
Verse 36
निर्जित्य धार्तराष्ट्रांस्तु पाण्डवेया महारथा: । व्यरोचन्त रणे राजन् दीप्यमाना इवाग्नय:,राजन्! इस प्रकार आपके पुत्रोंकी जीतकर महारथी पाण्डव प्रज्वलित अग्नियोंकी भाँति रणक्षेत्रमें प्रकाशित होने लगे
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને જીત્યા પછી પાંડવોના મહારથીઓ, હે રાજન, રણભૂમિમાં પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમા તેજસ્વી થઈ ઝળહળી ઊઠ્યા।
Verse 37
सिंहनादान् भृशं चक्र: शड्खान् द्मुश्न हर्षिता: । भेरीक्ष वादयामासुर्मुदड्भां श्षानके: सह
તેઓ હર્ષિત થઈ વારંવાર સિંહનાદ કરવા લાગ્યા અને અનેક શંખ ફૂંક્યા; સાથે ભેરી, મૃદંગ અને આનક વગેરે વાદ્યો પણ વાગવા લાગ્યા।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-sankat between pursuing a high-value objective (pressing toward the opposing king) and the responsibility to limit destabilization: commanders weigh decisive pressure against the risks of chaos, misrecognition, and disproportionate harm under reduced visibility.
Effectiveness is shown as conditional on discipline: coordinated protection, timely interception, and controlled withdrawal can be ethically and strategically superior to uncontrolled pursuit, especially when fear and rumor threaten collective judgment.
No explicit phalaśruti appears; the meta-significance is conveyed narratively through Sañjaya’s reportage—how perception (arrow-darkness, dust, sunset) alters decision-making and why preserving command integrity becomes a central measure of dharmic action.