Adhyaya 133
दुर्योधनस्य कर्णप्रार्थना — कृपकर्णसंवादः (Duryodhana’s Appeal to Karna — The Kripa–Karna Dialogue)
Upa-parva: Karna–Kripa Saṃvāda (Karna and Kṛpa’s Counsel-Dialogue)
Sañjaya reports Duryodhana’s alarm at the surging, encircling strength of the Pāṇḍava-led forces and his request that Karṇa protect the Kaurava side in the engagement. Karṇa answers with firm assurances: he will defeat the Pāṇḍavas and allied contingents, and he identifies Arjuna (Phalguna) as the principal obstacle, declaring intent to use the infallible śakti granted by Indra to neutralize him. Kṛpa then interjects with a pointed critique, arguing that Karṇa’s repeated boasts are not matched by prior battlefield results, recalling earlier defeats and challenging the plausibility of overcoming Kṛṣṇa and the Pāṇḍavas together. Karṇa defends the legitimacy of “thunder before rain” as a model of warrior resolve, asserts that determination invites divine support, and reiterates his plan centered on the Indra-śakti. The exchange sharpens into a dispute over realism versus rhetoric: Kṛpa enumerates the Pāṇḍavas’ virtues, training, allies, and perceived invincibility, while Karṇa counters by listing Kaurava champions and attributing outcomes to daiva (fate) as well as effort. The chapter ends with Karṇa insisting he will strive according to ability for Duryodhana’s interest, while acknowledging victory’s dependence on destiny—thereby framing forthcoming actions as a convergence of will, counsel, and fate.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को उस लोमहर्षक संग्राम का दृश्य सुनाते हैं जहाँ अर्जुन के रथोपान्त में भीमसेन और राधेय कर्ण आमने-सामने आ खड़े होते हैं—दोनों की कीर्ति और क्रोध एक साथ भड़क उठते हैं। → धृतराष्ट्र बार-बार पूछता है कि जिन पर उसकी पुत्र-विजय की आशा टिकी है, वह कर्ण भयंकर कर्मा भीम को कैसे रोक सका; और संजय बताता है कि कर्ण के तीक्ष्ण बाण भीम के रथ, ध्वज और सारथि तक को ढँक देते हैं, मानो शर-वृष्टि से आकाश ही गिर पड़ा हो। → भीमसेन प्रत्युत्तर में प्रचण्ड वेग से बाणों की वर्षा कर कर्ण का धनुष छिन्न कर देता है; शराहत कर्ण ‘छिन्नधन्वा’ होकर वैक्लव्य (असमर्थता/विवशता) को प्राप्त होता है और पुरुषाभिमान होते हुए भी रथान्तर की ओर हटने को बाध्य होता है। → कर्ण की यह पीछे हटना—पराजय का स्पष्ट संकेत—पाण्डव पक्ष के उत्साह को बढ़ाता है और अर्जुन के निकट भीम की उपस्थिति को युद्ध-भूमि में एक दृढ़ कवच बना देती है। → कर्ण अपमान और क्रोध के साथ पुनः अवसर खोजता है—क्या वह लौटकर भीम से प्रतिशोध लेगा, या अर्जुन-वध की अपनी प्रतिज्ञा की ओर मुड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा अफ-जआकऋा-ज एकत्रिशर्दाधेकशततमो< ध्याय: भीमसेनके द्वारा कर्णकी पराजय संजय उवाच वर्तमाने महाराज संग्रामे लोमहर्षणे । व्याकुलेषु च सर्वेषु पीड्यमानेषु सर्वश:
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! જ્યારે તે રોમાંચક યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું અને સર્વ તરફથી પીડિત થઈ બધી સેનાઓ વ્યાકુળ બની ગઈ, ત્યારે રણભૂમિ ભય, દબાણ અને અવિરત આઘાતના ચક્રવાતમાં ગરકાવ થઈ ગઈ.
Verse 2
राधेयो भीममानर्च्छद् युद्धाय भरतर्षभ | यथा नागो वने नागं मत्तो मत्तमभिद्रवन्
સંજય બોલ્યો—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! રાધેય કર્ણ યુદ્ધ માટે ભીમસેન પર એમ તૂટી પડ્યો, જેમ વનમાં એક મસ્ત હાથી બીજા મસ્ત હાથી પર ધસી જાય.
Verse 3
धृतराष्ट्र रवाच यौ तौ कर्णश्न भीमश्च सम्प्रयुद्धो महाबलौ । अर्जुनस्य रथोपान्ते कीदृश: सो5भवद् रण:
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યો—સંજય! મહાબળી કર્ણ અને ભીમસેન અર્જુનના રથની નજીક જઈને જે ઘોર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા, તે રણ કેવું થયું?
Verse 4
पूर्व हि निर्जित: कर्णो भीमसेनेन संयुगे । कथं भूय: स राधेयो भीममागान्महारथ:,भीमसेनने युद्धमें जब राधानन्दन महारथी कर्णको पहले ही जीत लिया था, तब वह पुनः उनका सामना करनेके लिये कैसे आया?
સંજય બોલ્યો—કર્ણ તો અગાઉ જ યુદ્ધમાં ભીમસેન દ્વારા પરાજિત થયો હતો; તો પછી એ રાધેય મહારથી ફરી ભીમ સામે કેવી રીતે આવ્યો?
Verse 5
भीमो वा सूततनयं प्रत्युद्यात: कथं रणे । महारथं समाख्यातं पृथिव्यां प्रवरं रथम्,अथवा भीमसेन भूमण्डलके श्रेष्ठ एवं विख्यात महारथी सूतपुत्र कर्णसे समरांगणमें युद्ध करनेके लिये कैसे आगे बढ़े?
સંજય બોલ્યા—રણમધ્યે ભીમસેન સૂતપુત્ર કર્ણને સામનો કરવા કેવી રીતે આગળ વધ્યો? કર્ણ તો પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ રથી અને વિખ્યાત મહારથ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 6
भीष्मद्रोणावतिक्रम्य धर्मराजो युधिष्ठिर: । नान्यतो भयमादत्त विना कर्णान्महारथात्,भीष्म और द्रोणसे पार पाकर धर्मराज युधिष्ठिरको अब महारथी कर्णके सिवा दूसरे किसीसे भय नहीं रह गया है
સંજય બોલ્યા—ભીષ્મ અને દ્રોણને અતિક્રમી લીધા પછી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને હવે મહારથી કર્ણ સિવાય બીજેથી કોઈ ભય રહ્યો નથી.
Verse 7
भयाद् यस्य महाबाहोरन शेते बहुला: समा: । चिन्तयन् नित्यशो वीर्य राधेयस्य महात्मन: । त॑ कथं सूतपुत्रं तु भीमोड्योधयताहवे
સંજય બોલ્યા—જેનાં ભયથી મહાબાહુ મહાત્મા રાધેય કર્ણના પરાક્રમનું નિત્ય ચિંતન કરતાં રાજા યુધિષ્ઠિર ઘણા વર્ષો સુધી ઊંઘી શક્યા નહોતા, એ જ સૂતપુત્ર કર્ણ સાથે ભીમસેને રણમાં કેવી રીતે યુદ્ધ કર્યું?
Verse 8
ब्रद्माण्यं वीर्यसम्पन्नं समरेष्वनिवर्तिनम् । कथं कर्ण युधां श्रेष्ठ योधयामास पाण्डव:
સંજય બોલ્યા—બ્રાહ્મણભક્ત, પરાક્રમસંપન્ન અને સમરમાં કદી ન પાછો હટનાર, યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા કર્ણ સાથે પાંડવ ભીમસેને કેવી રીતે યુદ્ધ કર્યું?
Verse 9
यौ तौ समीयतुर्वीरी वैकर्तनवृकोदरौ । कथं तावत्र युध्येतां महाबलपराक्रमौ,जो वीर पहले आपसमें भिड़ चुके थे, वे ही महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न कर्ण और भीमसेन यहाँ पुन: कैसे युद्धमें प्रवृत्त हुए?
સંજય બોલ્યા—એ બે વીરો—વૈકર્તન કર્ણ અને વૃકોદર ભીમ—જે પહેલાં પણ સામસામે આવી ચૂક્યા હતા, તેઓ અહીં ફરી મહાબલ-પરાક્રમથી કેવી રીતે યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયા?
Verse 10
भ्रातृत्वं दर्शितं पूर्व घूणी चापि स सूतज: । कथं भीमेन युयुधे कुन्त्या वाक्यमनुस्मरन्
સંજય બોલ્યો—પૂર્વે સૂતપુત્ર કર્ણે અર્જુનને છોડીને અન્ય પાંડવો પ્રત્યે ભ્રાતૃત્વ દર્શાવ્યું હતું અને તે દયાળુ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે. તેમ છતાં કુંતીના વચનોને વારંવાર સ્મરીને તેણે ભીમસેન સાથે સમરમાં કેવી રીતે યુદ્ધ કર્યું?
Verse 11
भीमो वा सूतपुत्रेण स्मरन् वैरं पुरा कृतम् अयुध्यत कथं शूर: कर्णेन सह संयुगे,अथवा शूरवीर भीमसेनने पहलेके किये हुए वैरका स्मरण करके सूतपुत्र कर्णके साथ उस रफणक्षेत्रमें किस प्रकार युद्ध किया?
સંજય બોલ્યો—શૂરવીર ભીમસેને પૂર્વે રચાયેલ વૈર સ્મરીને તે रणભૂમિમાં સૂતપુત્ર કર્ણ સાથે કેવી રીતે યુદ્ધ કર્યું? તેણે કર્ણને કેવી રીતે સામનો કર્યો?
Verse 12
आशास्ते च सदा सूत पुत्रो दुर्योधनो मम । कर्णो जेष्यति संग्रामे समस्तान् पाण्डवानिति,संजय! मेरा बेटा दुर्योधन सदा यही आशा करता है कि कर्ण संग्राममें समस्त पाण्डवोंको जीत लेगा
સંજય બોલ્યો—મારો પુત્ર દુર્યોધન સદા એવી આશા રાખે છે કે ‘સૂતપુત્ર કર્ણ યુદ્ધમાં સમસ્ત પાંડવોને જીતશે.’
Verse 13
जयाशा यत्र पुत्रस्य मम मन्दस्य संयुगे | स कथं भीमकर्माणं भीमसेनमयोधयत्
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં જેના પર મારા મૂર્ખ પુત્રની વિજયની આશા ટકી છે, તે કર્ણે ભયંકર કર્મ કરનાર ભીમસેન સાથે કેવી રીતે યુદ્ધ કર્યું?
Verse 14
यं समासाद्य पुत्रै्मे कृतं वैरं महारथै: । त॑ सूततनयं तात कथं भीमो हायोधयत्
સંજય બોલ્યો—તાત! જેના આશ્રયે મારા પુત્રોએ મહારથી પાંડવો સાથે વૈર બાંધ્યું છે, તે સૂતપુત્ર કર્ણ સાથે ભીમસેને કેવી રીતે યુદ્ધ કર્યું?
Verse 15
अनेकान् विप्रकारांश्व सूतपुत्रसमुद्भवान् | स्मरमाण: कथं भीमो युयुथे सूतसूनुना,सूतपुत्रके द्वारा किये गये अनेक अपकारोंको स्मरण करके भीमसेनने उसके साथ किस तरह युद्ध किया?
સૂતપુત્ર દ્વારા થયેલા અનેક અપકારો સ્મરીને પણ ભીમસેને તે સૂતસૂનુ સાથે કેવી રીતે યુદ્ધ કર્યું?
Verse 16
योडजयत् पृथिवीं सर्वा रथेनैकेन वीर्यवान् । त॑ सूततनयं युद्धे कथं भीमो हायोधयत्
એકમાત્ર રથના આધારથી સમગ્ર પૃથ્વી જીતનાર તે પરાક્રમી સૂતતનય સાથે યુદ્ધભૂમિમાં ભીમસેને કેવી રીતે યુદ્ધ કર્યું?
Verse 17
यो जात: कुण्डलाभ्यां च कवचेन सहैव च । त॑ सूतपुत्रं समरे भीम: कथमयोधयत्,जो जन्मसे ही कवच और कुण्डलोंके साथ उत्पन्न हुआ था, उस सूतपुत्रके साथ समरांगणमें भीमसेनने किस प्रकार युद्ध किया?
જે જન્મથી જ કુંડળો અને કવચ સાથે ઉત્પન્ન થયો હતો, તે સૂતપુત્ર સાથે સમરભૂમિમાં ભીમસેને કેવી રીતે યુદ્ધ કર્યું?
Verse 18
यथा तयोर्युद्धमभूद् यश्चासीद् विजयी तयो: । तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो हासि संजय
સંજય! તે બંને વીરોનું યુદ્ધ જેમ થયું અને તેમામાંથી જે વિજયી થયો, તે બધો સમાચાર મને તત્ત્વથી, યથાર્થ રીતે કહો; કારણ કે તું આ કાર્યમાં કુશળ છે.
Verse 19
संजय उवाच भीमसेनस्तु राधेयमुस्तृज्य रथिनां वरम् | इयेष गन्तुं यत्रास्तां वीरी कृष्णधनंजयौ
સંજય બોલ્યો—રાજન! રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ રાધેય કર્ણને છોડીને ભીમસેન ત્યાં જવા ઇચ્છ્યો, જ્યાં વીરો શ્રીકૃષ્ણ અને ધનંજય અર્જુન હાજર હતા.
Verse 20
त॑ प्रयान्तमभिद्रुत्य राधेय: कड्कपत्रिभि: । अभ्यवर्षन्महाराज मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ત્યાંથી દૂર જતા ભીમસેન પર રાધેય કર્ણ દોડી આવ્યો અને ગીધના પાંખવાળા બાણોની એવી વરસાત કરી, જેમ મેઘ પર્વત પર વરસાદ વરસાવે છે।
Verse 21
फुल्लता पड़कजेनेव वक्त्रेण विहसन् बली । आजुहाव रणे यान्तं भीममाधिरथिस्तदा,बलवान् अधिरथपुत्रने खिलते हुए कमलके समान मुखसे हँसकर जाते हुए भीमसेनको युद्धके लिये ललकारा
સંજય બોલ્યો—પછી બલવાન અધિરથપુત્ર કર્ણ, પૂર્ણ વિકસિત કમળ સમાન મુખે સ્મિત કરીને, રણમાં આગળ વધતા ભીમને યુદ્ધ માટે લલકાર્યો।
Verse 22
कर्ण उवाच भीमाहितैस्तव रणे स्वप्रेडपि न विभावितम् । तद् दर्शयसि कस्मान्मे पृष्ठं पार्थदिदृक्षया
કર્ણ બોલ્યો—ભીમ! તારા શત્રુઓએ પણ સ્વપ્નમાંય વિચાર્યું નહોતું કે તું રણમાં પીઠ બતાવશે. તો પછી પાર્થને જોવા ઈચ્છાથી તું મને પીઠ કેમ બતાવે છે?
Verse 23
कुन्त्या: पुत्रस्य सदृशं नेदं पाण्डवनन्दन । तेन मामभित: स्थित्वा शरवर्षैरवाकिर,पाण्डवनन्दन! तुम्हारा यह कार्य कुन्तीके पुत्रके योग्य नहीं है। अतः मेरे सम्मुख रहकर मुझपर बाणोंकी वर्षा करो
કર્ણ બોલ્યો—પાંડવનંદન! આ વર્તન કુંતીપુત્રને શોભતું નથી. તેથી મારી સામે ઊભા રહીને મારા પર બાણવર્ષા કરો।
Verse 24
भीमसेनस्तदाद्धानं कर्णन्नामर्षयद् युधि । अर्धमण्डलमावृत्य सूतपुत्रमयोधयत्,कर्णकी ओरसे रणक्षेत्रमें वह युद्धकी ललकार भीमसेन न सह सके। उन्होंने अर्धमण्डल गतिसे घूमकर सूतपुत्रके साथ युद्ध आरम्भ कर दिया
રણક્ષેત્રમાં કર્ણની તે લલકાર ભીમસેન સહન ન કરી શક્યો. તેણે અર્ધમંડળ ગતિથી ફરીને સૂતપુત્ર કર્ણનો સામનો કર્યો અને તેની સાથે યુદ્ધ શરૂ કર્યું।
Verse 25
अवक्रगामिभिर्बाणैर भ्यवर्षन्महायशा: । दंशितं द्वैरथे यत्तं सर्वशस्त्रविशारदम्
મહાયશસ્વી ભીમસેને સીધા નિશાન પર જઈ લાગતા બાણોની વર્ષા કરી. કવચધારી, દ્વૈરથ યુદ્ધ માટે સજ્જ અને સર્વ શસ્ત્રોમાં નિપુણ એવા કર્ણ પર તેણે અવિરત શરવૃષ્ટિ વરસાવી.
Verse 26
विधित्सु: कलहस्यान्तं जिघांसु: कर्णमक्षिणोत् । हत्वा तस्यानुगांस्तं च हन्तुकामो महाबल:
કલહનો અંત લાવવાની ઇચ્છાથી મહાબલી ભીમસેન કર્ણને મારવા ઇચ્છતો હતો; તેથી તે બાણોથી તેને ક્ષત-વિક્ષત કરી રહ્યો હતો. કર્ણને મારીને તેના અનુગામી સેવકોનો પણ સંહાર કરવાની તેની ઇચ્છા હતી.
Verse 27
तस्मै व्यसृजदुग्राणि विविधानि परंतप: । अमर्षात् पाण्डव: क्रुद्ध: शरवर्षाणि मारिष
માનનીય નરેશ! શત્રુઓને સંતાપ આપનાર પાંડવ ભીમસેન અમર્ષથી ક્રોધિત થઈ કર્ણ પર નાનાપ્રકારના ઉગ્ર બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યો.
Verse 28
तस्य तानीषुवर्षाणि मत्तद्विरदगामिन: । सूतपुत्रो5स्त्रमायाभिर ग्रसत् परमास्त्रवित्
પરમાસ્ત્રવિદ સૂતપુત્ર કર્ણે પોતાની અસ્ત્રમાયાથી, મત્ત હાથીની જેમ ઉન્મત્ત વેગે આગળ વધતા ભીમસેનની તે બાણવર્ષાને જાણે ગળી લીધી—અર્થાત્ તેને નિષ્પ્રભ કરી દીધી.
Verse 29
स यथावन्महाबाहुर्विद्यया वै सुपूजित: । आचार्यवन्महेष्वास: कर्ण: पर्यचरद् बली,महाबाहु महाधनुर्धर बलवान् कर्ण अपनी विद्याद्वारा आचार्य द्रोणके समान यथावत् पूजित हो रणक्षेत्रमें विचरने लगा
એ રીતે મહાબાહુ, મહાધનુર્ધર, બલવાન કર્ણ પોતાની વિદ્યાથી યથાવત્ પૂજિત થઈ, આચાર્ય સમાન માન પામતો રણભૂમિમાં વિચરવા લાગ્યો.
Verse 30
युध्यमानं तु संरम्भाद् भीमसेनं हसन्निव । अभ्यपद्यत कौन्तेयं कर्णो राजन् वृकोदरम्,राजन! क्रोधपूर्वक युद्ध करनेवाले कुन्तीपुत्र भीमसेनकी हँसी उड़ाता हुआ-सा कर्ण उनके सामने जा पहुँचा
ક્રોધાભિમુખ ઉન્માદથી યુદ્ધ કરતા કુંતીપુત્ર ભીમસેનને જાણે ઉપહાસથી હસતો હોય તેમ કર્ણ, હે રાજન, તે વૃકોદર કૌંતેયની સામે સીધો આગળ વધ્યો.
Verse 31
तन्नामृष्यत कौन्तेय: कर्णस्य स्मितमाहवे । युध्यमानेषु वीरेषु पश्यत्सु च समन््ततः
યુદ્ધભૂમિમાં કર્ણનું તે સ્મિત કૌંતેય ભીમ સહન કરી શક્યો નહિ. ચારે તરફ યુદ્ધ કરતા વીરો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ તે ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો.
Verse 32
त॑ं भीमसेन: सम्प्राप्तं वत्सदन्तै: स्तनान्तरे । विव्याध बलवान क्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम्
ત્યારે બલવાન ભીમસેન ક્રોધે ભરાઈ નજીક આવેલા કર્ણના વક્ષસ્થળમાં ‘વત્સદંત’ નામના બાણોથી એમ વીંધી નાખ્યો, જેમ મહાવત અંકુશથી મહાગજરાજને ચુભાડે છે.
Verse 33
पुनश्न सूतपुत्र॑ तु स्वर्णपुडुखै: शिलाशितै: । सुमुक्तैश्नित्रवर्माणं निर्बिभेद त्रिसप्तभि:
પછી સૂતપુત્ર કર્ણે સોનાના પાંખવાળા, પથ્થર પર ધાર ચઢાવેલા અને સુવ્યવસ્થિત રીતે છોડેલા એકવીસ બાણોથી વિચિત્ર કવચધારી યોદ્ધાને ફરી વીંધીને ઘાયલ-વિખંડિત કરી નાખ્યો.
Verse 34
कर्णो जाम्बूनदैर्जालै: संछन्नान् वातरंहस: । हयान् विव्याध भीमस्य पञ्चभि: पठ्चभि: शरै:,उधर कर्णने भीमसेनके सोनेकी जालियोंसे आच्छादित हुए वायुके समान वेगशाली घोड़ोंको पाँच-पाँच बाणोंसे वेध दिया
અહીં કર્ણે જાંબૂનદ સોનાની જાળીઓથી ઢંકાયેલા, પવન સમા વેગવાળા ભીમના ઘોડાઓને દરેકને પાંચ-પાંચ બાણોથી વીંધી નાખ્યા.
Verse 35
ततो बाणमयं जालं भीमसेनरयथं प्रति । कर्णेन विहितं राजन् निमेषार्धाददृश्यत,राजन! तदनन्तर आधे निमेषमें ही भीमसेनके रथपर कर्णद्वारा बाणोंका जाल-सा बिछाया जाता दिखायी दिया
ત્યારબાદ, રાજન, કર્ણે રચેલું બાણમય જાળ જાણે ભીમસેનના રથ તરફ અડધી પળકમાં જ દેખાયું.
Verse 36
सरथ: सध्वजस्तत्र समूत: पाण्डवस्तदा । प्राच्छाद्यत महाराज कर्णचापच्युतै: शरै:,महाराज! वहाँ कर्णके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा उस समय रथ, ध्वज और सारथिसहित पाण्डुनन्दन भीमसेन आच्छादित हो गये
મહારાજ, તે સમયે પાંડવ ભીમસેન સારથી અને ધ્વજ સહિત કર્ણના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણોથી સંપૂર્ણપણે ઢંકાઈ ગયો.
Verse 37
तस्य कर्णश्नतु:षष्ट्या व्यधमत् कवचं दृढम् । क्रुद्धक्षाप्पहनत् पार्थ नाराचैर्मर्म भेदिभि:
કર્ણે ચોસઠ બાણોથી તેના દૃઢ કવચને ચીરી નાંખ્યું; પછી ક્રોધિત થઈ મર્મભેદી નારાચોથી પાર્થને (અર્જુનને) અત્યંત ઘાયલ કર્યો.
Verse 38
ततो<चिन्त्य महाबाहु: कर्णकार्मुकनि:सृतान् । समाश्लिष्यदसम्शभ्रान्त: सूतपुत्रं वृकोदर:
ત્યારે મહાબાહુ વૃકોદરે કર્ણના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણોની ચિંતા કર્યા વિના, નિર્ભય રહી, સૂતપુત્રના અત્યંત નજીક જઈ જાણે તેને આલિંગન કરવા ધસી ગયો.
Verse 39
स कर्णचापप्रभवानिषूनाशीविषोपमान् । बिभ्रद् भीमो महाराज न जगाम व्यथां रणे,महाराज! कर्णके धनुषसे छूटे हुए विषधर सर्पके समान भयंकर बाणोंको अपने शरीरपर धारण करते हुए भीमसेन रणक्षेत्रमें व्यथित नहीं हुए
મહારાજ, કર્ણના ધનુષ્યમાંથી નીકળેલા વિષધર સર્પ સમાન ભયંકર બાણોને શરીર પર સહન કરતાં પણ ભીમ રણમાં વ્યથિત થયો નહીં.
Verse 40
ततो द्वात्रिंशता भल्लैरनिशितैस्तिग्मतेजनै: । विव्याध समरे कर्ण भीमसेन: प्रतापवान्,तत्पश्चात् अच्छी तरह तेज किये हुए बत्तीस तीखे भल्लोंसे प्रतापी भीमसेनने समरांगणमें कर्णको भारी चोट पहुँचायी
ત્યારબાદ સમરમધ્યે પ્રતાપવાન ભીમસેને સારી રીતે ધાર ચઢાવેલા, તીક્ષ્ણ અને પ્રખર તેજવાળા બત્રીસ ભલ્લબાણોથી કર્ણને ભેદી નાખ્યો।
Verse 41
अयल्नेनैव तं॑ कर्ण: शरैर्भूशमवाकिरत् । भीमसेनं महाबाहुं सैन्धवस्य वधैषिणम्,उधर कर्ण जयद्रथके वधकी इच्छावाले महाबाहु भीमसेनपर अनायास ही बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा करने लगा
અહીં કર્ણે પ્રયત્ન વિના જ સૈંધવ (જયદ્રથ)ના વધની ઇચ્છાવાળા મહાબાહુ ભીમસેન પર બાણોની ઘનવર્ષા કરી।
Verse 42
मृदुपूर्व तु राथेयो भीममाजावयोधयत् । क्रोधपूर्व तथा भीम: पूर्व वैरमनुस्मरन्
રાધાનંદન રાથેય કર્ણ રણભૂમિમાં ભીમ સાથે જાણે મૃદુ પ્રહાર કરતાં યુદ્ધ કરતો હતો; પરંતુ ભીમ તો પૂર્વ વૈર વારંવાર સ્મરીને ક્રોધપૂર્વક તેની સાથે ઝઝૂમતો હતો।
Verse 43
त॑ भीमसेनो नामृष्यदवमानममर्षण: । स तस्मै व्यसृजत् तूर्ण शरवर्षममित्रहा
અવમાન સહન ન કરનાર, શત્રુહંતક ભીમસેને કર્ણે બતાવેલી નરમાઈને પોતાનાં પ્રત્યે અપમાન માની સહન ન કરી; તેથી તેણે તરત જ તેના પર બાણવર્ષા છોડી।
Verse 44
ते शरा: प्रेषितास्तेन भीमसेनेन संयुगे । निपेतु: सर्वतो वीरे कूजन्त इव पक्षिण:,युद्धस्थलमें भीमसेनके द्वारा चलाये हुए वे बाण कूजते हुए पक्षियोंके समान वीर कर्णपर सब ओरसे पड़ने लगे
યુદ્ધમાં ભીમસેને છોડેલા તે બાણો કૂજન કરતા પક્ષીઓ જેવા નાદ કરતાં, ચારેય તરફથી વીર કર્ણ પર આવી પડવા લાગ્યા।
Verse 45
हेमपुड्खा: प्रसन्नाग्रा भीमसेनथधनुश्चयुता: । प्राच्छादयंस्ते राधेयं शलभा इव पावकम्
ભીમસેનના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા સુવર્ણપંખવાળા, તેજસ્વી અગ્રવાળા બાણોએ રાધેય કર્ણને સર્વ દિશાઓથી એમ ઢાંકી દીધો—જેમ પતંગિયા પ્રજ્વલિત અગ્નિને ઢાંકી લે છે।
Verse 46
कर्णस्तु रथिनां श्रेष्ठश्छाद्यमान: समन्तत: । राजन् व्यसृजदुग्राणि शरवर्षाणि भारत
ભરતવંશીય રાજન! સર્વ તરફથી બાણવર્ષાથી ઢંકાતો હોવા છતાં રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ કર્ણે પ્રતિઉત્તરમાં ઉગ્ર બાણવર્ષા વરસાવી।
Verse 47
तस्य तानशनिप्रख्यानिषून् समरशोभिन: । चिच्छेद बहुभिर्भल्लैरसम्प्राप्तान् वकोदर:
રણભૂમિમાં શોભતા કર્ણના તે વજ્રસમાન બાણોને વકોદર ભીમસેને પોતાના સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ અનેક ભલ્લોથી કાપી પાડી દીધા।
Verse 48
पुनश्च शरवर्षेण च्छादयामास भारत । कर्णो वैकर्तनो युद्धे भीमसेनमरिंदम:,भरतनन्दन! शत्रुओंका दमन करनेवाले सूर्यपुत्र कर्णने युद्धमें पुन: बाण-वर्षा करके भीमसेनको ढक दिया
ભરતનંદન! શત્રુદમનકારી વૈકર્તન કર્ણે યુદ્ધમાં ફરી બાણવર્ષા કરીને ભીમસેનને ઢાંકી દીધો।
Verse 49
तत्र भारत भीमं तु दृष्टवन्त: सम सायकै: । समाचिततनु संख्ये श्वाविधं शललैरिव,भारत! उस समय युद्धस्थलमें बाणोंसे चिने हुए शरीरवाले भीमसेनको सब लोगोंने कंटकोंसे युक्त साहीके समान देखा
ભારત! તે સમયે યુદ્ધભૂમિમાં સમાન રીતે બાણોથી ભરાયેલ દેહવાળા ભીમસેનને સૌએ એવો જોયો—જેમ કાંટાવાળો સાહી હોય।
Verse 50
हेमपुड्खान् शिलाधौतान् कर्णचापच्युतान् शरान् । दधार समरे वीर: स्वरश्मीनिव रश्मिवान्
કર્ણના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા, પથ્થર પર ઘસીને તીક્ષ્ણ કરાયેલા સુવર્ણપંખવાળા બાણો વીર ભીમસેન પર વાગ્યા. સમરમધ્યે ભીમે તેમને પોતાના શરીર પર એમ જ ધારણ કર્યા, જેમ તેજસ્વી સૂર્ય પોતાની કિરણોને ધારણ કરે છે.
Verse 51
रुधिरोक्षितसर्वाड्रो भीमसेनो व्यराजत । समृद्धकुसुमापीडो वसन्ते5शोकवृक्षवत्
રક્તથી ભીંજાયેલા સર્વ અંગોવાળો ભીમસેન તેજસ્વી દેખાતો હતો. તે વસંતઋતુમાં સમૃદ્ધ પુષ્પોથી ભરેલા અશોક વૃક્ષ સમાન શોભતો હતો.
Verse 52
तत्तु भीमो महाबाहो: कर्णस्य चरितं रणे | नामृष्यत महाबाहु: क्रोधादुद्वृत्तलोचन:,महाबाहु भीमसेन रणभूमिमें विशालबाहु कर्णके उस चरित्रको न सह सके। उस समय क्रोधसे उनके नेत्र घूमने लगे
પરંતુ મહાબાહુ ભીમ રણભૂમિમાં મહાબાહુ કર્ણના તે વર્તનને સહન કરી શક્યો નહીં. ક્રોધથી તેની આંખો ફરવા લાગી.
Verse 53
स कर्ण पज्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत् | महीधरमिव श्वैतं गूढपादैर्विषोल्बणै:
તેણે કર્ણ પર પચ્ચીસ નારાચ બાણો ચલાવ્યા. તે બાણો ઘૂસી ગયા પછી કર્ણ એવો જણાયો કે જાણે છુપાયેલા પગવાળા વિષાળ સર્પોથી ભરેલો શ્વેત પર્વત હોય.
Verse 54
पुनरेव च विव्याध षड्भिरष्टाभिरेव च । मर्मस्वमरविक्रान्त: सूतपुत्र॑ं तनुत्यजम्,फिर देवोपम पराक्रमी भीमने अपने शरीरकी परवा न करनेवाले सूतपुत्रको उसके मर्मस्थानोंमें छः और आठ बाण मारकर घायल कर दिया
પછી ફરી દેવોપમ પરાક્રમી ભીમે, પોતાના શરીરની ચિંતા ન કરનાર સૂતપુત્ર કર્ણને, તેના મર્મસ્થાનોમાં પહેલા છ અને પછી વધુ આઠ બાણોથી વીંધી નાખ્યો.
Verse 55
पुनरन्येन बाणेन भीमसेन: प्रतापवान् । चिच्छेद कार्मुकं तूर्ण कर्णस्य प्रहसन्निव,इसके बाद हँसते हुए-से प्रतापी भीमसेनने दूसरा बाण मारकर तुरंत ही कर्णके धनुषको काट दिया
પછી પ્રતાપી ભીમસેને જાણે હસતો હોય તેમ બીજા બાણથી તરત જ કર્ણનું ધનુષ કાપી નાખ્યું।
Verse 56
जघान चतुरश्नाश्वान् सूतं च त्वरित: शरै: । नाराचैरर्करश्म्याभै: कर्ण विव्याध चोरसि
પછી તેણે ત્વરાથી બાણપ્રહાર કરીને રથના ચારેય ઘોડા અને સારથિને પણ મારી નાખ્યા; અને સૂર્યકિરણ સમ તેજસ્વી નારાચોથી કર્ણના વક્ષસ્થળમાં ભારે ઘા કર્યો।
Verse 57
ते जम्मुर्धरणीमाशु कर्ण निर्भिद्य पत्रिण: । यथा जलधरं भित्त्वा दिवाकरमरीचय:,जैसे सूर्यकी किरणें बादलोंको भेदकर सब ओर फैल जाती हैं, उसी प्रकार भीमसेनके बाण कर्णके शरीरको छेदकर शीघ्र ही धरतीमें समा गये
જેમ સૂર્યકિરણો વાદળોને ભેદીને સર્વત્ર ફેલાય છે, તેમ ભીમસેનના પાંખવાળા બાણ કર્ણને ભેદીને તરત જ ધરતીમાં ઘૂસી ગયા।
Verse 58
स वैक्लव्यं महत् प्राप्प छिन्नधन्वा शराहतः । तथा पुरुषमानी स प्रत्यपायाद् रथान्तरम्
બાણોથી ઘાયલ અને ધનુષ કાપાઈ જતાં તે ભારે વ્યાકુળતામાં પડી ગયો; પુરુષત્વનો ગર્વ હોવા છતાં રથવિહોણો બની ત્યાંથી હટી બીજા રથ તરફ દોડી ગયો।
Verse 130
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुर्योधनका युद्धविषयक एक सौ तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં દુર્યોધનના યુદ્ધવિષયક એકસો ત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 13131
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णपराजये एकत्रिंशदधिकशततमो< ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, જયદ્રથવધપર્વના અંતર્ગત, કર્ણપરાજય વિષયક એકસો એકત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
The tension is between loyalty-driven assurances and truthful strategic counsel: whether a warrior’s speech should amplify morale through vows and confidence, or remain constrained by prior evidence and realistic appraisal of risk.
Resolve (vyavasāya) matters, but it is ethically and strategically incomplete without discernment (viveka): effective action integrates determination, honest counsel, and recognition of contingency (daiva) rather than substituting rhetoric for capability.
No formal phalaśruti appears in this passage; its meta-level function is character-analytic, positioning later outcomes against prior claims, and framing war decisions within the broader epic debate on fate, effort, and responsibility.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.