Adhyaya 12
Droṇa’s Resolve to Restrain Yudhiṣṭhira and Arjuna’s Protective Vow (द्रोणस्य युधिष्ठिरनिग्रह-प्रयत्नः)
Upa-parva: Yudhiṣṭhira-nigraha-prayāsa (Episode: Droṇa’s attempt to seize Yudhiṣṭhira)
Saṃjaya reports that, upon learning of Droṇa’s intended move against Yudhiṣṭhira, the forces react with loud martial acclamations. The Pāṇḍava side quickly receives reliable intelligence about Bhāradvāja Droṇa’s objective. Yudhiṣṭhira assembles his brothers and the army and instructs Arjuna to act so that Droṇa’s plan does not succeed; he notes that Droṇa has declared a specific ‘opening’ (āntara) and that Arjuna is positioned to counter it. Arjuna replies with a twofold ethical stance: he will not undertake the killing of his teacher, yet he will not abandon the king; even at the cost of his life he will not forsake either obligation. He further asserts that as long as he lives, Droṇa cannot restrain Yudhiṣṭhira, even with extraordinary assistance. The chapter then shifts to operational description: instruments sound, both sides respond, formations advance, and a severe battle unfolds. Droṇa becomes visually and tactically dominant—likened to the midday sun—dispersing and confounding forces, pressing Dhṛṣṭadyumna’s contingent, and saturating directions with arrows, producing widespread disarray in the Pāṇḍava host.
Chapter Arc: भीष्म के पतन के बाद कौरव-शिविर में नया सेनापति चुना जाता है—भारद्वाजपुत्र द्रोण मध्य सेना में खड़े होकर धृतराष्ट्र-पुत्रों के सामने वचन और शर्तों की भूमि तैयार करते हैं। → दुर्योधन की अधीर आकांक्षा उभरती है: वह द्रोण से युधिष्ठिर को जीवित पकड़ लाने का वर माँगता है। द्रोण दुर्योधन की मनोदशा को टटोलते हुए पूछते हैं कि वह वध क्यों नहीं चाहता—क्या वह राज्य देकर सौहार्द/संधि चाहता है, या कोई और नीति छिपी है। → द्रोण अपनी प्रतिज्ञा को ‘अन्तर’ सहित बाँधते हैं—अर्जुन की अनुपस्थिति/असमर्थन की स्थिति में ही युधिष्ठिर को जीवित पकड़ लाने का संकल्प। इसी क्षण प्रतिज्ञा एक साथ आशा भी बनती है और छल-नीति का बीज भी। → दुर्योधन और कौरव-पक्ष द्रोण की प्रतिज्ञा को अपनी विजय-योजना मान लेते हैं; शिविरों और सैन्य-स्थानों में यह घोषणा गूँजती है, और अगले दिन की रणनीति इसी लक्ष्य के इर्द-गिर्द कस दी जाती है। → युधिष्ठिर-ग्रहण की घोषणा के साथ प्रश्न हवा में लटकता है—अर्जुन को कैसे दूर रखा जाएगा, और क्या द्रोण का ‘अन्तर’ कौरवों की अपेक्षा पर भारी पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
#स्न्पैमा+ () आजमाने द्ादशो<ड्ध्याय: दुर्योधनका वर मॉँगना और द्रोणाचार्यका युधिष्ठिरको अर्जुनकी अनुपस्थितिमें जीवित पकड़ लानेकी प्रतिज्ञा करना संजय उवाच हन्त ते कथयिष्यामि सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् । यथा स न्यपतद् द्रोण: सूदित: पाण्डुसृञ्जयै:
સંજય બોલ્યો—હાય! હું તમને બધું કહું છું, કારણ કે મેં તે પ્રત્યક્ષ જોયું છે—દ્રોણાચાર્ય કેવી રીતે પડ્યા અને પાંડવો તથા સૃંજયોએ તેમને કેવી રીતે માર્યા.
Verse 2
सेनापतित्व॑ सम्प्राप्प भारद्वाजो महारथ: । मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य पुत्र ते वाक्यमब्रवीत्,सेनापतिका पद प्राप्त करके महारथी द्रोणाचार्यने सारी सेनाके बीचमें आपके पुत्र दुर्योधनसे इस प्रकार कहा--
સંજય બોલ્યો—સેનાપતિપદ પ્રાપ્ત કરીને મહારથી ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણાચાર્યે સમગ્ર સેનાના મધ્યમાં તમારા પુત્ર દુર્યોધનને આ વચન કહ્યાં.
Verse 3
यत् कौरवाणामृषभादापगेयादनन्तरम् । सैनापत्येन यद् राजन् मामद्य कृतवानसि
સંજય બોલ્યો—રાજન! કૌરવોમાં શ્રેષ્ઠ ગંગાપુત્ર ભીષ્મ પછી આજે તમે મને સેનાપતિ નિમ્યો છે; આ કાર્યને અનુરૂપ પ્રતિફળ મારી પાસેથી સ્વીકારો. આજે તમારો કયો મનોભાવ હું પૂર્ણ કરું? તમને જે ઇચ્છા હોય તે જ માંગો.
Verse 4
सदृशं कर्मणस्तस्य फल प्राप्तुहि भारत । करोमि काम कं तेडद्य प्रवृणीष्व यमिच्छसि
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! તે કર્મને અનુરૂપ યોગ્ય ફળ મારી પાસેથી પ્રાપ્ત કરો. આજે તમારી કઈ ઇચ્છા હું પૂર્ણ કરું? તમને જે ગમે તે પસંદ કરો.
Verse 5
ततो दुर्योधनो राजा कर्णदुःशासनादिशभि: । सम्मन्त्रयोवाच दुर्धर्षमाचार्य जयतां बरम्,तब राजा दुर्योधनने कर्ण, दःशासन आदिके साथ सलाह करके विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ एवं दुर्जय आचार्य द्रोणसे इस प्रकार कहा--
સંજય બોલ્યો—પછી રાજા દુર્યોધને કર્ણ, દુઃશાસન વગેરે સાથે મંત્રણા કરીને, અદમ્ય આચાર્ય દ્રોણને—વિજયી વીરોમાં શ્રેષ્ઠને—આ રીતે કહ્યું.
Verse 6
ददासि चेद्ू वरं महाूं जीवग्राहं युधिष्ठिरम् । गृहीत्वा रथिनां श्रेष्ठ मत्समीपमिहानय,“आचार्य! यदि आप मुझे वर दे रहे हैं तो रथियोंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिकको जीवित पकड़कर यहाँ मेरे पास ले आइये”
સંજય બોલ્યો—હે રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ! જો તમે મને મહાવર આપતા હો, તો યુધિષ્ઠિરને જીવતો પકડીને અહીં મારી પાસે લઈ આવો.
Verse 7
ततः कुरूणामाचार्य: श्रुत्वा पुत्रस्य ते वच: । सेनां प्रहर्षषन् सर्वामिदं वचनमब्रवीत्,आपके पुत्रकी वह बात सुनकर कुरुकुलके आचार्य द्रोण सारी सेनाको प्रसन्न करते हुए इस प्रकार बोले--
સંજય બોલ્યો—પછી કુરુઓના આચાર્ય દ્રોણે તમારા પુત્રના તે વચન સાંભળી, સમગ્ર સેનાને હર્ષિત કરતાં આ વચન કહ્યું.
Verse 8
धन्य: कुन्तीसुतो राजन् यस्य ग्रहणमिच्छसि । न वधार्थ सुदुर्धर्ष वरमद्य प्रयाचसे
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિર ધન્ય છે, જેને તું જીવતો પકડવા ઇચ્છે છે. તે સદુર્ધર્ષ વીરના વધ માટે આજે તું મારી પાસે વર માગતો નથી.
Verse 9
किमर्थ च नरव्यात्र न वध॑ तस्य काड्क्षसे | नाशंससि क्रियामेतां मत्तो दुर्योधन ध्रुवम्
સંજય બોલ્યો—હે નરવ્યાઘ્ર! તને તેના વધની ઇચ્છા કેમ નથી? હે દુર્યોધન! મારી દ્વારા નિશ્ચિત રીતે થનારા યુધિષ્ઠિર-વધરૂપ આ કાર્યને તું કેમ મંજૂરી આપતો નથી?
Verse 10
आहोस्विद् धर्मराजस्य द्वेष्ठा तस्य न विद्यते । यदीच्छसि त्वं जीवन्तं कुलं रक्षसि चात्मन:
સંજય બોલ્યો—અથવા શું કારણ એ છે કે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર પ્રત્યે દ્વેષ રાખનાર આ લોકમાં કોઈ જ નથી? તેથી તું તેને જીવતો રાખવા ઇચ્છે છે અને પોતાના કુલની પણ રક્ષા કરવા માંગે છે.
Verse 11
अथवा भरतमश्रेष्ठ निर्जित्य युधि पाण्डवान् । राज्यं सम्प्रति दत्त्वा च सौक्रात्रं कर्तुमिच्छसि
સંજય બોલ્યો—અથવા, હે ભરતશ્રેષ્ઠ! યુદ્ધમાં પાંડવોને જીતીને, અત્યારે તેમનું રાજ્ય તેમને પાછું આપી, ભ્રાતૃભાવનો ઉત્તમ આદર્શ સ્થાપવા ઇચ્છે છે?
Verse 12
धन्य: कुन्तीसुतो राजा सुजातं चास्य धीमतः । अजातशशभ्नुता सत्या तस्य यत् स्निहाते भवान्
સંજય બોલ્યો—કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિર ધન્ય છે. તે બુદ્ધિમાન નરેશનો જન્મ અતિ ઉત્તમ છે; અને ‘અજાતશત્રુ’—અર્થાત્ ‘જેનો શત્રુ જન્મ્યો નથી’—એ ઉપાધિ પણ સાચી છે, કારણ કે તું પણ તેના પર સ્નેહ રાખે છે.
Verse 13
द्रोणेन चैवमुक्तस्य तव पुत्रस्य भारत | सहसा नि:सृतों भावो यो<स्य नित्यं हृदि स्थित:,भारत! द्रोणाचार्यके ऐसा कहनेपर तुम्हारे पुत्रके मनका भाव जो सदा उसके हृदयमें बना रहता था, सहसा प्रकट हो गया
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! દ્રોણે આ રીતે તારા પુત્રને કહ્યું ત્યારે, તેના હૃદયમાં સદા વસેલો ભાવ અચાનક ફાટી નીકળ્યો અને પ્રગટ થયો—દીર્ઘકાળથી છુપાયેલો આંતરિક અભિપ્રાય ઉજાગર કરતો.
Verse 14
नाकारो गूहितुं शक््यो बृहस्पतिसमैरपि । तस्मात्तव सुतो राजन प्रह्ृष्टो वाक्यमब्रवीत्
સંજય બોલ્યો—બૃહસ્પતિ સમાન બુદ્ધિમાન પુરુષો પણ પોતાનું સાચું રૂપ-ભાવ છુપાવી શકતા નથી. તેથી, હે રાજન, તમારો પુત્ર અત્યંત હર્ષિત થઈ આ વચન બોલ્યો.
Verse 15
वधे कुन्तिसुतस्थाजी नाचार्य विजयो मम । हते युधिष्ठिरे पार्था हन्यु: सर्वान् हि नो ध्रुवम्
“આચાર્ય! કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરનો વધ થાય તો મારી વિજયસિદ્ધિ નથી; કારણ કે યુધિષ્ઠિર હણાય તો પાર્થો નિશ્ચિતપણે અમને સૌને મારી નાંખશે.”
Verse 16
न च शक्या रणे सर्वे निहन्तुममरैरपि । (यदि सर्वे हनिष्यन्ते पाण्डवा: ससुता मृधे । ततः कृत्स्नं वशे कृत्वा नि:शेषं नृपमण्डलम् ।।
સંજય બોલ્યો—“રણમાં તેમને સૌને દેવતાઓ પણ મારી શકતા નથી. પાંડવો પોતાના પુત્રો સહિત યુદ્ધમાં માર્યા જાય તો પણ પુરુષોત્તમ વિષ્ણુ સ્વયં કૃષ્ણરૂપે સમગ્ર નૃપમંડળને નિઃશેષ વશમાં કરીને, સમુદ્ર અને વનો સહિત આ સમૃદ્ધ ધરતી જીતશે અને દ્રૌપદી કે કુંતીને અર્પણ કરશે. અથવા પાંડવોમાં જે કોઈ શેષ રહેશે, એ જ અમામાંથી કોઈને પણ શેષ રાખશે નહીં.”
Verse 17
सत्यप्रतिज्ञे त्वानीते पुनर्ययूतेन निर्जिते । पुनर्यास्यन्त्यरण्याय पाण्डवास्तमनुव्रता:
સંજય બોલ્યો—“સત્યપ્રતિજ્ઞ રાજા યુધિષ્ઠિરને પકડીને લાવવામાં આવે અને ફરી જુગારમાં તેને હરાવી દેવામાં આવે, તો તેના પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન પાંડવો ફરી વનમાં ચાલ્યા જશે.”
Verse 18
सो<यं मम जयो व्यक्त दीर्घकालं भविष्यति । अतो न वधमिच्छामि धर्मराजस्य कहिचित्,“इस प्रकार निश्चय ही मेरी विजय दीर्घकालतक बनी रहेगी। इसीलिये मैं कभी धर्मराज युधिष्ठिरका वध करना नहीं चाहता”
મારો આ વિજય નિશ્ચયે દીર્ઘકાળ સુધી ટકી રહેશે. તેથી હું ક્યારેય ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરનો વધ કરવા ઇચ્છતો નથી.
Verse 19
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें धृतराष््रविलापविषयक ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
તેના કૂટિલ અભિપ્રાયને જાણી તત્ત્વજ્ઞ, બુદ્ધિમાન દ્રોણે મનમાં વિચાર કરીને થોડું અંતર રાખી તેને વરદાન આપ્યું.
Verse 20
द्रोण उवाच न चेद् युधिष्ठिरं वीर: पालयत्यर्जुनो युधि । मन्यस्व पाण्डवश्रेष्ठमानीतं वशमात्मन:
દ્રોણ બોલ્યા—રાજન! જો યુદ્ધમાં વીર અર્જુન યુધિષ્ઠિરનું રક્ષણ ન કરે, તો પાંડવશ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરને તારા વશમાં આવી ગયો છે એમ માનજે.
Verse 21
न हि शक्यो रणे पार्थ: सेन्द्रैदेवासुरैरपि । प्रत्युद्यातुमतस्तात नैतदामर्षयाम्यहम्
તાત! રણમાં ઇન્દ્રસહિત દેવો અને અસુરો પણ પાર્થનો સામનો કરી શકતા નથી. તેથી, પુત્ર, હું તેની સામે ઊભો રહી યુદ્ધ કરવા ઉત્સાહિત નથી; આ મને સ્વીકાર્ય નથી.
Verse 22
असंशयं स मे शिष्यो मत्पूर्वश्चास्त्रकर्मणि | तरुण: सुकृतैर्युक्त एकायनगतश्च ह
નિઃસંદેહ તે મારો શિષ્ય છે અને અસ્ત્રવિદ્યાનો અભ્યાસ તેણે પ્રથમ મારી પાસેથી જ શીખ્યો હતો. છતાં તે યુવાન છે, અનેક પુણ્યકર્મોના ફળથી યુક્ત છે અને એક જ માર્ગ પર દૃઢ છે—વિજય અથવા મૃત્યુ. ઇન્દ્ર, રુદ્ર વગેરે દેવોથી તેણે ફરી અનેક દિવ્યાસ્ત્રો શીખ્યા છે અને તારા પ્રત્યે તેનો રોષ પણ વધ્યો છે. તેથી, રાજન, અર્જુન સાથે યુદ્ધ કરવાનો મને ઉત્સાહ નથી.
Verse 23
अस्त्राणीन्द्राच्च रुद्राच्च भूय: स समवाप्तवान् | अमर्षितश्न ते राज॑स्ततो नामर्षयाम्यहम्
દ્રોણ બોલ્યા—તે ઇન્દ્ર અને રુદ્ર પાસેથી ફરી અનેક દિવ્યાસ્ત્રો પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે. હે રાજન, તે તમારાપ્રતિ રોષથી પ્રજ્વલિત છે; તેથી હું આ સ્થિતિને ધૈર્યથી સહન કરી શકતો નથી અને અર્જુન સાથે યુદ્ધ કરવા માટે ઉત્સાહ પણ નથી રાખતો.
Verse 24
स चाफक्रम्यतां युद्धाद् येनोपायेन शक््यते । अपनीते ततः पार्थे धर्मराजो जितस्त्वया
દ્રોણ બોલ્યા—જે ઉપાયથી શક્ય હોય તે ઉપાયથી તેને યુદ્ધમાંથી દૂર હટાવો. પાર્થ (અર્જુન) રણભૂમિમાંથી દૂર થઈ જાય તો જાણો કે તે દ્વારા તમે ધર્મરાજ (યુધિષ્ઠિર)ને જીત્યા.
Verse 25
ग्रहणे हि जयस्तस्य न वधे पुरुषर्षभ । एतेन चाप्युपायेन ग्रहणं समुपैष्यसि,नरश्रेष्ठ) उनको पकड़ लेनेमें ही तुम्हारी विजय है, उनके वधरमें नहीं; परंतु इसी उपायसे तुम उन्हें पकड़ पाओगे
દ્રોણ બોલ્યા—હે પુરુષર્ષભ, તેની હત્યામાં નહીં, તેને પકડી લેવામાં જ તારી જીત છે; અને આ જ ઉપાયથી તું તેને કેદ કરી શકીશ.
Verse 26
अहं गृहीत्वा राजानं सत्यधर्मपरायणम् । आनयिष्यामि ते राजन् वशमद्य न संशय:
દ્રોણ બોલ્યા—સત્ય અને ધર્મમાં પરાયણ એવા રાજાને પકડીને, હે રાજન, આજે હું તેને તમારા વશમાં લઈ આવીશ; તેમાં કોઈ સંશય નથી.
Verse 27
यदि स्थास्यति संग्रामे मुहूर्तमपि मे5ग्रत: । अपनीते नरव्याप्रे कुन्तीपुत्रे धनंजये
દ્રોણ બોલ્યા—જો યુદ્ધમાં, શસ્ત્રહીન કરાયા પછી પણ, નરવ્યાઘ્ર કુન્તીપુત્ર ધનંજય મારા સામે એક મુહૂર્ત પણ ઊભો રહી શકે, તો…
Verse 28
राजन! पुरुषसिंह कुन्तीपुत्र अर्जुनके युद्धसे हट जानेपर यदि वे दो घड़ी भी मेरे सामने संग्राममें खड़े रहेंगे तो मैं आज सत्यधर्मपरायण राजा युधिष्ठिरको पकड़कर तुम्हारे वशमें ला दूँगा, इसमें संशय नहीं है ।।
દ્રોણ બોલ્યા—રાજન! જો પુરુષસિંહ કુંતીપુત્ર અર્જુન યુદ્ધમાંથી હટી જાય અને તેઓ મારા સામે રણમાં થોડો સમય પણ ઊભા રહે, તો આજે હું સત્ય-ધર્મપરાયણ રાજા યુધિષ્ઠિરને પકડીને તારા વશમાં લઈ આવીશ—એમાં શંકા નથી. પરંતુ રાજન, ફાલ્ગુન (અર્જુન) નજીક હોય ત્યારે રણમાં યુધિષ્ઠિરને ઇન્દ્ર સહિત દેવો અને અસુરો મળીને પણ પકડી શકતા નથી.
Verse 29
संजय उवाच सान्तरं तु प्रतिज्ञाते राज्ञो द्रोणेन निग्रहे | गृहीतं तममन्यन्त तव पुत्रा: सुबालिशा:
સંજય બોલ્યા—રાજન! દ્રોણાચાર્યે થોડું અંતર રાખીને રાજા યુધિષ્ઠિરને પકડવાની પ્રતિજ્ઞા કરી, ત્યારે તમારા મૂર્ખ પુત્રોએ તેમને પકડાયેલા જ માની લીધા.
Verse 30
पाण्डवेयेषु सापेक्ष द्रोणं जानाति ते सुतः । ततः प्रतिज्ञास्थैर्यार्थ स मन्त्रो बहुलीकृतः
તમારો પુત્ર જાણતો હતો કે દ્રોણાચાર્ય પાંડવો પ્રત્યે સાપેક્ષ (પક્ષપાતી) છે; તેથી તેમની પ્રતિજ્ઞા અડગ રહે એ માટે તેણે એ ગુપ્ત વાત પણ ઘણાંમાં ફેલાવી દીધી.
Verse 31
ततो दुर्योधनेनापि ग्रहणं पाण्डवस्य तत् | (स्कन्धावारेषु सर्वेषु यथास्थानेषु मारिष ।) सैन्यस्थानेषु सर्वेषु सुघोषितमरिंदम
શત્રુદમન કરનાર આર્ય ધૃતરાષ્ટ્ર! ત્યારબાદ દુર્યોધને પણ પાંડવને (યુધિષ્ઠિરને) પકડવાનો એ નિશ્ચય સર્વત્ર જાહેર કરાવ્યો—બધી છાવણીઓમાં, યથાસ્થાને અને સેનાના તમામ વિશ્રામસ્થાનોમાં તે ઊંચા સ્વરે ઘોષિત થયો.
Frequently Asked Questions
Arjuna must reconcile two obligations: reverence toward Droṇa as ācārya (refusing to kill him) and unwavering protection of Yudhiṣṭhira as sovereign leader; the chapter frames this as a constraint-based duty rather than a simple choice.
The text models role-ethics: duties are differentiated by relationship (teacher, king, kin), and effective action (nīti) is presented as compatible with restraint, truthfulness, and continuity of leadership under crisis.
No explicit phalaśruti appears in this unit; the chapter functions primarily as narrative-ethical documentation, emphasizing how vows, intelligence, and morale-signaling shape outcomes within the broader war framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.