Adhyaya 131
Somadatta’s Kṣātra-Dharma Accusation; Night Combat, Māyā, and the Fall of Ghaṭotkaca (Droṇa-parva, Adhyāya 131)
Upa-parva: Ghaṭotkaca–Aśvatthāmā Saṃgrāma (Night Engagement Episode)
Saṃjaya reports that after Bhūriśravā’s death, Somadatta confronts Sātyaki with a formal ethical indictment: he argues that a warrior devoted to kṣātra-dharma should not strike one who is turned away, supplicating, or has laid down weapons, and he frames Sātyaki’s act as a deviation into ‘dasyu-dharma’ (irregular conduct). Somadatta then issues an oath of retaliation and initiates renewed combat, supported by Kaurava formations. Sātyaki answers with counter-claims and threatens Somadatta, leading to an exchange in which Somadatta is wounded and evacuated. The narrative then pivots to a night engagement dominated by Ghaṭotkaca’s terrifying presence, rākṣasa auxiliaries, and māyā: showers of stones and weapons, fear effects on troops, and shifting forms (mountain, storm-cloud) are described as tactical pressure. Aśvatthāmā withstands these measures, counters illusions with appropriate astras (including vajra- and vāyavya-type responses), and inflicts severe losses on rākṣasa units. After the death of Ghaṭotkaca’s son Añjanaparvan and further escalation, Ghaṭotkaca renews the duel; Aśvatthāmā ultimately releases a decisive, death-like arrow that pierces Ghaṭotkaca’s heart, causing his fall. Dhṛṣṭadyumna withdraws the fallen from immediate danger, while Aśvatthāmā’s success is acclaimed and Kaurava command activity continues with redeployment instructions for allied leaders.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र कर्ण और भीमसेन के आमने-सामने आने का वृत्त सुनते हैं—भीम की गर्जना और उसके क्रोध का ऐसा वर्णन कि स्वयं कर्ण के मन में भी एक अनकहा भय उठता है। → संजय बताता है कि क्रुद्ध भीमसेन गदा-धारी काल के समान प्रतीत होता है—तीनों लोकों में कोई ऐसा नहीं जो उसके सामने टिक सके। कर्ण भी स्वीकार करता है कि उसे भीम से जैसा भय है वैसा न अर्जुन से, न कृष्ण से। इसी बीच घोर अपशकुन प्रकट होते हैं—गिद्धों के झुंड, आकाश का ढँक जाना, सेना के वाहनों का आतंकित होकर मल-मूत्र त्यागना—मानो युद्धभूमि स्वयं अनिष्ट की घोषणा कर रही हो। → कर्ण-भीम का घमासान चरम पर पहुँचता है—तीर-वर्षा, रथों का टूटना, सारथियों पर प्रहार; भीम हँसते हुए चौंसठ बाणों से कर्ण पर धावा बोलता है, और कर्ण भी प्रत्युत्तर में भीम को गहरी चोट पहुँचाकर उसके सारथि को पाँच बाणों से बेध देता है। अंततः कर्ण का रथ अश्वहीन हो जाता है और वह भय/विवशता में रथ से कूदकर वृषसेन के रथ पर जा चढ़ता है। → भीमसेन की प्रचण्डता के आगे कर्ण की स्थिति डगमगाती है; कर्ण का रथ-त्याग और दूसरे रथ पर आश्रय लेना इस अध्याय का निर्णायक संकेत बनता है—भीम की विजय-छाया और कौरव पक्ष की क्षीण होती प्रतिष्ठा स्पष्ट हो जाती है। → कर्ण वृषसेन के रथ पर सुरक्षित तो हो जाता है, पर युद्ध का वेग थमता नहीं—अब प्रश्न यह है कि कर्ण पुनः कैसे पलटवार करेगा और यह अपशकुन किस बड़े अनर्थ की भूमिका हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--मा_ज बछ। अि<-छऋाल एकोनत्रिशर्दाधिकशततमो<् ध्याय: भीमसेन और कर्णका युद्ध तथा कर्णकी पराजय धघतयाट्र उवाच निनदन्तं तथा तं तु भीमसेनं महाबलम् | मेघस्तनितनिर्घोषं के वीरा: पर्यवारयन्
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યો—સંજય! મેઘગર્જના જેવી ગંભીર ધ્વનિથી જયઘોષ કરતા ગર્જનારા તે મહાબલી ભીમસેનને કયા વીરોએ અટકાવ્યો?
Verse 2
न हि पश्याम्यहं त॑ वै त्रिषु लोकेषु कंचन । क्ुद्धस्य भीमसेनस्य यस्तिछेदग्रतो रणे,मैं तो तीनों लोकोंमें किसीको ऐसा नहीं देखता, जो क्रोधमें भरे हुए भीमसेनके सामने युद्धस्थलमें खड़ा हो सके
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યો—ક્રોધથી પ્રજ્વલિત ભીમસેનના સામે રણભૂમિમાં ઊભો રહી શકે એવો કોઈ મને ત્રણેય લોકમાં દેખાતો નથી।
Verse 3
गदां युयुत्ममानस्य कालस्येवेह संजय । न हि पश्याम्यहं युद्धे यस्तिछ्ेदग्रत: पुमान्
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—સંજય, અહીં ગદા હાથમાં લઈને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક ભીમસેન મને સాక్షાત્ કાળ સમાન દેખાય છે. આ યુદ્ધમાં એવો કોઈ પુરુષ મને દેખાતો નથી કે જે રણભૂમિમાં તેના સામે અડગ ઊભો રહી શકે.
Verse 4
रथं रथेन यो हन्यात् कुज्जरं कुज्जरेण च । कस्तस्य समरे स्थाता साक्षादपि पुरंदर:
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—જે રથથી રથને અને હાથીથી હાથીને પણ સંહાર કરી શકે, એવા વીરસામે સમરમાં કોણ ઊભો રહેશે? સాక్షાત્ પુરંદર ઇન્દ્ર પણ કેમ ન હોય!
Verse 5
क्ुद्धस्य भीमसेनस्य मम पुत्रान् जिघांसतः । दुर्योधनहिते युक्ता: समतिष्ठन्त केडग्रत:
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—ક્રોધથી પ્રજ્વલિત, મારા પુત્રોનો વધ કરવા ઇચ્છુક ભીમસેન આગળ વધ્યો ત્યારે, દુર્યોધનના હિતમાં તત્પર કયા કયા યોદ્ધાઓ તેના સામે અડગ ઊભા રહ્યા?
Verse 6
भीमसेनदवाग्नेस्तु मम पुत्रांस्तृणोपमान् | प्रधक्षतो रणमुखे के5तिष्ठन्नग्रतो नरा:
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—ભીમસેન તો દાવાનળ સમાન છે અને મારા પુત્રો તૃણ સમાન. રણમુખે તેમને ભસ્મ કરવા ઉદ્યત ભીમના સામે કયા કયા વીર ઊભા રહ્યા?
Verse 7
काल्यमानांस्तु पुत्रान् मे दृष्टवा भीमेन संयुगे । कालेनेव प्रजा: सर्वा: के भीम॑ पर्यवारयन्
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—જેમ કાળ સર્વ પ્રજાને ગળી જાય છે, તેમ જ સમરમાં ભીમસેન મારા પુત્રોને કાળના મુખમાં ધકેલી રહ્યો છે એમ જોઈ, કયા વીરોએ આગળ વધીને ભીમને અટકાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો?
Verse 8
न मे<र्जुनादू भयं तादृक् कृष्णान्नापि च सात्वतात् । हुतभुग्जन्मनो नैव याद्ग्भीमाद् भयं मम
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—અર્જુનથી, શ્રીકૃષ્ણથી, સાત્યકિથી, તેમજ અગ્નિદેવના પુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્નથી પણ મને એવો ભય નથી. મને ભય તો માત્ર ભીમસેનથી જ થાય છે.
Verse 9
भीमवद्ले: प्रदीप्तस्य मम पुत्रान् दिधक्षत: | के शूरा: पर्यवर्तन्त तन््ममाचक्ष्व संजय
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—ભીમ અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત થઈ મારા પુત્રોને દગ્ધ કરવાની ઇચ્છાથી આગળ વધ્યો ત્યારે, તેની સામે કયા કયા શૂરવીરો અડગ રહી શક્યા? સંજય, મને તે કહો.
Verse 10
संजय उवाच तथा तु नर्दमानं तं भीमसेनं महाबलम् । तुमुलेनैव शब्देन कर्णोउप्यभ्यद्रवदू बली,संजयने कहा--राजन्! इस प्रकार गरजते हुए महाबली भीमसेनपर बलवान कर्णने भयंकर सिंहनादके साथ आक्रमण किया
સંજય બોલ્યા—રાજન! આ રીતે ગર્જના કરતા મહાબલી ભીમસેન પર પરાક્રમી કર્ણ પણ ભયંકર, તુમુલ યુદ્ધઘોષ સાથે ધસી આવ્યો.
Verse 11
व्याक्षिपन् सुमहच्चापमतिमात्रममर्षण: । कर्ण: सुयुद्धमाकाड्शक्षन् दर्शयिष्यन् बल॑ मृथे
અપમાન સહન ન કરી શકનાર કર્ણે પોતાનું અત્યંત વિશાળ ધનુષ ઝટકીને ઉંચક્યું. સાચા યુદ્ધની ઇચ્છાથી તે રણભૂમિમાં પોતાનું બળ દર્શાવવા તત્પર થયો.
Verse 12
भीमो<पि दृष्ट्वा सावेगं पुरो वैकर्तनं स्थितम्
ભીમે પણ જોયું—વેગથી સજ્જ વૈકર્તન કર્ણ તેની સામે ઊભો હતો.
Verse 13
तान् प्रत्यगृह्नात् कर्णोडपि प्रतीपं प्रापपच्छरान्,कर्णने भी उन बाणोंको ग्रहण किया और उनके विपरीत बहुत-से बाण चलाये
સંજય બોલ્યો—કર્ણે પણ તે બાણોને સામેથી ઝીલ્યા અને પ્રતિઉત્તરરૂપે વિરુદ્ધ દિશામાં અનેક બાણો છોડ્યા।
Verse 14
ततस्तु सर्वयोधानां यततां प्रेक्षतां तदा । प्रावेपन्निव गात्राणि कर्णभीमसमागमे,उस समय कर्ण और भीमसेनके संघर्षमें विजयके लिये प्रयत्नशील होकर देखनेवाले सम्पूर्ण योद्धाओंके शरीर काँपने-से लगे
સંજય બોલ્યો—પછી વિજય માટે પ્રયત્નશીલ બનીને જોતા સર્વ યોદ્ધાઓના અંગો, કર્ણ અને ભીમસેનના સંઘર્ષમાં જાણે કંપવા લાગ્યા।
Verse 15
रथिनां सादिनां चैव तयो: श्रुत्वा तलस्वनम् | भीमसेनस्य निनदं श्रुत्वा घोरं रणाजिरे
સંજય બોલ્યો—એ બંનેના તાલ ઠોકવાના ગર્જનાસમાન અવાજને સાંભળી અને રણભૂમિમાં ભીમસેનની ઘોર ગર્જના સાંભળી, રથીઓ અને અશ્વારોહીઓના શરીર પણ થરથર કંપવા લાગ્યા।
Verse 16
खं च भूमिं च संरुद्धां मेनिरे क्षत्रियर्षभा: । पुनर्घोरेण नादेन पाण्डवस्य महात्मन:
સંજય બોલ્યો—ત્યાં એકત્ર થયેલા ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠો, મહાત્મા પાંડવના વારંવાર થતા ઘોર નાદથી આકાશ અને પૃથ્વી જાણે વ્યાપ્ત અને અવરોધિત થઈ ગઈ હોય એમ માનવા લાગ્યા।
Verse 17
समरे सर्वयोधानां ध्नूंष्यभ्यपतन् क्षितौ | शस्त्राणि न्यपतन् दोर्भ्य: केषांचिच्चासवो<5द्रवन्
સંજય બોલ્યો—તે સમરમાં લગભગ સર્વ યોદ્ધાઓના ધનુષ્ય પૃથ્વી પર પડી ગયા; શસ્ત્રો હાથમાંથી છૂટી ગયા, અને કેટલાંકના તો પ્રાણ પણ નીકળી ગયા।
Verse 18
वित्रस्तानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः । वाहनानि च सर्वाणि बभूवुर्विमनांसि च
બધાં જ ભયથી વ્યાકુળ થઈ અનાયાસે મલ-મૂત્ર ત્યાગવા લાગ્યા; અને સર્વ વાહનો પણ ઉદાસ અને નિસ્તેજ થઈ ગયા.
Verse 19
प्रादुरासन् निमित्तानि घोराणि सुबहून्युत । गृध्रकड़कबलै श्वासीदन्तरिक्षं समावृतम्
અચાનક અનેક ભયંકર અપશકુનો પ્રગટ થયા; ગીધો અને કંકના ઝુંડ તથા કૂતરાંના હાંફતા કર્કશ રડકારથી આકાશ ઢંકાઈ ગયું.
Verse 20
तस्मिन् सुतुमुले राजन् कर्णभीमसमागमे । सारी सेनाके समस्त वाहन संत्रस्त होकर मल-मूत्र त्यागने लगे। उनका मन उदास हो गया। बहुत-से भयंकर अपशकुन प्रकट होने लगे। राजन्! कर्ण और भीमके उस भयंकर युद्धमें आकाश गीधों, कौवों और कंकोंसे छा गया || १८-१९ $ ।।
રાજન! કર્ણ અને ભીમના અતિઘોર સમાગમવાળા તે યુદ્ધમાં, ત્યારબાદ કર્ણે વીસ બાણોથી ભીમને પીડિત કર્યો.
Verse 21
प्रहस्य भीमसेनो<पि कर्ण प्रत्याद्रवद् रणे
ત્યારે ભીમસેન પણ હસતાં હસતાં રણમાં કર્ણ તરફ પ્રતિઆક્રમણ માટે દોડી ગયો.
Verse 22
तस्य कर्णो महेष्वास: सायकांशक्ष॒तुरो$क्षिपत्
ત્યારે મહાધનુર્ધર કર્ણે તેના પર ચાર બાણ છોડ્યા; પરંતુ ભીમસેને હાથની ચપળતા દર્શાવી અનેક બાણોથી, તે બાણો નજીક પહોંચે તે પહેલાં જ રણમાં ટુકડા-ટુકડા કરી નાખ્યા.
Verse 23
असप्प्राप्तांश्व तान् भीम: सायकैर्नतपर्वभि: । चिच्छेद बहुधा राजन् दर्शयन् पाणिलाघवम्
સંજય બોલ્યો—રાજન, કર્ણના બાણો ભીમ સુધી પહોંચે એ પહેલાં જ ભીમે હાથની અદભુત ફુર્તી દર્શાવી વાંકા સાંધાવાળા પોતાના બાણોથી તેમને વારંવાર આકાશમાં જ ચીરવીને ટુકડા-ટુકડા કરી નાખ્યા.
Verse 24
तं॑ कर्णश्छादयामास शरब्रातैरनेकश: । संछाद्यमान: कर्णेन बहुधा पाण्डुनन्दन:
સંજય બોલ્યો—કર્ણે અનેક વખત બાણોના ઘન સમૂહ વરસાવી તેને ઢાંકી દીધો. કર્ણ દ્વારા વારંવાર આચ્છાદિત થવા છતાં પાંડુનંદન ભીમ અડગ રહ્યો.
Verse 25
चिच्छेद चापं कर्णस्य मुष्टिदेशे महारथ: । विव्याध चैनं बहुभि: सायकैर्नतपर्वभि:
સંજય બોલ્યો—મહારથી ભીમે કર્ણના ધનુષને મુઠ્ઠી પકડવાની જગ્યાએ જ કાપી નાખ્યું અને પછી વાંકા સાંધાવાળા અનેક બાણોથી તેને વીંધી નાખ્યો.
Verse 26
अथान्यद् धनुरादाय सज्यं कृत्वा च सूतज: । विव्याध समरे भीम॑ भीमकर्मा महारथ:
સંજય બોલ્યો—પછી ભયંકર કર્મ કરનાર મહારથી સૂતપુત્ર કર્ણે બીજું ધનુષ લીધું, તેમાં પ્રત્યંચા ચઢાવી અને સમરમાં ભીમને વીંધી નાખ્યો.
Verse 27
तस्य भीमो भशं क्रुद्धस्त्रीन शरान् नतपर्वण: । निचखानोरसि क्रुद्ध: सूतपुत्रस्य वेगत:
સંજય બોલ્યો—ત્યારે ભીમ અત્યંત ક્રોધિત થયો અને વેગથી વાંકા સાંધાવાળા ત્રણ બાણ સૂતપુત્ર કર્ણના વક્ષસ્થળમાં ઠોકી દીધા.
Verse 28
तब भीमसेनको बड़ा क्रोध हुआ। उन्होंने वेगपूर्वक सूतपुत्रकी छातीमें झुकी हुई गाँठवाले तीन बाण धँसा दिये ।।
ત્યારે ભીમસેનને ભયંકર ક્રોધ આવ્યો. તેણે વેગપૂર્વક સૂતપુત્ર કર્ણના વક્ષસ્થળમાં ગાંઠ પાસે વાંકાં અગ્રવાળા ત્રણ બાણ ઘૂસાડી દીધાં. વક્ષના મધ્યમાં ગડેલા તે બાણોથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, કર્ણ ત્રણ શિખરવાળા ઊંચા પર્વત સમાન શોભિત થયો.
Verse 29
सुस्राव चास्य रुधिरं विद्धस्य परमेषुभि: । धातुप्रस्यन्दिन: शैलादू यथा गैरिकधातव:
ઉત્તમ બાણોથી વિદ્ધ થયેલા કર્ણમાંથી રક્ત વહેવા લાગ્યું; જાણે ધાતુની ધારાઓ ઝરાવતો પર્વત ગૈરિક (ગેરુ) ધાતુ વહાવી રહ્યો હોય.
Verse 30
किंचिद् विचलित: कर्ण: सुप्रहाराभिपीडित: । आकर्णपूर्णमाकृष्य भीम॑ विव्याध सायकै:,उस गहरे प्रहारसे पीड़ित हो कर्ण कुछ विचलित हो उठा। फिर धनुषको कानतक खींचकर उसने अनेक बाणोंद्वारा भीमसेनको बींध डाला
તે ઘોર પ્રહારથી પીડિત થઈ કર્ણ થોડો ડગમગી ગયો. પછી ધનુષ્યને કાન સુધી ખેંચીને તેણે અનેક બાણોથી ભીમસેનને વિદ્ધ કર્યો.
Verse 31
चिक्षेप च पुनर्बाणानू शतशो5थ सहस्रश: । स शरैररदितस्तेन कर्णेन दृढ्धन्विना । धनुर्ज्यामच्छिनत् तूर्ण भीमस्तस्य क्षुरेण ह
પછી તેણે ફરી સૈકડો અને હજારો બાણો છોડ્યા. દૃઢ ધનુર્ધર કર્ણના તે બાણોથી પીડિત થઈ ભીમે ક્ષુર બાણથી તરત જ તેની ધનુષ્યની પ્રત્યંચા કાપી નાખી.
Verse 32
तत्पश्चात् उनपर पुनः सैकड़ों और हजारों बाणोंका प्रहार किया। सुदृढ़ धनुर्धर कर्णके बाणोंसे पीड़ित हो भीमसेनने एक क्षुरके द्वारा तुरंत ही उसके धनुषकी प्रत्यंचा काट दी ।।
ત્યારબાદ તેણે ફરી સૈકડો અને હજારો બાણોથી પ્રહાર કર્યો. સुदૃઢ ધનુર્ધર કર્ણના બાણોથી પીડિત હોવા છતાં ભીમસેને ક્ષુર બાણથી તરત જ તેની ધનુષ્યની પ્રત્યંચા કાપી નાખી. પછી ભલ્લ બાણથી તેના સારથિને રથની બેઠક પરથી નીચે પાડી દીધો; અને તે મહારથીએ તેના ચારેય ઘોડાંના પણ પ્રાણ લઈ લીધા.
Verse 33
हताश्वात् तु रथात् कर्ण: समाप्लुत्य विशाम्पते । स्यन्दनं वृषसेनस्य तूर्णमापुप्लुवे भयात्,प्रजानाथ! उस समय कर्ण भयके मारे उस अश्वहीन रथसे कूदकर तुरंत ही वृषसेनके रथपर जा बैठा
સંજય બોલ્યો—પ્રજાનાથ! કર્ણનો રથ અશ્વહીન થતાં તે ભય અને ઉતાવળથી તેમાંમાંથી કૂદી પડ્યો અને તરત જ વૃષસેનના રથ પર જઈ ચઢ્યો.
Verse 34
निर्जित्य तु रणे कर्ण भीमसेन: प्रतापवान् । ननाद बलवान नादं पर्जन्यनिनदोपमम्,इस प्रकार बलवान एवं प्रतापी भीमसेनने रणभूमिमें कर्णको पराजित करके मेघ- गर्जनाके समान गम्भीर स्वरसे सिंहनाद किया
સંજય બોલ્યો—રણમાં કર્ણને પરાજિત કરીને પરાક્રમી ભીમસેને મેઘગર્જના સમાન ગಂಭીર અને પ્રચંડ નાદ કર્યો.
Verse 35
तस्य त॑ निनदं श्रुत्वा प्रह्ष्टो $ भूद् युधिष्ठिर: । कर्ण पराजितं मत्वा भीमसेनेन संयुगे,भीमसेनका वह महान् सिंहनाद सुनकर उनके द्वारा युद्धमें कर्णको पराजित हुआ जान राजा युधिष्ठिर बड़े प्रसन्न हुए
સંજય બોલ્યો—ભીમસેનનો તે મહાન નાદ સાંભળી અને યુદ્ધમાં કર્ણ પરાજિત થયો એમ માનીને રાજા યુધિષ્ઠિર અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
Verse 36
समन्ताच्छड्खनिनदं पाण्डुसेनाकरोत् तदा । शत्रुसेनाध्वनिं श्रुत्वा तावका हानदन् भूशम,उस समय पाण्डव-सेना सब ओर शंखनाद करने लगी। शत्रुसेनाकी शंखध्वनि सुनकर आपके सैनिक भी जोर-जोरसे गर्जना करने लगे
સંજય બોલ્યો—ત્યારે પાંડવસેનાએ ચારે તરફ શંખનાદ કર્યો. શત્રુસેનાની એ ધ્વનિ સાંભળી તમારા સૈનિકો પણ ભારે ગર્જના કરવા લાગ્યા.
Verse 37
स शड्खबाणनिनदै्हर्षाद् राजा स्ववाहिनीम् । चक्रे युधिष्ठिर: संख्ये हर्षनादैश्व॒ संकुलाम्,राजा युधिष्ठिरने युद्धस्थलमें हर्षके कारण अपनी सेनाको शंख और बाणोंकी ध्वनि तथा हर्षनादसे व्याप्त कर दिया
સંજય બોલ્યો—હર્ષથી પ્રેરિત થઈ રાજા યુધિષ્ઠિરે યુદ્ધભૂમિમાં પોતાની સેનાને શંખધ્વનિ, બાણોની ધ્વનિ અને હર્ષનાદથી ગુંજતી કરી દીધી.
Verse 38
गाज्डीवं व्याक्षिपत् पार्थ: कृष्णो5प्यन्जमवादयत् । तमन्तर्धाय निनदं भीमस्य नदतो ध्वनि: । अश्रूयत तदा राजन सर्वसैन्येषु दारुण:
સંજય બોલ્યો—પૃથાપુત્ર અર્જુને ગાંડીવની ટંકાર કરી અને કૃષ્ણે પણ તત્કાળ પાંજજન્ય શંખ વગાડ્યો. પરંતુ તે ધ્વનિને દબાવી, સિંહનાદ સમાન ભીમસેનનો ભયંકર ગર્જન, હે રાજન, ત્યારે સર્વ સેનાઓમાં સંભળાયો।
Verse 39
ततो व्यायच्छतामस्त्रै: पृथक् पृथगजिद्ाागै: । मृदुपूर्व तु राधेयो दृढपूर्व तु पाण्डव:
સંજય બોલ્યો—પછી તે બંને વીરો એકબીજા પર સીધા જતાં બાણો એક પછી એક છોડીને પ્રહાર કરવા લાગ્યા. રાધેય કર્ણ સંયમિત નરમાઈથી શર છોડતો હતો, જ્યારે પાંડવ ભીમસેન દૃઢ અને પ્રચંડ બળથી પ્રતિપ્રહાર કરતો હતો।
Verse 116
रुरोध मार्ग भीमस्य वातस्येव महीरुह: । अत्यन्त अमर्षशील कर्णने रणभूमिमें अपना बल दिखानेके लिये अपने विशाल धनुषको खींचते और युद्धकी अभिलाषा रखते हुए
સંજય બોલ્યો—અત્યંત અપમાન-અસહ્ય કર્ણે રણભૂમિમાં પોતાનું બળ દર્શાવવાની ઇચ્છાથી, મહાધનુષ ખેંચીને અને યુદ્ધાભિલાષા રાખીને, ભીમસેનનો માર્ગ રોકી દીધો—જેમ મહાવૃક્ષ પવનનો માર્ગ અટકાવે।
Verse 128
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेनका कौरव-सेनामें प्रवेश तथा युधिष्ठिरका हर्षविषयक एक सौ अद्ठाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં ભીમસેનનો કૌરવ-સેનામાં પ્રવેશ તથા યુધિષ્ઠિરના હર્ષવિષયક એકસો અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 129
(दृष्टवा कर्ण च पार्थेन बाधितं बहुभि: शरै: । दुर्योधनो महाराज दु:शलं प्रत्यभाषत ।।
(પાંડવના અનેક બાણોથી કર્ણ પીડિત થયો તે જોઈ મહારાજ દુર્યોધને દુઃશલને કહ્યું—‘જો, કર્ણ સંકટમાં છે; તાત્કાલિક તેના માટે રથ આપ.’ રાજાની આજ્ઞાથી દુઃશલ દોડી ગયો. મહારથી કર્ણ દુઃશલના રથ પર ચઢ્યો. એ જ ક્ષણે ભીમસેને સહસા ધસી આવી દસ બાણોથી બંનેને વિંધ્યા; પછી ફરી કર્ણ પર પ્રહાર કર્યો અને દુઃશલનું મસ્તક કાપી નાખ્યું।) આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં ભીમપ્રવેશ અને કર્ણપરાજય-વિષયક એકસો ઓગણત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 216
सायकानां चतुःषष्ट्या क्षिप्रकारी महायशा: । तब शीघ्रता करनेवाले महायशस्वी भीमसेनने भी हँसकर चौंसठ बाणोंद्वारा रणभूमिमें कर्णपर आक्रमण किया
ત્યારે ઝડપી કાર્ય કરનાર મહાયશસ્વી ભીમસેને હસતાં હસતાં રણભૂમિમાં ચોસઠ બાણોથી કર્ણ પર આક્રમણ કર્યું।
Verse 1236
चुकोप बलदद्दीरश्षिक्षेपास्प शिलाशितान् । वीर भीमसेन भी अपने सामने कर्णको खड़ा देख अत्यन्त कुपित हो उठे और तुरंत ही उसके ऊपर सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए बाण बलपूर्वक छोड़ने लगे
પોતાની સામે કર્ણને ઊભેલો જોઈ વીર ભીમસેન અત્યંત ક્રોધિત થયો અને તરત જ સાન પર ચઢાવી તીક્ષ્ણ કરેલા બાણો મહાબળે છોડવા લાગ્યો।
Verse 2036
विव्याध चास्य त्वरित: सूतं पज्चभिराशुगै: । तदनन्तर कर्णने बीस बाणोंसे भीमसेनको गहरी चोट पहुँचायी। फिर तुरंत ही उनके सारथिको पाँच बाणोंसे बींध डाला
પછી કર્ણે વીસ બાણોથી ભીમસેનને ઘેરો ઘા કર્યો; અને તરત જ તેના સારથીને પાંચ ઝડપી બાણોથી વીંધી નાખ્યો।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether battlefield duty permits killing an opponent who is disarmed, supplicating, or turned away; Somadatta frames such killing as a violation of kṣātra-dharma, while the unfolding retaliation implies competing interpretations shaped by prior harms and war conditions.
The chapter illustrates that dharma in conflict contexts is contested, publicly argued, and enforced through reputation, oath, and consequence; it also emphasizes disciplined response—countering fear, illusion, and chaos through trained discernment and proportional countermeasures.
No explicit phalaśruti is presented; the meta-commentary is implicit in Saṃjaya’s report structure and the acclaim/condemnation dynamics, situating the episode as a case-study in how war amplifies ethical ambiguity and karmic aftermath.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.