Adhyaya 123

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ श्लोक मिलाकर कुल ४८३ “लोक हैं।) फल र (0) आज अत+- एकविशर्त्याधेकशततमो< ध्याय: सात्यकिके द्वारा पाषाणयोधी म्लेच्छोंकी सेनाका संहार और दुःशासनका सेनासहित पलायन धृतराष्ट्र रवाच सम्प्रमृद्य महत्‌ सैन्यं यान्तं शैनेयमर्जुनम्‌ । निर्ह्लीका मम ते पुत्रा: किमकुर्वत संजय

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—સંજય! શૈનેય સાત્યકી અને અર્જુન મારી વિશાળ સેના કચડીને આગળ વધતા હતા; ત્યારે મારા તે નિર્લજ્જ પુત્રોએ શું કર્યું?

Verse 2

कथं वैषां तदा युद्धे धृतिरासीन्मुमूर्षताम्‌ । शैनेयचरितं दृष्टवा यादृशं सव्यसाचिन:,वे सब-के-सब मरना चाहते थे। उस समय युद्धस्थलमें अर्जुनके समान ही सात्यकिका चरित्र देखकर उनकी कैसी धारणा हुई थी?

તે યુદ્ધમાં, જે બધા મરવા તૈયાર હતા, તેમામાં ત્યારે ધૈર્ય કેવી રીતે ઊભું થયું? અને સવ્યસાચી અર્જુન સમાન શૈનેય સાત્યકીનું ચરિત્ર જોઈને તેમના મનમાં કેવો નિશ્ચય જન્મ્યો?

Verse 3

कि नु वक्ष्यन्ति ते क्षात्र॑ सैन्यमध्ये पराजिता: । कथं नु सात्यकिर्युद्धे व्यतिक्रान्तो महायशा:

પોતાની જ સેનાના મધ્યમાં પરાજિત થઈ તેઓ પોતાના ક્ષાત્રબળનું શું વર્ણન કરશે? અને મહાયશસ્વી સાત્યકી યુદ્ધમાં આખી સેનાને લાંઘીને કેવી રીતે આગળ વધ્યો?

Verse 4

कथं च मम पुत्राणां जीवतां तत्र संजय । शैनेयोडभिययौ युद्धे तन्ममाचक्ष्य संजय,संजय! युद्धस्थलमें मेरे पुत्रोंके जीते-जी शिनिनन्दन सात्यकि किस तरह आगे जा सके? संजय! यह सब मुझे बताओ

સંજય! ત્યાં મારા પુત્રો જીવતા હોવા છતાં શિનિનંદન સાત્યકી યુદ્ધમાં કેવી રીતે આગળ વધ્યો? સંજય, એ બધું મને વિગતે કહો.

Verse 5

अत्यद्भुतमिदं तात त्वत्सकाशाच्छूणोम्यहम्‌ । एकस्य बहुभि: सार्ध शत्रुभिस्तैर्महारथै:

તાત! તમારા મુખેથી હું અતિ અદ્ભુત વાત સાંભળું છું—શત્રુદળના તે અનેક મહારથીઓ સાથે એકમાત્ર સાત્યકીનો એવો ઘોર સંઘર્ષ થયો.

Verse 6

विपरीतमहं मन्ये मन्दभाग्यं सुतं प्रति । यत्रावध्यन्त समरे सात्वतेन महारथा:

મારા મંદભાગ્ય પુત્ર માટે બધું જ વિપરીત થઈ રહ્યું છે એમ હું માનું છું; કારણ કે સમરભૂમિમાં સાત્વતવીર સાત્યકીએ અનેક મહારથીઓનો વધ કર્યો છે.

Verse 7

एकस्य हि न पर्याप्त यत्सैन्यं तस्प संजय । क़ुद्धस्य युयुधानस्य सर्वे तिष्ठन्तु पाण्डवा:,संजय! और सब पाण्डव तो दूर रहें, क्रोधमें भरे हुए अकेले सात्यकिके लिये भी मेरी सारी सेना पर्याप्त नहीं है

સંજય! ક્રોધથી પ્રજ્વલિત એ એક યુયુધાન (સાત્યકી) સામે મારી આખી સેના પણ પૂરતી નથી; પાંડવો તો દૂર રહે—તેઓ બધા અલગ ઊભા રહે.

Verse 8

निर्जित्य समरे द्रोणं कृतिनं चित्रयोधिनम्‌ । यथा पशुगणान्‌ सिंहस्तद्वद्धन्ता सुतानू मम

સમરમાં કૃતકર્મા અને વિચિત્ર યુદ્ધકૌશલ ધરાવતા દ્રોણાચાર્યને પણ પરાજિત કરીને સાત્યકી પછી મારા પુત્રોનો વધ કરશે—જેમ સિંહ પશુઓના ઝુંડને પાડી દે છે.

Verse 9

कृतवर्मादिश्ि: शूरैर्यत्तैर्बहुभिराहवे । युयुधानो न शकितो हन्तुं यत्‌ पुरुषर्षभ:,कृतवर्मा आदि बहुत-से शूरवीर समरांगणमें प्रयत्न करते ही रह गये; परंतु पुरुषप्रवर सात्यकि मारे न जा सके

કૃતવર્મા આદિ અનેક શૂરવીરો યુદ્ધભૂમિમાં સર્વશક્તિથી પ્રયત્ન કરતા રહ્યા; છતાં પુરુષશ્રેષ્ઠ યુયુધાન (સાત્યકી)ને તેઓ મારી શક્યા નહિ.

Verse 10

नैतदीदृशकं युद्ध॑ कृतवांस्तत्र फाल्गुन: । यादृशं कृतवान्‌ युद्ध शिनेर्नप्ता महायशा:,शिनिके महायशस्वी पौत्र सात्यकिने वहाँ जैसा युद्ध किया, वैसा तो अर्जुनने भी नहीं किया था

ત્યાં ફાલ્ગુન અર્જુને પણ એવું યુદ્ધ કર્યું ન હતું, જેવું શિનિના મહાયશસ્વી પૌત્ર સાત્યકીએ કર્યું હતું.

Verse 11

संजय उवाच तव दुर्मन्त्रिते राजन्‌ दुर्योधनकृतेन च । शृणुष्वावहितो भूत्वा यत्‌ ते वक्ष्यामि भारत

સંજય બોલ્યો—રાજન! તમારી દુર્મંત્રણા અને દુર્યોધનના કૃત્યોને કારણે આ બધું બન્યું છે. હે ભારત! હું જે કહું તે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.

Verse 12

ते पुनः संन्यवर्तन्त कृत्वा संशप्तकान्‌ मिथ: । परां युद्धे मतिं क्रूरां तव पुत्रस्य शासनात्‌

તમારા પુત્રના આદેશથી તેઓ પરસ્પર શપથ બાંધી ફરી સંશપ્તક બન્યા અને યુદ્ધ માટે અત્યંત ક્રૂર નિશ્ચય કરીને પાછા વળ્યા.

Verse 13

त्रीणि सादिसहस््राणि दुर्योधनपुरोगमा: । शककाम्बोजबाह्लीका यवना: पारदास्तथा

દુર્યોધનને આગળ રાખીને ત્રણ હજાર યોદ્ધાઓ—શક, કામ્બોજ, બાહ્લીક, યવન અને પારદ વગેરે—શૈનેય સાત્યકી પર તૂટી પડ્યા; જેમ પતંગિયા ધધકતી આગમાં ઝંપલાવે.

Verse 14

कुलिन्दास्तड्भणाम्बष्ठा: पैशाचाश्न सबर्बरा: । पर्वतीयाश्न राजेन्द्र क़ुद्धा: पाषाणपाणय:

સંજય બોલ્યો—રાજેન્દ્ર! કુલિંદ, તંગણ, અંબષ્ઠ, પૈશાચ, બર્બર તથા પર્વતીય યોદ્ધાઓ—બધા ક્રોધિત થઈ, હાથમાં પથ્થરો લઈને, શૈનેય (સાત્યકી) પર એમ ધસી આવ્યા જેમ પતંગિયા પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં ઝંપલાવે છે।

Verse 15

।। युक्ताश्न पर्वतीयानां रथा: पाषाणयोधिनाम्‌

સંજય બોલ્યો—પથ્થરથી યુદ્ધ કરનારા તે પર્વતીય યોદ્ધાઓના રથો પર્વતમાં જન્મેલા અશ્વોથી જોડાયેલા હતા।

Verse 16

ततो रथसहस्रेण महारथशतेन च

પછી એક હજાર રથો, સો મહારથીઓ અને અસંખ્ય પદાતિઓ સાથે તેઓ શૈનેય (સાત્યકી) પર ધસી આવ્યા।

Verse 17

द्विरदानां सहस्नरेण द्विसाहसैश्व॒ वाजिभि: । शरवर्षाणि मुज्चन्तो विविधानि महारथा:

એક હજાર હાથીઓ અને બે હજાર ઘોડાઓ સાથે તે મહારથીઓ વિવિધ પ્રકારના બાણવર્ષા છોડતા રહ્યા।

Verse 18

तांश्व संचोदयन्‌ सर्वान्‌ घ्नतैनमिति भारत

હે ભારત! તે સૌને ઉશ્કેરતો બોલ્યો—“એને ઘાત કરો!”

Verse 19

तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं महत्‌

સંજય બોલ્યો—ત્યાં અમે શૈનેયનું અદ્ભુત, મહાન પરાક્રમ અને વીરચરિત જોયું.

Verse 20

अवधीच्च रथानीकं द्विरदानां च तद्‌ बलम्‌

સંજય બોલ્યો—તેણે રથોની ટુકડીને પણ કાપી પાડી અને હાથીઓના તે બળને પણ નાશ કર્યું; આમ યુદ્ધમધ્યે શત્રુની ગોઠવેલી શક્તિને વધુ તોડી નાંખી.

Verse 21

तत्र चक्रैविमथितैर्भग्नैश्न परमायुधै:

સંજય બોલ્યો—ત્યાં રથચક્રોથી યુદ્ધભૂમિ મથાઈ ને ફાટી ગઈ હતી, અને શ્રેષ્ઠતમ આયુધો પણ તૂટી ગયા હતા.

Verse 22

अक्षैश्व बहुधा भग्नैरीषादण्डकबन्धुरै: । कुण्जरैर्मथितैश्वापि ध्वजैश्व विनिपातितैः

સંજય બોલ્યો—યુદ્ધભૂમિ અનેક રીતે છવાઈ ગઈ હતી—અક્ષ તૂટેલા રથો, તૂટી ગયેલા જૂ અને ઈષાદંડ-બંધુર, મથાઈ-કચડાયેલા હાથીઓ અને પાડી દેવાયેલા ધ્વજો વડે.

Verse 23

वर्मभिश्व तथानीकैव्यवरकीर्णा वसुंधरा । वहाँ चूर-चूर हुए चक्‍कों, टूटे हुए उत्तमोत्तम आयुधों, टूक-टूक हुए धुरों, खण्डित हुए ईषादण्डों और बन्धुरों, मथे गये हाथियों, तोड़कर गिराये हुए ध्वजों, छिन्न-भिन्न कवचों और विनष्ट हुए सैनिकोंकी लाशोंसे वहाँकी पृथ्वी पट गयी थी || २१-२२ ह ।।

સંજય બોલ્યો—ત્યાં ધરતી કવચો અને વિખેરાયેલા સેનાવ્યૂહોથી છવાઈ ગઈ હતી; અને, હે મારિષ, હાર, આભૂષણ, વસ્ત્રો તથા રથોના ખેંચવાના પટ્ટા/લગામ જેવા અનુકર્ષોથી પણ તે ભૂમિ ભરાઈ ગઈ હતી.

Verse 24

गिरिरूपधराश्चापि पतिता: कुज्जरोत्तमा:

સંજય બોલ્યો—પર્વતસમાન રૂપ ધારણ કરનારા શ્રેષ્ઠ હાથીઓ પણ પડી ગયા.

Verse 25

सुप्रतीककुले जाता महापद्मकुले तथा,नरेश्वर! सुप्रतीक, महापद्मय, ऐरावत तथा अन्य [पुण्डरीक, पुष्पदन्‍्त और सार्वभौम-- (इन) दिग्गजोंके] कुलोंमें उत्पन्न हुए बहुतेरे दंतार हाथी भी वहाँ धरतीपर लोट रहे थे

સંજય બોલ્યો—નરેશ્વર! સુપ્રતીક અને મહાપદ્મના કુળોમાં, તેમજ ઐરાવતના કુળમાં, અને પુણ્ડરીક, પુષ્પદંત, સર્વભૌમ વગેરે પ્રસિદ્ધ દિગ્ગજ-કુળોમાં જન્મેલા અનેક દંતાળ હાથીઓ ત્યાં ધરતી પર લોટતા હતા.

Verse 26

ऐरावतकुले चैव तथान्येषु कुलेषु च । जाता दन्तिवरा राजन्‌ शेरते बहवो हता:

સંજય બોલ્યો—રાજન! ઐરાવતના કુળમાં તથા અન્ય કુળોમાં જન્મેલા અનેક શ્રેષ્ઠ દંતાળ હાથીઓ માર્યા જઈ ત્યાં ધરતી પર પડ્યા હતા.

Verse 27

वनायुजानू्‌ पर्वतीयान्‌ काम्बोजान्‌ बाह्विकानपि | तथा हयवरान्‌ राजन्‌ निजघ्ने तत्र सात्यकि:

સંજય બોલ્યો—રાજન! ત્યાં સાત્યકીએ વનાયુ, પર્વતીય, કામ્બોજ અને બાહ્લીક પ્રદેશોમાં ઉત્પન્ન થયેલા શ્રેષ્ઠ અશ્વોને પણ ઢાળી દીધા.

Verse 28

नानादेशसमुत्थांश्व नानाजातींश्व दन्तिन: । निजघ्ने तत्र शैनेय: शतशो5थ सहस्रश:,शिनिके उस वीर पौत्रने अनेक देशोंमें उत्पन्न हुए विभिन्न जातिके सैकड़ों और हजारों हाथियोंका भी संहार कर डाला

સંજય બોલ્યો—ત્યાં શિનિના વીર પૌત્ર શૈનેય (સાત્યકી) એ અનેક દેશોમાં ઉત્પન્ન થયેલા, વિવિધ જાતિના હાથીઓને સૈકડાઓ અને હજારોની સંખ્યામાં સંહાર્યા.

Verse 29

तेषु प्रकाल्यमानेषु दस्यून्‌ दुःशासनोडब्रवीत्‌ । निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं कि सृतेन व:

જ્યારે તે હાથીઓને મૃત્યુના જડબાં તરફ હાંકી લઈ જવાતા હતા, ત્યારે દુઃશાસને લૂંટારુ દસ્યોને કહ્યું— “અધર્મ અજાણ યોદ્ધાઓ! આમ ભાગવાથી તમને શું મળશે? પાછા વળો અને યુદ્ધ કરો; આ પલાયનનો તમને શું ઉપયોગ?”

Verse 30

तांश्वातिभग्नान्‌ सम्प्रेक्ष्य पुत्रो द:ःशासनस्तव । पाषाणयोधिन: शूरान्‌ पर्वतीयानचोदयत्‌

તેમને સંપૂર્ણ રીતે તૂટી પડેલા અને અસ્તવ્યસ્ત રીતે ભાગતા જોઈ, તમારા પુત્ર દુઃશાસને પથ્થરો વડે યુદ્ધ કરનારા શૂરવીર પર્વતીયોને આગળ ધપાવ્યા।

Verse 31

अभश्मयुद्धेषु कुशला नैतज्जानाति सात्यकि: । अश्मयुद्धमजानन्तं घ्नतैनं युद्धकार्मुकम्‌

“વીરો! તમે પથ્થરો વડે યુદ્ધ કરવામાં કુશળ છો; સાત્યકિ આ કળા જાણતો નથી. પથ્થર-યુદ્ધ ન જાણતા છતાં યુદ્ધ ઇચ્છનાર આ ધનુર્ધર શત્રુને તમે સંહાર કરો.”

Verse 32

तथैव कुरव: सर्वे नाश्मयुद्धविशारदा: । अभिद्रवत मा भैष्ट न व: प्राप्स्पति सात्यकि:,“इसी प्रकार समस्त कौरव भी प्रस्तरयुद्धमें प्रवीण नहीं हैं। अतः तुम डरो मत। आक्रमण करो। सात्यकि तुम्हें नहीं पा सकता”

“એ જ રીતે બધા કૌરવો પણ પથ્થર-યુદ્ધમાં નિષ્ણાત નથી. તેથી ડરો નહીં—આક્રમણ કરો. સાત્યકિ તમને પહોંચી શકશે નહીં.”

Verse 33

ते पर्वतीया राजान: सर्वे पाषाणयोधिन: । अभ्यद्रवन्त शैनेयं राजानमिव मन्त्रिण:,जैसे मन्त्री राजाके पास जाते हैं, उसी प्रकार वे पाषाणयोधी समस्त पर्वतीय नरेश सात्यकिकी ओर दौड़े

ત્યારે તે બધા પર્વતીય રાજાઓ—પથ્થરો વડે યુદ્ધ કરનારા—જેમ મંત્રીઓ રાજા પાસે દોડી જાય, તેમ શૈનેય (સાત્યકિ) તરફ ધસી ગયા।

Verse 34

ततो गजशिर:प्रख्यैरुपलै: शैलवासिन: । उद्यतैर्युयुधानस्य पुरतस्तस्थुराहवे

ત્યારે પર્વતવાસી યોદ્ધાઓ હાથીના મસ્તક સમાન વિશાળ પથ્થરો ઊંચા કરીને રણભૂમિમાં યુયુધાનના સમક્ષ યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ઊભા રહ્યા.

Verse 35

क्षेपणीयैस्तथाप्यन्ये सात्वतस्य वधैषिण: । चोदितास्तव पुत्रेण सर्वतो रुरुधुर्दिश:

તમારા પુત્ર દુઃશાસનના પ્રેરણાથી સાત્વત સાત્યકિનો વધ ઇચ્છનારા અન્ય અનેક સૈનિકોએ પણ ક્ષેપણીય શસ્ત્રો ઉઠાવી ચારેય તરફથી સાત્યકિની દિશાઓ અવરોધી દીધી.

Verse 36

तेषामापततामेव शिलायुद्ध॑ं चिकीर्षताम्‌ । सात्यकि: प्रतिसंधाय निशितान्‌ प्राहिणोच्छरान्‌

શિલાયુદ્ધ કરવા ઇચ્છતા તેઓ ધસી આવતાં જ સાત્યકીએ નિશાન સાધીને તીક્ષ્ણ બાણો તેમના પર છોડ્યા.

Verse 37

तामश्मवृष्टिं तुमुलां पर्वतीय: समीरिताम्‌ । चिच्छेदोरगसंकाशै्नासचै: शिनिपुड्रव:,पर्वतीय सैनिकोंद्वारा की हुई उस भयंकर पाषाणवर्षाको शिनिप्रवर सात्यकिने अपने सर्पतुल्य नाराचोंद्वारा छिन्न-भिन्न कर दिया

પર્વતીય સૈનિકોએ વરસાવેલી તે ભયંકર, ગર્જનાભરી પથ્થરવૃષ્ટિને શિનિવંશપ્રવર સાત્યકીએ સર્પસમાન નારાચ બાણોથી ચીરીને ચુરચુર કરી નાખી.

Verse 38

तैरश्मचूर्णै्दीप्यद्धि: खद्योतानामिव व्रजै: । प्राय: सैन्यान्यहन्यन्त हाहाभूतानि मारिष

માનનીય નરેશ! જુગનુઓના ઝુંડ સમાન દીપ્ત એવા પથ્થરચૂર્ણોથી લગભગ સમગ્ર સેનાઓ ઘાયલ થઈ ગઈ અને ‘હા હા’ એવો હાહાકાર મચી ગયો.

Verse 39

ततः पड्चशतं शूरा: समुद्यतमहाशिला: । निकृत्तबाहवो राजन निपेतुर्धरणीतले,राजन! तदनन्तर बड़े-बड़े प्रस्तरखण्ड उठाये हुए पाँच सौ शूरवीर अपनी भुजाओंके कट जानेसे धरतीपर गिर पड़े

ત્યારબાદ, હે રાજન, મહાશિલાઓ ઊંચી ઉઠાવેલા પાંચસો શૂરવીરો—ભુજાઓ કપાઈ જવાથી—ધરતી પર પટકાયા।

Verse 40

पुनर्दशशताश्चान्ये शतसाहस्रिणस्तथा । सोपलैर्बाहुिभिश्क्िन्नै: पेतुरप्राप्पय सात्यकिम्‌

ફરી અન્ય ટોળાં—ક્યાંક હજાર અને ક્યાંક લાખ—સાત્યકી સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ, પથ્થર પકડી રાખેલા કપાયેલા હાથો સાથે ધરતી પર પડી ગયા।

Verse 41

(सात्वतस्य च भल्‍्लेन निष्पिष्टैस्तैस्तथाद्रिभि: । न्यपतन्‌ निहता म्लेच्छास्तत्र तत्र गतासव: ।।

સાત્વત (સાત્યકી)ના ભલ્લોથી ચુરચુર થયેલા શિલાખંડોથી જ દબાઈને મ્લેચ્છ યોદ્ધાઓ માર્યા ગયા અને પ્રાણહીન થઈ અહીં-તહીં પડી રહ્યા. છતાં, મહાત્મા સાત્વત યુદ્ધમાં તેમને સંહારતા હતા ત્યારે તેઓ સાત્વત પર અત્યંત ભયંકર પથ્થરવર્ષા વરસાવતા રહ્યા. પાષાણોથી યુદ્ધ કરનારા, વિજય માટે પ્રયત્નશીલ અને અડગ, અનેક સહસ્ર શૂરવીરોને સાત્યકીએ મારી નાખ્યા; તે દૃશ્ય જાણે અદ્ભુત હતું।

Verse 42

ततः पुनर्व्यात्तमुखास्ते5श्मवृष्टी: समनन्‍्ततः । अयोहस्ता: शूलहस्ता दरदास्तड्रणा: खसा:

ત્યારબાદ ફરી, ક્રોધથી મોં ફાડીને ઊભેલા દરદ, તંગણ અને ખસ—હાથમાં લોખંડના ગદા-ગોળા અને ત્રિશૂલ લઈને—ચારેય તરફથી સાત્યકી પર પથ્થરવર્ષા કરવા લાગ્યા।

Verse 43

लम्पाकाश्न कुलिन्दाश्न चिक्षिपुस्तांश्न सात्यकि: । नाराचै: प्रतिचिच्छेद प्रतिपत्तिविशारद:

લમ્પાકા અને કુલિંદોએ પ્રહાર કર્યા; પરંતુ પ્રતિપત્તિમાં નિપુણ સાત્યકીએ પોતાના નારાચોથી તે બધું કાપી નિષ્ફળ કરી દીધું।

Verse 44

अद्रीणां भिद्यमानानामन्तरिक्षे शितै: शरै: । शब्देन प्राद्रवन्‌ संख्ये रथाश्वगजपत्तय:

Sañjaya said: As sharp arrows split the rocky masses in mid-air, the crashing sound of those shattering stones spread terror; and on the battlefield charioteers, horsemen, elephant-corps, and foot-soldiers broke ranks and ran in all directions. The verse underscores how war’s violence and noise can dissolve discipline and courage, driving even trained forces into panic.

Verse 45

अश्मचूर्णरवाकीर्णा मनुष्यगजवाजिन: । नाशवनुवन्नवस्थातु भ्रमरैरिव दंशिता:,पत्थरके चूर्णोंसे व्याप्त हुए मनुष्य, हाथी और घोड़े वहाँ ठहर न सके, मानो उन्हें भ्रमरोंने डस लिया हो

Sañjaya said: The ground was strewn and filled with the roar of stone-dust; men, elephants, and horses could not hold their positions there, as if they had been stung by swarming bees. The image underscores the battlefield’s intolerable violence—so overwhelming that even the strongest beings lose steadiness and order amid the chaos.

Verse 46

हतशिष्टा: सरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डिका: । (विभिन्नशिरसो राजन दन्तैश्छिन्नेश्व॒ दन्तिन: । निर्धूतैश्व॒ करैनागा व्यड्राश्न शतश: कृता: ।।

Verse 47

(अश्मनां भिद्यमानानां सायकै: श्रूयते ध्वनि: । घद्मपत्रेषु धाराणां पतन्तीनामिव ध्वनि: ।।

Sanjaya said: “The sound was heard of stones being shattered by arrows—like the soft, continuous murmur of streams falling upon lotus-leaves. Then, O revered one, a great roar arose from your army, tormented by Madhava’s warrior (Sātyaki), like the ocean swelling in thunder on the day of the full moon.”

Verse 48

तं शब्द तुमुलं श्र॒ुत्वा द्रोणो यन्तारमब्रवीत्‌ । एष सूत रणे क्रुद्ध: सात्वतानां महारथ:

Sañjaya said: Hearing that tumultuous roar, Droṇa addressed his charioteer: “O charioteer, this great chariot-warrior of the Sātvatas, enraged in battle, is moving about like Death itself, repeatedly rending the Kaurava host. Drive my chariot to the very place from which that dreadful sound is rising.”

Verse 49

दारयन्‌ बहुधा सैन्यं रणे चरति कालवत्‌ | यत्रैष शब्दस्तुमुलस्तत्र सूत रथं नय

સેનાને વારંવાર ચીરીને તે રણમાં જાણે કાળ સમાન વિચરે છે. હે સૂત! જ્યાં આ તુમુલ ગર્જના ઊઠે છે ત્યાં રથ લઈ જા.

Verse 50

पाषाणयोधिभिननू्‌नं युयुधान: समागत: । तथा हि रथिन: सर्वे ह्वियन्ते विद्रुतैर्हयै:

નિશ્ચયે યુયુધાન પાષાણ-આયુધધારી યોધાઓ સાથે ઘનિષ્ઠ યુદ્ધમાં પડ્યો છે; તેથી જ ભયથી ઉછળેલા ઘોડા સર્વ રથીઓને રણભૂમિ બહાર ખેંચી લઈ જાય છે.

Verse 51

विशस्त्रकवचा रुग्णास्तत्र तत्र पतन्ति च । न शवनुवन्ति यन्तार: संयन्तुं तुमुले हयान्‌

શસ્ત્ર અને કવચ વિનાના, પ્રહારોમાં ઘાયલ થયેલા યોધાઓ અહીં-ત્યાં પડી રહ્યા છે. આ તુમુલ યુદ્ધમાં સારથીઓ પણ પોતાના ઘોડાઓને કાબૂમાં રાખી શકતા નથી.

Verse 52

इत्येतद्‌ वचन श्रुत्वा भारद्वाजस्य सारथि: । प्रत्युवाच ततो द्रोणं सर्वशस्त्रभूतां वरम्‌

આ વચન સાંભળી ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણના સારથીએ, સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા દ્રોણને ત્યારે પ્રત્યుత્તર આપ્યો.

Verse 53

सैन्यं द्रवति चायुष्मन्‌ कौरवेयं समन्तत: । पश्य योधान्‌ रणे भग्नान्‌ धावतो वै ततस्तत:

હે આયુષ્માન! કૌરવોની સેના ચારે તરફથી તૂટી ને વહેતી જાય છે. જુઓ—રણમાં ભંગ થયેલા યોધાઓ સર્વ દિશામાં દોડી રહ્યા છે.

Verse 54

द्रोणाचार्यका यह वचन सुनकर सारथिने सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ द्रोणसे इस प्रकार कहा--'आयुष्मन्‌! कौरव-सेना चारों ओर भाग रही है। देखिये, रणक्षेत्रमें वे सब योद्धा व्यूह-भंग करके इधर-उधर दौड़ रहे हैं ।।

સંજય બોલ્યા—આ સાંભળીને સારથીએ સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણાચાર્યને કહ્યું—“આયુષ્માન! કૌરવસેના ચારે તરફ ભાગી રહી છે. જુઓ, રણક્ષેત્રમાં વ્યૂહ તૂટી ગયો છે અને બધા યોદ્ધાઓ અહીં-ત્યાં દોડી રહ્યા છે. અને પાંડવો સાથે સંગઠિત શૂર પાંચાલો એક જ નિશ્ચયથી—તમારો વધ કરવા—બધી દિશાઓથી તમારાં પર જ ધસી આવે છે.”

Verse 55

अत्र कार्य समाधत्स्व प्राप्तकालमरिंदम । स्थाने वा गमने वापि दूरं यातश्न सात्यकि:

“શત્રુદમન! આ ક્ષણે જે કર્તવ્ય પ્રાપ્ત થયું છે તેમાં મન સ્થિર કરો. અહીં જ રહેવું કે અન્યત્ર જવું—નિર્ણય કરો; કારણ કે સાત્યકી તો બહુ દૂર નીકળી ગયો છે.”

Verse 56

तथैवं वदतस्तस्य भारद्वाजस्य सारथे: । प्रत्यदृश्यत शैनेयो निध्नन्‌ बहुविधान्‌ रथात्‌,द्रोणाचार्यका सारथि जब इस प्रकार कह रहा था, उसी समय शिनिनन्दन सात्यकि बहुतेरे रथियोंका संहार करते दिखायी दिये

સંજય બોલ્યા—ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણના સારથી આ રીતે બોલી રહ્યો હતો, એટલામાં જ શૈનેય યુયુધાન (સાત્યકી) દેખાયો; તે અનેક રથિયોને ઘાયલ કરી સંહાર કરતો આગળ વધતો હતો.

Verse 57

ते वध्यमाना: समरे युयुधानेन तावका: । युयुधानरथं त्यक्त्वा द्रोणानीकाय दुद्गरुवु:,समरांगणमें युयुधानकी मार खाते हुए आपके सैनिक उनके रथको छोड़कर द्रोणाचार्यकी सेनाकी ओर भाग गये

સંજય બોલ્યા—સમરમાં યુયુધાનના પ્રહારથી વઘાતાં તમારા સૈનિકો યુયુધાનના રથને છોડીને દ્રોણાચાર્યના સેનાવ્યૂહ તરફ દોડી ગયા.

Verse 58

यैस्तु दुःशासन: सार्ध रथै: पूर्व न्यवर्तत । ते भीतास्त्वभ्यधावन्त सर्वे द्रोणरथं प्रति,पहले दुःशासन जिन रथियोंके साथ लौटा था, वे सब-के-सब भयभीत होकर द्रोणाचार्यके रथकी ओर भाग गये

સંજય બોલ્યા—દુઃશાસન અગાઉ જેમના રથિયોની સાથે પાછો ફર્યો હતો, તે બધા ભયથી કંપતાં દ્રોણાચાર્યના રથ તરફ જ દોડી ગયા.

Verse 120

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका शत्रुसेनामें प्रवेश और दुर्योधनका पलायनविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં સાત્યકીના શત્રુસેનામાં પ્રવેશ અને દુર્યોધનના પલાયનનું વર્ણન કરતો એકસો વીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 121

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिकप्रवेशे एकविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતે દ્રોણપર્વણિ જયદ્રથવધપર્વણિ સાત્યકિપ્રવેશે એકવિંશત્યધિકશતતમોऽધ્યાયઃ।

Verse 153

शूरा: पञ्चशता राजन्‌ शैनेयं समुपाद्रवन्‌ | राजन! पत्थरोंद्वारा युद्ध करनेवाले पर्वतीयोंके पाँच सौ शूरवीर रथी युद्धके लिये सुसज्जित हो सात्यकिपर चढ़ आये

રાજન! પાંચસો શૂરવીરો શૈનેય (સાત્યકી) પર એકસાથે તૂટી પડ્યા. તેઓ પર્વતીય યુદ્ધવીરો હતા, પથ્થરો ફેંકીને યુદ્ધ કરવા માં નિપુણ; યુદ્ધ માટે સજ્જ થઈ સાત્યકી પર ચઢી આવ્યા।

Verse 173

अभ्यद्रवन्त शैनेयमसंख्येयाश्ष पत्तय: । तत्पश्चात्‌ एक हजार रथी

શૈનેય (સાત્યકી) પર અસંખ્ય પદાતિ સૈનિકો તૂટી પડ્યા. ત્યારબાદ એક હજાર રથી, સો મહારથી, એક હજાર હાથી અને બે હજાર ઘોડેસવારો આવ્યા; સાથે અનેક અન્ય મહારથીઓ અને અગણિત પદાતિઓ નાનાપ્રકારના બાણોની વર્ષા કરતાં ચારે તરફથી સાત્યકી પર ધસી આવ્યા।

Verse 186

दुःशासनो महाराज सात्यकिं पर्यवारयत्‌ । भरतवंशी महाराज! “इस सात्यकिको मार डालो”, इस प्रकार उन समस्त सैनिकोंको प्रेरित करते हुए दुःशासनने उन्हें चारों ओरसे घेर लिया

મહારાજ! દુઃશાસને સાત્યકીને ચારે તરફથી ઘેરી લીધો. “આ સાત્યકીને મારી નાખો”—એમ કહી સર્વ સૈનિકોને ઉશ્કેરતો તે તેને સર્વ બાજુથી દબાવી બેઠો।

Verse 193

यदेको बहुभि: सार्धमसम्भ्रान्तमयुध्यत । वहाँ हमने सात्यकिका अत्यन्त अद्भुत चरित्र देखा कि वे बिना किसी घबराहटके अकेले ही बहुसंख्यक योद्धाओंके साथ युद्ध कर रहे थे

સંજય બોલ્યા—ત્યાં અમે સાત્યકીનું અતિ અદ્ભુત પરાક્રમ જોયું; તે નિર્ભ્રાંત, શાંતચિત્તે એકલો જ બહુસંખ્યક યોદ્ધાઓ સાથે યુદ્ધ કરતો હતો।

Verse 206

सादिनश्वैव तान्‌ सर्वान्‌ दस्यूनपि च सर्वशः । उन्होंने रथसेना और गजसेनाका तथा उन समस्त घुड़सवारों एवं लुटेरे म्लेच्छोंका भी सब प्रकारसे संहार कर डाला

સંજય બોલ્યા—તેણે રથસેના અને ગજસેના, તેમજ સર્વ ઘોડેસવારો અને લૂંટારૂ મ્લેચ્છ દસ્યોને પણ સર્વ રીતે સંહાર્યા।

Verse 236

संछन्ना वसुधा तत्र द्यौगग्रहैरिव भारत । माननीय भरतनरेश! योद्धाओंके हारों, आभूषणों, वस्त्रों और अनुकर्षोंसे आच्छादित हुई वहाँकी भूमि तारोंसे व्याप्त हुए आकाशके समान जान पड़ती थी

સંજય બોલ્યા—હે ભારત, હે ભરતવંશના માનનીય રાજા! ત્યાંની ધરતી યોદ્ધાઓના હાર, આભૂષણો, વસ્ત્રો અને શણગારની સામગ્રીથી ઢંકાઈ ગઈ હતી; તે તારાઓથી ભરેલા આકાશ જેવી લાગતી હતી।

Verse 2436

अजगज्जनस्य कुले जाता वामनस्य च भारत । भारत! अंजन और वामन नामक दिग्गजके कुलमें उत्पन्न हुए पर्वताकार श्रेष्ठ गजराज भी वहाँ धराशायी हो गये थे

સંજય બોલ્યા—હે ભારત! અંજન અને વામન નામના દિગ્ગજોના કુળમાં જન્મેલા પર્વતાકાર શ્રેષ્ઠ ગજરાજો પણ ત્યાં ધરાશાયી થઈ ગયા હતા।