Adhyaya 126
Droṇa’s Rebuke to Duryodhana after Jayadratha’s Fall (द्रोणेन दुर्योधनं प्रति प्रत्युक्तिः)
Upa-parva: Saindhava-vadha Anuśaṅga (Aftermath Discourse on Jayadratha’s Fall)
Dhṛtarāṣṭra inquires about the Kaurava state of mind after Jayadratha and Bhūriśravas are reported slain. Sañjaya describes widespread despair and the perception that Duryodhana’s earlier counsel and policy have been discredited by outcomes. Droṇa, distressed, responds to Duryodhana’s reproach: he argues that Arjuna’s capacity was already evident when Bhīṣma fell with Śikhaṇḍin as a contributing factor and when an ‘unassailable’ warrior was nevertheless brought down. Droṇa then broadens the causal frame, invoking ignored warnings and earlier court actions—particularly the coercive treatment of Draupadī and the inequitable dice episode that exiled the Pāṇḍavas—as ethically generative causes of present catastrophe. He challenges the expectation of effortless protection for Jayadratha amid elite defenders, admits his own strategic anxiety, and declares an intent to press into the opposing formations with renewed severity, specifically targeting the Pāñcāla contingent alongside Śikhaṇḍin. The chapter closes with operational instructions to Duryodhana (hold the line, anticipate continued night engagement) and a brief normative counsel to Aśvatthāman on restraint, truth, and proper conduct toward Brahmins, linking battlefield action to social-ethical order.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के समक्ष संजय युद्धभूमि का भयावह चित्र खींचते हैं—कौरव-पाण्डव सेनाएँ घोर संग्राम में उलझी हैं, और सात्यकि के मार्ग से होकर हुई ध्वंस-लीला का स्मरण कौरवों के मन में आशंका भर देता है। → कौरव पक्ष यह टटोलता है कि जिस पथ से सात्यकि आगे बढ़ा था वह अब ‘शून्य’ तो नहीं—अर्थात क्या वह मार्ग कौरव-वीरों से रिक्त कर दिया गया है। इसी बीच दुर्योधन स्वयं रण में उतरकर पाण्डव-राज युधिष्ठिर की ओर बढ़ता है; पंचाल-सेना संघबद्ध होकर उसे रोकने दौड़ती है, पर द्रोणाचार्य युधिष्ठिर को पकड़ने की इच्छा से उन्हें रोकते-छाँटते आगे बढ़ते हैं। → दुर्योधन ‘तिष्ठ तिष्ठ’ कहता हुआ युधिष्ठिर पर झपटता है; पंचालों का प्रतिरोध उठता है, किन्तु द्रोण का प्रचण्ड अवरोध—मेघों को उड़ा ले जाने वाले चण्डवात की भाँति—पाण्डव-पक्ष की रक्षा-पंक्ति को विचलित कर देता है और युधिष्ठिर के चारों ओर संकट का घेरा कसता है। → रणनीति का केन्द्र युधिष्ठिर बन जाता है—कौरवों की आशा है कि सात्यकि-अर्जुन के अलग होने पर पाण्डव टूटेंगे; पाण्डव-पक्ष सुयश और धैर्य के साथ युद्ध-बुद्धि बाँधकर टिकता है, पर द्रोण की पकड़-योजना अभी टली नहीं। → द्रोण युधिष्ठिर को लक्ष्य बनाकर आगे बढ़ चुके हैं—क्या पाण्डव-रक्षा-चक्र टूटेगा, या कोई वीर (भीम/धृष्टद्युम्न/पंचाल) निर्णायक प्रतिघात करेगा?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान चतुर्विशर्त्याधकशततमो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाका घोर युद्ध तथा पाण्डवोंके साथ दुर्योधनका संग्राम घतयाट्र उवाच कि तस्यां मम सेनायां नासन् केचिन्महारथा: । ये तथा सात्यकिं यान्तं नैवाघ्नन् नाप्यवारयम्
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—સંજય! મારી તે સેનામાં ખરેખર કોઈ મહારથી ન હતો શું, જેણે આ રીતે આગળ વધતા સાત્યકીને ન તો મારી નાખ્યો, ન તો તેની ગતિ અટકાવી?
Verse 2
एको हि समरे कर्म कृतवान् सत्यविक्रम: । शक्रतुल्यबलो युद्धे महेन्द्रो दानवेष्विव
કારણ કે સમરમાં સત્યવિક્રમી સાત્યકીએ એકલાએ જ મહાન કાર્ય કર્યું. યુદ્ધમાં તે શક્રતુલ્ય બળવાન હતો; જેમ મહેન્દ્ર દાનવો સાથે યુદ્ધમાં પરાક્રમ દર્શાવે છે, તેમ તેણે રણભૂમિમાં પોતાનું તેજ પ્રગટ કર્યું.
Verse 3
अथवा शून्यमासीत् तत् येन यातः स सात्यकि: । हतभूयिष्ठमथवा येन यातः स सात्यकि:,अथवा जिस मार्गसे सात्यकि आगे बढ़े थे, वह वीरोंसे शून्य तो नहीं हो गया था या वहाँके अधिकांश सैनिक मारे तो नहीं गये थे
ઘૃતયાત્ર બોલ્યો—તો શું સાત્યકી જે માર્ગે આગળ વધ્યો, તે માર્ગ વીરોથી ખાલી થઈ ગયો હતો? કે જે પથથી તે ગયો, ત્યાંના મોટા ભાગના સૈનિકો માર્યા ગયા હતા?
Verse 4
यत् कृतं वृष्णिवीरेण कर्म शंससि मे रणे । नैतदुत्सहते कर्तु कर्म शक्रोडपि संजय
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—સંજય! રણમાં વૃષ્ણિવંશીય વીરએ જે કાર્ય કર્યું છે, તેની તું મારી સામે પ્રશંસા કરે છે; એવું કાર્ય તો શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ કરવા સાહસ ન કરે.
Verse 5
अश्रद्धेयमचिन्त्यं च कर्म तस्य महात्मन: । वृष्ण्यन्धकप्रवीरस्य श्रुत्वा मे व्यथितं मन:
વૃષ્ણિ અને અંધક વંશના અગ્રણી વીર એવા મહાત્માનું કાર્ય અવિશ્વસનીય અને અચિંત્ય છે. તે સાંભળીને મારું મન વ્યથિત થઈ ઊઠ્યું છે.
Verse 6
न सन्ति तस्मात् पुत्रा मे यथा संजय भाषसे । एको वै बहुला: सेना: प्रामृदूनत् सत्यविक्रम:
અતએવ, સંજય, તું જેમ કહે છે તેમ મારા પુત્રો હવે જીવતા હોઈ શકે નહીં. જો સત્યપરાક્રમી સાત્યકિ એકલો જ મારી અનેક સેનાવિભાગોને ધૂળમાં ભેળવી દીધા હોય, તો મને સ્વીકારવું પડશે કે મારા પુત્રો હણાઈ ગયા છે.
Verse 7
कथं च युध्यमानानामपक्रान्तो महात्मनाम् । एको बहूनां शैनेयस्तन्ममाचक्ष्व संजय,संजय! जब बहुत-से महामनस्वी वीर युद्ध कर रहे थे, उस समय अकेले सात्यकि उन्हें पराजित करके कैसे आगे बढ़ गये, यह सब मुझे बताओ
સંજય! ઘણા મહાત્મા વીરો યુદ્ધ કરી રહ્યા હતા ત્યારે એકલો શૈનેય (સાત્યકિ) તેમને પરાજિત કરીને કેવી રીતે આગળ વધ્યો—તે બધું મને કહો.
Verse 8
संजय उवाच राजन् सेनासमुद्योगो रथनागाश्वपत्तिमान् तुमुलस्तव सैन्यानां युगान्तसदृशो5भवत्
સંજય બોલ્યો—રાજન! રથ, હાથી, ઘોડા અને પદાતિથી ભરેલું તમારું સેનાસમુદ્યોગ અત્યંત તુમુલ હતું. તમારા સૈનિકોનો તે સમાહાર યુગાંત-પ્રલય સમાન ભયંકર જણાતો હતો.
Verse 9
आहूृतेषु समूहेषु तव सैन्यस्य मानद । नाभूल्लोके सम: कश्चित् समूह इति मे मति:
માનદ! જ્યારે તમારી સેનાના જુદા-જુદા વિભાગો ચારેય તરફથી બોલાવીને એકત્ર કરાયા, ત્યારે જે મહાસમૂહ ભેગો થયો, તેના સમાન જગતમાં બીજો કોઈ સમૂહ નહોતો—એવું મારું મત છે.
Verse 10
तत्र देवास्त्वभाषन्त चारणाश्न समागता: । एतदन्ता: समूहा वै भविष्यन्ति महीतले
ત્યાં દેવતાઓ બોલ્યા અને ચારણો પણ એકત્ર થયા. તેમણે કહ્યું—‘પૃથ્વી પર આ એકત્રિત સમૂહોનો અંત અહીં જ થશે.’
Verse 11
वहाँ आये हुए देवता तथा चारण ऐसा कहते थे कि इस भूतलपर सारे समूहोंकी अन्तिम सीमा यही होगी ।।
સંજય બોલ્યો— હે પ્રજાનાથ, હે વિશામ્પતે! જયદ્રથવધના સમયે દ્રોણાચાર્યે જેવો વ્યૂહ રચ્યો હતો, એવો વ્યૂહ પહેલાં ક્યારેય થયો ન હતો. ત્યાં આવેલા દેવો અને ચારણોએ પણ કહ્યું કે આ ભૂતલ પર સમસ્ત વ્યૂહસમૂહોની પરમ સીમા તરીકે આ જ સ્થાપિત થશે.
Verse 12
चण्डवातविभिगन्नानां समुद्राणामिव स्वन: । रणे5भवद् बलौघानामन्योन्यमभिधावताम्
સંજય બોલ્યો— રણમાં પરસ્પર પર ધસી આવતાં સેનાસમૂહોનો જે ગર્જનાભર્યો નાદ ઊઠ્યો, તે પ્રચંડ પવનથી ઉથલપાથલ થયેલા સમુદ્રોના ઘોર ગર્જન સમાન ભયાનક હતો.
Verse 13
पार्थिवानां समेतानां बहून्यासन् नरोत्तम | तदबले पाण्डवानां च सहस्राणि शतानि च,नरश्रेष्ठ आपकी और पाण्डवोंकी सेनाओंमें सब ओरसे एकत्र हुए भूमिपालोंके सैकड़ों और हजारों दल थे
સંજય બોલ્યો— હે નરોત્તમ! ચારે તરફથી એકત્ર થયેલા અનેક રાજાઓના સૈકડા-હજારો દળો હતા; અને એ જ મહાસેનામાં પાંડવોની સેના પણ સૈકડા અને હજારોની સંખ્યામાં ઊભી હતી.
Verse 14
संरब्धानां प्रवीराणां समरे दृढकर्मणाम् | तत्रासीत् सुमहाशब्दस्तुमुलो लोमहर्षण:
સંજય બોલ્યો— ક્રોધથી ઉન્મત્ત અને સમરમાં દૃઢકર્મ એવા તે મુખ્ય વીરોથી ત્યાં મહાન અને તુમુલ એવો શબ્દ ઊઠ્યો—જે સાંભળતાં રોમાઞ્ચ ઊભો થઈ જાય.
Verse 15
(पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम् । क्ष्ेवेडा: किलकिलाशब्दास्तत्रासन् वै सहस्रश:ः ।।
સંજય બોલ્યો— પાંડવો અને કુરુઓ પરસ્પર ગર્જના કરતા હતા; ત્યાં સિંહનાદ, ક્ષ્વેડ અને કિલકિલા જેવા શબ્દો સહસ્રો વાર ઊઠતા હતા. હે ભારત! ભેરીઓનો તુમુલ નાદ, બાણોની સીસકાર અને પરસ્પર પ્રહાર કરતા મનુષ્યોની ગર્જના સ્પષ્ટ સંભળાતી હતી. ત્યારબાદ, હે માનનીય નરેશ, ભીમસેન, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, નકુલ, સહદેવ અને પાંડુપુત્ર ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે પોતાની સેના ને બોલાવી કહ્યું—
Verse 16
आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत । प्रविष्टावरिसेनां हि वीरी माधवपाण्डवौ,“वीरो! आओ, शत्रुओंपर प्रहार करो। बड़े वेगसे इनपर टूट पड़ो; क्योंकि वीर सात्यकि और अर्जुन शत्रुओंकी सेनामें घुस गये हैं
“વીરો! આગળ આવો, તરત પ્રહાર કરો; સર્વ બાજુથી વેગે ધસી પડો. કારણ કે વીરો માધવ (સાત્યકી) અને પાંડવ (અર્જુન) શત્રુસેનામાં ઊંડે પ્રવેશી ગયા છે.”
Verse 17
यथा सुखेन गच्छेतां जयद्रथवध॑ प्रति । तथा प्रकुरुत क्षिप्रमिति सैन्यान्यचोदयन्
“તે બંને જયદ્રથવધ તરફ જેમ સહેલાઈથી આગળ વધી શકે, તેમ તમે ત્વરિત પ્રયત્ન કરો.” એમ કહી તેણે સર્વ સેનાદળોને પ્રેર્યા.
Verse 18
तयोरभावे कुरव: कृतार्था: स्युर्वयं जिता: । ते यूयं सहिता भूत्वा तूर्णमेव बलार्णवम्
“જો તે બંને ન રહે, તો કૌરવો કૃતાર્થ થશે અને આપણે પરાજિત થઈ જઈશું. તેથી તમે સૌ એકત્ર થઈ ત્વરિત એ બળ-સમુદ્રનો સામનો કરો.”
Verse 19
भीमसेनेन ते राजन् पाञ्ताल्येन च नोदिता:
હે રાજન, તેઓ ભીમસેન અને પાંચાલ્ય (ધૃષ્ટદ્યુમ્ન) દ્વારા ઉશ્કેરાયા અને પ્રેરાયા.
Verse 20
आजलसघ्नु: कौरवान् संख्ये त्यक्त्वासूनात्मन: प्रियान् राजन! भीमसेन तथा धृष्टद्युम्नके द्वारा इस प्रकार प्रेरित हुए पाण्डव-सैनिकोंने अपने प्यारे प्राणोंका मोह छोड़कर युद्धस्थलमें कौरवयोद्धाओंका संहार आरम्भ कर दिया ।।
હે રાજન, ભીમસેન અને ધૃષ્ટદ્યુમ્ને આ રીતે પ્રેર્યા પછી પાંડવસૈનિકોએ પોતાના પ્રિય પ્રાણો પ્રત્યેનો મોહ ત્યજીને રણભૂમિમાં કૌરવોનો સંહાર શરૂ કર્યો. તેઓ યુદ્ધમાં મરણ ઇચ્છતા ન હતા; પરંતુ મહાતેજસ્વી શસ્ત્રોના ઘર્ષણ અને વીરશક્તિના પ્રખર તેજે તેમને અવિરત સંઘર્ષમાં ધકેલ્યા.
Verse 21
तथैव तावका राजन प्रार्थयन्तो महद् यश:
સંજય બોલ્યા—હે રાજન, એ જ રીતે તમારા પોતાના યોદ્ધાઓ પણ મહાન યશની ઇચ્છાથી પ્રયત્નશીલ હતા.
Verse 22
तस्मिन् सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे
સંજય બોલ્યા—તે અત્યંત ઘોર, ગર્જનાભર્યા અને સ્વભાવથી જ ભયાનક યુદ્ધ ચાલતું હતું ત્યારે—
Verse 23
कवचानां प्रभास्तत्र सूर्यरश्मिविराजिता:
સંજય બોલ્યા—ત્યાં યોદ્ધાઓના કવચોની કાંતિ સૂર્યકિરણોથી વિરાજમાન થઈ ઝળહળતી હતી.
Verse 24
दृष्टी: संख्ये सैनिकानां प्रतिजघ्नु: समनन््ततः । वहाँ वीरोंके सुवर्णमय कवचोंकी प्रभाएँ सूर्यकी किरणोंसे उद्धासित हो युद्धस्थलमें सब ओर खड़े हुए सैनिकोंके नेत्रोंमें चकाचौंध पैदा कर रही थीं ।।
સંજય બોલ્યા—યુદ્ધભૂમિમાં સર્વ દિશામાં ઊભેલા સૈનિકોની દૃષ્ટિને ત્યાં વીરોનાં સુવર્ણમય કવચોની કાંતિ સૂર્યકિરણોથી ઉદ્ધાસિત થઈ ઝળહળતી હતી અને આંખોમાં ચમકાટ પેદા કરતી હતી. અને એ જ રીતે મહાત્મા પાંડવો પૂર્ણ પ્રયત્નથી યુદ્ધમાં તત્પર હતા.
Verse 25
स संनिपातस्तुमुलस्तेषां तस्य च भारत
સંજય બોલ્યા—હે ભારત, તેમનો અને તેનો તે સંનિપાત અત્યંત તુમુલ, પ્રચંડ અને ઉગ્ર બની ગયો.
Verse 26
धृतराष्ट्र रवाच तथा यातेषु सैन्येषु तथा कृच्छूगत: स्वयम्
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું— સેનાઓ આ રીતે નીકળી ગયા પછી, હું પોતે પણ ઘોર સંકટમાં પડ્યો।
Verse 27
एकस्य च बहूनां च संनिपातों महाहवे
સંજયે કહ્યું— તે મહાસમરમાં એકનો ઘણાં સાથે અને ઘણાંનો એક સાથે ભયંકર સંનિપાત થયો।
Verse 28
सो>त्यन्तसुखसंवृद्धो लक्ष्म्या लोकस्य चेश्वर:
સંજયે કહ્યું— તે અત્યંત સુખ-સમૃદ્ધિમાં ઉછરેલો, લક્ષ્મીના બળે લોકનો અધિપતિ બની ઊભો રહ્યો।
Verse 29
एको बहून् समासाद्य कच्चिन्नासीतू पराड्मुख: । अत्यन्त सुखमें पला हुआ, इस लोक तथा राजलक्ष्मीका स्वामी अकेला दुर्योधन बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ युद्ध करके रणभूमिसे विमुख तो नहीं हुआ? ।।
સંજયે કહ્યું— હે રાજન, હે ભારત! તમારા પુત્રનો સંગ્રામ ખરેખર આશ્ચર્યજનક હતો. એકલો અનેક યોદ્ધાઓને સામનો કરીને તે ક્યાંય રણભૂમિથી પરાઙ્મુખ તો ન થયો ને? અત્યંત સુખમાં ઉછરેલો, આ લોકની રાજલક્ષ્મી અને ઐશ્વર્યનો સ્વામી દુર્યોધન, બહુ યોદ્ધાઓ સાથે યુદ્ધ કરતાં પણ અડગ રહ્યો કે કેમ?
Verse 30
दुर्योधनेन समरे पृतना पाण्डवी रणे
સંજયે કહ્યું— રણમાં પાંડવોની સેના દુર્યોધન સાથે સમરમાં જોડાઈ હતી।
Verse 31
नलिनी द्विरदेनेव समन्तात् प्रतिलोडिता । दुर्योधनने समरांगणमें पाण्डव-सेनाको सब ओरसे उसी प्रकार मथ डाला, जैसे हाथी कमलोंसे भरे हुए किसी पोखरेको || ३० ई ।। ततस्तां प्रहितां सेनां दृष्टवा पुत्रेण ते नृप
સંજય બોલ્યો— રણભૂમિમાં દુર્યોધને પાંડવસેનાને ચારે તરફથી એમ જ મથીને વિખેરી નાખી, જેમ કમળોથી ભરેલા સરોવરમાં પ્રવેશેલો હાથી સર્વ દિશાઓથી પાણી ઉથલપાથલ કરી દે।
Verse 32
स भीमसेनं दशभि: शरैरविव्याध पाण्डवम्
સંજય બોલ્યો— પછી તેણે પાંડવ ભીમસેનને દસ બાણોથી ભેદી નાખ્યો।
Verse 33
विराटद्रुपदौ षड़भि: शतेन च शिखण्डिनम्
સંજય બોલ્યો— વિરાટ અને દ્રુપદે છસો યોધાઓ સાથે મળીને રણમાં શિખંડીને ઘેરી લીધો।
Verse 34
शतशकश्षापरान् योधान् सद्दिपांश्व रथान् रणे
સંજય બોલ્યો— તે રણમાં સૈંકડો શૂર યોધાઓ હતા અને દીવાઓ પ્રજ્વલિત એવા રથો પણ—ઘર્ષણ વચ્ચે અસંખ્ય યુદ્ધરથો પ્રજ્વલિત થઈ આગળ વધતા હતા।
Verse 35
न संदधन् विमुज्चन् वा मण्डलीकृतकार्मुक:
સંજય બોલ્યો— તે ન તો નિશાન બાંધતો હતો, ન બાણ છોડતો હતો; ધનુષ્યને મંડળાકારે સંયત ભંગિમામાં ખેંચીને તે સ્થિર રહ્યો।
Verse 36
तस्य तान् निध्नतः शत्रून् हेमपृष्ठ महद् धनु:
સંજય બોલ્યો—તે જ્યારે તે શત્રુઓને સંહારતો હતો, ત્યારે તેનું સુવર્ણપૃષ્ઠ મહાધનુષ્ય તેની અપ્રતિહત પરાક્રમશક્તિનું પ્રતીક બની ઝળહળી ઊઠ્યું.
Verse 37
ततो युधिष्िरो राजा भल्लाभ्यामच्छिनद् धनु:
સંજય બોલ્યો—પછી રાજા યુધિષ્ઠિરે બે તીક્ષ્ણ ભલ્લ બાણોથી શત્રુનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું.
Verse 38
विव्याध चैनं दशभि: सम्यगस्तै: शरोत्तमै:
સંજય બોલ્યો—પછી તેણે યોગ્ય રીતે છોડેલા દસ ઉત્તમ બાણોથી તેને વિંધ્યો.
Verse 39
वर्म चाशु समासाद्य ते भित्त्वा क्षितिमाविशन् | और उसे विधिपूर्वक चलाये हुए उत्तम दस बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी। वे बाण तुरंत ही उसके कवचमें जा लगे और उसे छेदकर धरतीमें समा गये ।।
સંજય બોલ્યો—તે બાણો ઝડપથી તેના કવચને વાગ્યા; તેને ભેદીને ધરતીમાં સમાઈ ગયા. ત્યારબાદ પાંડવ યોદ્ધાઓ આનંદિત થઈ યુધિષ્ઠિરને ચારે તરફથી ઘેરી તેની રક્ષા કરવા લાગ્યા.
Verse 40
यथा वृत्रवधे देवा: पुरा शक्रं महर्षय: । इससे कुन्तीकुमारोंको बड़ी प्रसन्नता हुई। जैसे पूर्वकालमें वृत्रासुरका वध होनेपर सम्पूर्ण देवताओं और महर्षियोंने इन्द्रको सब ओरसे घेर लिया था, उसी प्रकार पाण्डव भी युधिष्ठिरको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये ।।
સંજય બોલ્યો—જેમ પ્રાચીન કાળમાં વૃત્રવધ પછી દેવો અને મહર્ષિઓ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને ચારે તરફથી ઘેરી ઊભા રહ્યા હતા, તેમ કુંતીપુત્ર પાંડવો પણ અતિ પ્રસન્ન થઈ યુધિષ્ઠિરને સર્વ દિશાઓથી ઘેરી ઊભા રહ્યા. ત્યારબાદ તારો પ્રતાપવાન પુત્ર બીજું ધનુષ્ય ઉઠાવી લીધો.
Verse 41
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य तव पुत्र महामृथे
તે મહાયુદ્ધના મધ્યમાં તમારો પુત્ર આગળ આવતો જોઈ (યોધ્ધાઓમાં ખળભળાટ થયો)।
Verse 42
तान् द्रोण: प्रतिजग्राह परीप्सन् युधि पाण्डवम्
યુદ્ધમાં પાંડવને પકડી લેવા ઇચ્છતા દ્રોણે તે પડકાર સ્વીકારી સામનો કરવા આગળ વધ્યા।
Verse 43
तत्र राजन् महानासीत् संग्रामो लोमहर्षण:
ત્યાં, રાજન, રોમાંચ ઊભો કરે એવો મહાન્ સંગ્રામ ઊભો થયો।
Verse 44
पाण्डवानां महाबाहो तावकानां च संयुगे । रुद्रस्याक्रीडसदृश: संहार: सर्वदेहिनाम्
હે મહાબાહુ રાજન, પાંડવો અને તમારા સૈનિકોના તે યુદ્ધમાં સંહાર એવો થયો જાણે રુદ્રની ક્રીડાભૂમિ—સર્વ દેહધારીઓ માટે વિનાશસ્થળ।
Verse 45
तत: शब्दो महानासीत् पुनर्येन धनंजय: । अतीव सर्वशब्देभ्यो लोमहर्षकर: प्रभो
ત્યારે, પ્રભો, જે દિશામાં ધનંજય હતા ત્યાંથી ફરી એક મહાન્ ગર્જના ઊઠી—જે સર્વ અવાજોથી પણ વધુ અને અત્યંત રોમાંચકારી હતી।
Verse 46
प्रभो! तदनन्तर जिधर अर्जुन गये थे, उसी ओर बड़े जोरका कोलाहल होने लगा, जो सम्पूर्ण शब्दोंसे ऊपर उठकर सुननेवालोंके रोंगटे खड़े किये देता था ।।
સંજય બોલ્યા—પ્રભુ! ત્યારબાદ જે દિશામાં અર્જુન ગયા હતા, એ જ તરફ એવો ભયંકર કોલાહલ ઊઠ્યો કે તે સર્વ શબ્દોને વટાવી સાંભળનારાના રોમાંચ ઊભા કરી દેતો હતો. તે મહાસમરમાં ભારતસેનાના મધ્યમાં, કૌરવસેનાની અંદર, તમારા ધનુર્ધરોનો તેમજ અર્જુન અને સાત્યકીનો ભીષણ ગર્જનધ્વનિ સંભળાતો હતો.
Verse 47
द्रोणस्यापि परै: सार्ध व्यूहद्वारे महारणे । एवमेष क्षयो वृत्त: पृथिव्यां पृथिवीपते | क्रुद्धेडर्जुने तथा द्रोणे सात्वते च महारथे
સંજય બોલ્યા—પૃથ્વીપતે! તે મહાયુદ્ધમાં વ્યૂહના દ્વાર પર શત્રુઓ સાથે ઝઝૂમતા દ્રોણાચાર્યનો પણ સિંહનાદ પ્રગટ થયો. આ રીતે, જ્યારે અર્જુન, દ્રોણ અને મહારથી સાત્યકી ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયા, ત્યારે रणભૂમિ પર આ ભયંકર વિનાશ સર્જાયો.
Verse 123
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका प्रवेश और दुःशासनकी पराजयविषयक एक सौ तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં સાત્યકીના પ્રવેશ અને દુઃશાસનની પરાજય વિષયક એકસો ત્રેવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 124
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे संकुलयुद्धे चतुर्विशत्यधिकशततमो<थध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, જયદ્રથવધપર્વમાં, સાત્યકીપ્રવેશ તથા સંકુલ યુદ્ધ વિષયક એકસો ચોવીસમો અધ્યાય.
Verse 186
क्षोभयध्वं महावेगा: पवन: सागरं यथा । (इसके बाद उन्होंने फिर कहा--) 'सात्यकि और अर्जुनके न होनेपर ये कौरव तो कृतार्थ हो जायँगे और हम पराजित होंगे। अत: तुम सब लोग एक साथ मिलकर महान् वेगका आश्रय ले तुरंत ही इस सैन्य-समुद्रमें हलचल मचा दो। ठीक वैसे ही जैसे प्रचण्ड वायु महासागरको विकज्षुब्ध कर देती है”
સંજય બોલ્યા—“હે મહાવેગશાળી વીરોએ! જેમ પ્રચંડ પવન સાગરને ખોળે ચઢાવે છે, તેમ આ (શત્રુ) સેનામાં ખળભળાટ મચાવો.”
Verse 206
स्वर्गेप्सवो मित्रकार्ये नाभ्यनन्दन्त जीवितम् । वे उत्तम तेजवाले नरेश स्वर्गलोक प्राप्त करना चाहते थे। अतः उन्हें युद्धमें शस्त्रोंद्वारा मृत्यु आनेकी अभिलाषा थी। इसीलिये उन्होंने मित्रका कार्य सिद्ध करनेके प्रयत्नमें अपने प्राणोंकी परवा नहीं की
સ્વર્ગની ઇચ્છા ધરાવતા તે વીરો મિત્રકાર્યમાં જીવનને પ્રિય માનતા ન હતા. ઉત્તમ તેજવાળા નરેશો સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરવા માંગતા હતા; તેથી યુદ્ધમાં શસ્ત્રોથી મૃત્યુ આવે એવી જ તેમની અભિલાષા હતી. આથી મિત્રનું કાર્ય સિદ્ધ કરવા પ્રયત્ન કરતાં તેમણે પોતાના પ્રાણોની પણ પરવા ન કરી.
Verse 216
आर्या युद्धे मतिं कृत्वा युद्धायैवावतस्थिरे । राजन! इसी प्रकार आपके सैनिक भी महान् सुयश प्राप्त करना चाहते थे। अतः वे युद्धविषयक श्रेष्ठ बुद्धिका आश्रय ले वहाँ युद्धके लिये ही डँटे रहे
આર્ય યોદ્ધાઓએ યુદ્ધનો નિશ્ચય કરીને માત્ર યુદ્ધ માટે જ અડગ રહીને ઊભા રહ્યા. રાજન! એ જ રીતે તમારા સૈનિકો પણ મહાન સુયશ મેળવવા ઇચ્છતા હતા; તેથી યુદ્ધવિષયક શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને તેઓ ત્યાં યુદ્ધ માટે જ ડટ્યા રહ્યા.
Verse 226
जित्वा सर्वाणि सैन्यानि प्रायात् सात्यकिरर्जुनम् । जिस समय वह अत्यन्त भयंकर घमासान युद्ध चल रहा था, उसी समय सात्यकि आपकी सारी सेनाओंको जीतकर अर्जुनकी ओर बढ़ चले
તે અત્યંત ભયંકર ઘમાસાન યુદ્ધ ચાલતું હતું ત્યારે સાત્યકિ તમારી સર્વ સેનાઓને જીતીને અર્જુન તરફ આગળ વધ્યો.
Verse 243
दुर्योधनो महाराज व्यगाहत महद् बलम् | महाराज! इस प्रकार विजयके लिये प्रयत्नशील हुए महामनस्वी पाण्डवोंकी उस विशाल वाहिनीमें राजा दुर्योधनने प्रवेश किया
મહારાજ! આ રીતે વિજય માટે પ્રયત્નશીલ મહામનસ્વી પાંડવોની તે વિશાળ વાહિનીમાં રાજા દુર્યોધન પ્રવેશ્યો.
Verse 256
अभवत् सर्वभूतानामभावकरणो महान् | भारत! पाण्डव-सैनिकों तथा दुर्योधनका वह भयंकर संग्राम समस्त प्राणियोंके लिये महान् संहारकारी सिद्ध हुआ
હે ભારત! પાંડવ-સૈનિકો અને દુર્યોધનનો તે ભયંકર સંગ્રામ સર્વ પ્રાણીઓ માટે મહા સંહારક સાબિત થયો.
Verse 266
कच्चिद् दुर्योधन: सूत नाकार्षीत् पृष्ठतो रणम् । धृतराष्ट्रने पूछा--सूत! जब इस प्रकार सारी सेनाएँ भाग रही थीं, उस समय स्वयं भी वैसे संकटमें पड़े हुए दुर्योधनने क्या उस युद्धमें पीठ नहीं दिखायी?
સંજય બોલ્યો—હે સૂત! શું દુર્યોધને ખરેખર રણમાં પીઠ નથી બતાવી? જ્યારે આ રીતે સર્વ સેનાઓ ભાગી રહી હતી, ત્યારે એ જ સંકટમાં પડેલો દુર્યોધન પણ શું લાજજનક પલાયનથી બચી રહ્યો?
Verse 276
विशेषतो नरपतेर्विषम: प्रतिभाति मे | उस महासमरमें बहुत-से योद्धाओंके साथ किसी एक वीरका विशेषतः राजा दुर्योधनका युद्ध करना तो मुझे विषम (अयोग्य) प्रतीत हो रहा है
સંજય બોલ્યો—હે નરપતિ! આ મહાસમરમાં અનેક યોદ્ધાઓ મળીને એક જ વીર સામે લડવું મને વિશેષ કરીને અયોગ્ય લાગે છે; અને સૌથી વધુ, રાજા દુર્યોધનને આવી અસમાન લડાઈમાં મૂકવું મને અનુચિત જણાય છે.
Verse 293
एकस्य बहुभि: सार्ध शृणुष्व गदतो मम । संजयने कहा--भरतवंशी नरेश! आपके एकमात्र पुत्र दुर्योधनका शत्रुपक्षके बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ जो आश्चर्यजनक संग्राम हुआ था, उसे मैं बताता हूँ, सुनिये
સંજય બોલ્યો—હે ભરતવંશી નરેશ! મારી વાત સાંભળો. તમારા એકમાત્ર પુત્ર દુર્યોધનનો શત્રુપક્ષના બહુસંખ્યક યોદ્ધાઓ સાથે જે આશ્ચર્યજનક સંઘર્ષ થયો હતો, તે હું વર્ણવું છું.
Verse 313
भीमसेनपुरोगास्तं पञ्चाला: समुपाद्रवन् | नरेश्वरर आपके पुत्रद्वारा आपकी सेनाको आगे बढ़नेके लिये प्रेरित हुई देख भीमसेनको अगुआ बनाकर पांचालयोद्धाओंने दुर्योधनपर आक्रमण कर दिया
સંજય બોલ્યો—ભીમસેનને આગળ રાખીને પાંચાલ યોદ્ધાઓ ધસી આવ્યા અને તેના પર તૂટી પડ્યા. તમારા પુત્રે સેનાને આગળ વધવા પ્રેરિત કરી છે એમ જોઈ, તેમણે ભીમને અગ્રણી બનાવી દુર્યોધન પર આક્રમણ કર્યું.
Verse 323
त्रिभिस्त्रिभिर्यमौ वीरौ धर्मराजं च सप्तभि: । तब दुर्योधनने पाण्डुपुत्र भीमसेनको दस बाणोंसे, वीर नकुल और सहदेवको तीन-तीन बाणोंसे तथा धर्मराज युधिष्ठिरको सात बाणोंसे घायल कर दिया
સંજય બોલ્યો—પછી દુર્યોધને પાંડુપુત્ર ભીમસેનને દસ બાણોથી, યમજ વીરો નકુલ અને સહદેવને ત્રણ-ત્રણ બાણોથી તથા ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને સાત બાણોથી ઘાયલ કર્યો.
Verse 336
धृष्टद्युम्नं च विंशत्या द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभि: । तत्पश्चात् उसने राजा विराट और ट्रपदको छः:-छः बाणोंसे बींध डाला
સંજય બોલ્યા—તેણે ધૃષ્ટદ્યુમ્નને વીસ બાણોથી આઘાત કર્યો અને દ્રૌપદીના દરેક પુત્રને ત્રણ-ત્રણ બાણોથી ઘાયલ કર્યો। ત્યારબાદ તેણે રાજા વિરાટ અને રાજા દ્રુપદને છ-છ બાણોથી ભેદી નાખ્યા; પછી શિખંડીને સો બાણોથી, ધૃષ્ટદ્યુમ્નને ફરી વીસ બાણોથી, અને દ્રૌપદી-જાત રાજકુમારોને ત્રણ-ત્રણ બાણોથી આહત કર્યા।
Verse 346
शरैरवचकर्तोंग्रै: क्रुद्धो 5न्तक इव प्रजा: । तदनन्तर उस रफक्षेत्रमें उसने अपने भयंकर बाणोंद्वारा दूसरे-दूसरे सैकड़ों योद्धाओं
સંજય બોલ્યા—તીક્ષ્ણ, ક્ષુરધાર બાણોથી તે ક્રોધે ભરાઈ અંતક સમાન પ્રજાનો છેદ કરવા લાગ્યો। ત્યારબાદ તે રણક્ષેત્રમાં પોતાના ભયંકર શરોથી એક પછી એક સૈકડો યોદ્ધાઓ, હાથીઓ અને રથોને એ રીતે કાપી નાંખ્યા, જેમ ક્રોધગ્રસ્ત યમ સર્વ પ્રાણીઓનો વિનાશ કરે છે।
Verse 356
अदृश्यत रिपून् निष्नन् शिक्षयास्त्रबलेन च । दुर्योधनने अपने धनुषको खींचकर मण्डलाकार बना दिया था। वह अपनी शिक्षा और अस्त्र-बलसे इतनी शीघ्रताके साथ बाणोंको धनुषपर रखता
સંજય બોલ્યા—દુર્યોધને ધનુષ ખેંચીને તેને મંડળાકાર ફેરવ્યું. પોતાની શિક્ષા અને અસ્ત્ર-બળના પ્રભાવથી તે એટલી ઝડપથી બાણ ચઢાવતો, છોડતો અને શત્રુઓનો સંહાર કરતો કે કોઈ તેના આ કાર્યને જોઈ શકતું નહોતું।
Verse 363
अजसंरं मण्डलीभूतं ददृशु: समरे जना: । शत्रुओंके संहारमें लगे हुए दुर्योधनके सुवर्णमय पृष्ठवाले विशाल धनुषको सब लोग समरांगणमें सदा मण्डलाकार हुआ ही देखते थे
સંજય બોલ્યા—યુદ્ધમાં લોકોએ તેના ધનુષને અવિરત મંડળાકાર ફરતું જોયું. શત્રુ-સંહારમાં લાગેલા દુર્યોધનનું તે સુવર્ણ પીઠવાળું વિશાળ ધનુષ રણાંગણે સદા મંડળાકાર જ દેખાતું હતું।
Verse 373
तव पुत्रस्य कौरव्य यतमानस्य संयुगे । कुरुनन्दन! तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने दो भलल मारकर युद्धमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले आपके पुत्रके धनुषको काट दिया
સંજય બોલ્યા—હે કૌરવ્ય! જ્યારે તમારો પુત્ર યુદ્ધમાં પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો, ત્યારે—હે કુરુનંદન—રાજા યુધિષ્ઠિરે બે ભલ્લ બાણ મારીને વિજય માટે પ્રયત્નશીલ તમારા પુત્રનું ધનુષ કાપી નાખ્યું।
Verse 403
तिष्ठ तिछेति राजानं ब्रुवन् पाण्डवमभ्ययात् । तत्पश्चात् आपके प्रतापी पुत्रने दूसरा धनुष लेकर “खड़ा रह, खड़ा रह” ऐसा कहते हुए वहाँ पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिरपर आक्रमण किया
“ઊભો રહ, ઊભો રહ” એમ રાજાને કહી તે પાંડવ તરફ ધસી ગયો. ત્યારબાદ તમારા પ્રતાપી પુત્રે બીજું ધનુષ્ય હાથમાં લીધું અને ફરી ફરી “ઊભો રહ, ઊભો રહ” એમ કહેતાં ત્યાં પાંડુપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિર પર આક્રમણ કર્યું.
Verse 413
प्रत्युद्ययु: समुदिता: पठचाला जयगद्धिन: । उस महासमरमें आपके पुत्रको आते देख विजयकी अभिलाषा रखनेवाले पांचाल सैनिक संघबद्ध हो उसका सामना करनेके लिये आगे बढ़े
વિજયની ઇચ્છાવાળા પાંચાલો એકત્ર થઈ સંઘબદ્ધ બની પ્રતિઉત્તરરૂપે આગળ વધ્યા. તે મહાસમરમાં તમારા પુત્રને આવતો જોઈ પાંચાલ સૈનિકોએ પંક્તિઓ ગોઠવી તેને સામનો કરવા આગળ કૂચ કર્યું.
Verse 426
चण्डवातोद्धुतान् मेघान् गिरिरम्बुमुचो यथा । उस समय युद्धमें युधिष्ठिरको पकड़नेकी इच्छावाले द्रोणाचार्यने उन सब योद्धाओंको उसी प्रकार रोक दिया
જેમ પ્રચંડ પવનથી ધકેલાતા જળવર્ષી વાદળોને પર્વત અટકાવે છે, તેમ યુધિષ્ઠિરને પકડવાની ઇચ્છાવાળા દ્રોણાચાર્યે रणભૂમિમાં તે બધા યોદ્ધાઓને રોકી દીધા.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a leadership dilemma: whether to interpret defeat as mere tactical failure or as ethically conditioned consequence, compelling Droṇa to confront accusations while asserting that earlier injustices and ignored counsel have destabilized the polity and its war aims.
Strategic capacity alone is insufficient when governance violates restraint and fairness; durable protection depends on heeding wise counsel, maintaining social-ethical order, and recognizing that political acts generate downstream consequences that shape institutional resilience.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is implicit in Droṇa’s causal linking of past court conduct to present calamity, positioning the chapter as an interpretive node for understanding karmic and political causality within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.