Adhyaya 117

Verse 1

ऑपन--माज बछ। अप ऋाल पञ्चदशाधिकशततमो< ध्याय: सात्यकिके द्वारा कृतवर्माकी पराजय

સંજય બોલ્યો—હે રાજન! તમે મને જે પૂછો છો તે એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળો. મહાત્મા હાર્દિક્ય (કૃતવર્મા) દ્વારા ખદેડાતા પાંડવસેના લજ્જાથી નમ્ર થઈ ગઈ અને તમારા સૈનિકો હર્ષથી ઉલ્લસિત થયા—ત્યારે તે અથાહ સૈન્ય-સમુદ્રમાં આધાર શોધતા પાંડવો માટે સાત્યકી શૌર્યથી દ્વીપ સમાન આશ્રયદાતા બન્યો. હવે સાત્યકીનું પરાક્રમ સાંભળો।

Verse 2

लज्जयावनते चापि प्रहृष्टेश्नापि तावकै: । डीपो य आसीत्‌ पाण्डूनामगाथे गाधमिच्छताम्‌

સંજય બોલ્યો—હે રાજન! જ્યારે પાંડવસેના લજ્જાથી નમ્ર થઈ ગઈ અને તમારા સૈનિકો હર્ષથી પ્રહર્ષિત થયા, ત્યારે તે અગાધ સૈન્ય-સમુદ્રમાં આધાર શોધતા પાંડવો માટે સાત્યકી દ્વીપ સમાન આશ્રય બન્યો।

Verse 3

श्रुत्वा स निनदं भीम॑ तावकानां महाहवे । शैनेयस्त्वरितो राजन्‌ कृतवर्माणम भ्ययात्‌,राजन्‌! उस महासमरमें आपके सैनिकोंका भयंकर सिंहनाद सुनकर सात्यकिने तुरंत ही कृतवर्मापर आक्रमण किया

સંજય બોલ્યો—હે રાજન! મહાયુદ્ધમાં તમારા સૈનિકોના ભયંકર નાદને સાંભળી શૈનેય સાત્યકી તત્કાળ ત્વરિત થઈ કૃતવર્મા તરફ ધસી ગયો અને તેના પર ચઢી આવ્યો।

Verse 4

उवाच सारथिं तत्र क्रोधामर्षसमन्वित: । हार्दिक्याभिमुखं सूत कुरु मे रथमुत्तमम्‌,उन्होंने क्रोध और अमर्षमें भरकर वहाँ सारथिसे कहा--“सूत! तुम मेरे उत्तम रथको कृतवर्माके सामने ले चलो

ક્રોધ અને અમર્ષથી ભરાઈને તેણે ત્યાં સારથિને કહ્યું—“સૂત! મારું ઉત્તમ રથ હાર્દિક્ય (કૃતવર્મા) સામે લઈ ચાલ.”

Verse 5

कुरुते कदनं पश्य पाण्डुसैन्ये हामर्षित: । एनं जित्वा पुनः सूत यास्यामि विजयं प्रति,“देखो, वह अमर्षयुक्त होकर पाण्डव-सेनामें संहार मचा रहा है। सारथे! इसे जीतकर मैं पुनः अर्जुनके पास चलूँगा”

“જો, તે અમર્ષથી ઉગ્ર બની પાંડવ-સેનામાં સંહાર મચાવી રહ્યો છે. હે સારથી! એને જીતીને હું ફરી વિજય તરફ—અર્જુન પાસે—જઈશ.”

Verse 6

एवमुक्ते तु वचने सूतस्तस्य महामते । निमेषान्तरमात्रेण कृतवर्माणम भ्ययात्‌,महामते! सात्यकिके ऐसा कहनेपर सारथि पलक गिरते-गिरते रथ लेकर कृतवमकि पास जा पहुँचा

હે મહામતિ! એવું કહેતાં જ તેનો સારથી પલક ઝપકતાંમાં રથને કૃતવર્મા પાસે લઈ ગયો.

Verse 7

कृतवर्मा तु हार्दिक्य: शैनेयं निशितै: शरै: । अवाकिरत्‌ सुसंक्रुद्धस्ततो5क़्रुद्धयबत्‌ स सात्यकि:

હાર્દિક્ય કૃતવર્મા અત્યંત ક્રોધિત થઈ શૈનેય (સાત્યકી) પર તીક્ષ્ણ બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યો; તેથી સાત્યકીનો ક્રોધ પણ ભભૂકી ઊઠ્યો.

Verse 8

अथाशु निशितं भल्लं शैनेय: कृतवर्मण: । प्रेषयामास समरे शरांश्व चतुरो5परान्‌,उन्होंने तुरंत ही कृतवर्मापर समरभूमिमें एक तीखे भल्लका प्रहार किया। फिर चार बाण और मारे

પછી શૈનેયે તરત જ સમરમાં કૃતવર્મા પર એક તીક્ષ્ણ ભલ્લ પ્રહાર કર્યો અને તેની પાછળ વધુ ચાર બાણ છોડ્યાં.

Verse 9

ते तस्य जध्निरे वाहान्‌ भल्लेनास्याच्छिनद्‌ धनु: । पृष्ठरक्ष॑ं तथा सूतमविध्यन्निशितै: शरै:

તે ચાર બાણોએ કૃતવર્માના ચારેય ઘોડાં મારી નાખ્યા. સાત્યકીએ ભલ્લબાણથી તેનું ધનુષ કાપી નાખ્યું. પછી તીક્ષ્ણ શરોથી તેના પૃષ્ઠરક્ષક અને સારથીને પણ વીંધીને ઘાયલ કરી ક્ષતવિક્ષત કર્યા.

Verse 10

ततस्तं विरथं कृत्वा सात्यकि: सत्यविक्रम: । सेनामस्यार्दयामास शरै: संनतपर्वभि:,तदनन्तर सत्यपराक्रमी सात्यकिने कृतवर्माको रथहीन करके झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा उसकी सेनाको पीड़ित करना आरम्भ किया

ત્યારબાદ સત્યપરાક્રમી સાત્યકીએ કૃતવર્માને રથહીન કરી, વાંકાં ગાંઠવાળા બાણોથી તેની સેના પર પ્રહાર કરી તેને પીડાવા લાગ્યો.

Verse 11

अभज्यताथ पृतना शैनेयशरपीडिता । ततः प्रायात्‌ स त्वरित: सात्यकि: सत्यविक्रम:,सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हो कृतवर्माकी सेना भाग खड़ी हुई। तत्पश्चात्‌ सत्यपराक्रमी सात्यकि तुरंत आगे बढ़ गये

શૈનેયના બાણોથી પીડિત થઈ કૃતવર્માની સેના તૂટી ને છૂટીછવાઈ ભાગી ગઈ. ત્યારબાદ સત્યપરાક્રમી સાત્યકી ત્વરિત આગળ વધ્યો.

Verse 12

शृणु राजन्‌ यदकरोत्‌ तव सैन्येषु वीर्यवान्‌ । अतीत्य स महाराज द्रोणानीकमहार्णवम्‌,महाराज! पराक्रमी सात्यकिने द्रोणाचार्यके सैन्य-समुद्रको लाँधकर आपकी सेनाओंमें जो पराक्रम किया, उसका वर्णन सुनिये

હે રાજન, તારી સેનાઓમાં તે પરાક્રમી યોદ્ધાએ શું કર્યું તે સાંભળ. હે મહારાજ, દ્રોણાચાર્યના સમુદ્રસમાન મહાવ્યૂહને ઓળંગીને તેણે તારી સેનામાં પ્રવેશ કરી પરાક્રમ દર્શાવ્યો.

Verse 13

पराजित्य तु संहृष्ट: कृतवर्माणमाहवे । यन्तारमब्रवीच्छूर: शनैर्याहीत्यसम्भ्रमम्‌,उस महासमरमें कृतवर्माको पराजित करके हर्षमें भरे हुए शूरवीर सात्यकि बिना किसी घबराहटके सारथिसे बोले--'सूत! धीरे-धीरे चलो'

તે મહાસમરમાં કૃતવર્માને પરાજિત કરીને હર્ષથી ભરાયેલા શૂરવીર સાત્યકીએ, કોઈ ગભરાટ વિના, સારથીને કહ્યું—“સૂત, ધીમે ધીમે ચલાવ.”

Verse 14

दृष्टवा तु तव तत्‌ सैन्यं रथाश्वद्धिपसंकुलम्‌ । पदातिजनसम्पूर्णमब्रवीत्‌ सारथिं पुन:,रथ, घोड़े, हाथी और पैदलोंसे भरी हुई आपकी सेनाको देखकर सात्यकिने पुनः सारथिसे कहा--

રથો, ઘોડા અને હાથીઓથી ગીચ તથા પદાતિજનસમૂહથી પરિપૂર્ણ એવી તમારી સેના જોઈ સાત્યકીએ ફરી પોતાના સારથિને કહ્યું.

Verse 15

यदेतन्मेघसंकाशं द्रोणानीकस्य सव्यतः । सुमहत्‌ कुञ्जरानीकं यस्य रुक्मरथो मुखम्‌

હે સૂત! દ્રોણાચાર્યના વ્યૂહના ડાબા ભાગમાં મેઘસમૂહ સમાન ઘન અને વિશાળ જે ગજસેના દેખાય છે, તેના અગ્રભાગે રુક્મરથ ઊભો છે. ત્યાં ઘણા એવા શૂરવીર છે કે યુદ્ધમાં તેમને રોકવું અતિ કઠિન; દુર્યોધનની આજ્ઞાથી તેમણે પ્રાણમોહ ત્યજી યુદ્ધ માટે ઊભા રહ્યા છે.

Verse 16

एते हि बहव: सूत दुर्निवाराश्च संयुगे । दुर्योधनसमादिष्टा मदर्थे त्यक्तजीविता:

હે સૂત! આ તો ઘણા યોદ્ધાઓ છે અને યુદ્ધમાં અત્યંત દુર્નિવાર છે. દુર્યોધનની આજ્ઞાથી મારા નિમિત્તે તેમણે પ્રાણમોહ ત્યાગ્યો છે.

Verse 17

(न चाजित्वा रणे होतान्‌ शक: प्राप्तुं जयद्रथ: । नापि पार्थों मया सूत शक्‍्य: प्राप्तुं कथंचन ।।

હે સૂત! રણમાં આ આહૂત યોદ્ધાઓને પરાજિત કર્યા વિના ન તો જયદ્રથ સુધી પહોંચી શકાય, ન તો કોઈ રીતે હું પાર્થ (અર્જુન) સુધી પહોંચી શકું. તેઓ બધા એકસાથે સંગઠિત થઈ ઊભા છે—સમસ્ત વિદ્યાઓમાં નિષ્ણાત; રાજપુત્રો, મહાધનુર્ધરો, સૌ વિકરાંત યોદ્ધાઓ. ત્રિગર્તોના તે ઉદાર મહારથીઓ સોનાથી અલંકૃત ધ્વજાઓ ધરાવે છે.

Verse 18

मामेवाभिमुखावीरा योत्स्यमाना व्यवस्थिता: । अत्र मां प्रापय क्षिप्रमश्वांश्रोदय सारथे

તે વીર યોદ્ધાઓ યુદ્ધ કરવા તત્પર થઈ માત્ર મારી સામે જ ગોઠવાઈ ઊભા છે. હે સારથી! મને ત્યાં તુરંત પહોંચાડ; ઘોડાઓને ઝડપથી હાંકો.

Verse 19

ततः प्रायाच्छनै: सूत: सात्वतस्य मते स्थित:

ત્યારે સૂત (સારથી) સાત્વત (શ્રીકૃષ્ણ)ના અભિપ્રાયમાં સ્થિત રહી ધીમે ધીમે આગળ વધ્યો।

Verse 20

तमूहु: सारथेरवश्या वल्गमाना हयोत्तमा:

તેઓએ કહ્યું—સારથીના વશમાં રહેતા ઉત્તમ ઘોડા હવે અશાંત થઈ ઉછળતા-કૂદતા આગળ ધસી રહ્યા છે।

Verse 21

आपततन्तं रणे तं तु शड्खवर्णहयोत्तमै:

શંખ સમાન શ્વેત વર્ણવાળા ઉત્તમ ઘોડાઓથી રણભૂમિમાં આવતાં સાત્યકીને ત્રિગર્તદેશીય શૂરવીરોએ ગજસેનાસહ સર્વ તરફથી ઘેરી લીધો।

Verse 22

परिवद्रुस्तत: शूरा गजानीकेन सर्वतः । किरन्तो विविधांस्तीक्ष्णानू सायकॉल्लघुवेधिन:

પછી શૂરવીરો ગજસેનાથી સર્વ તરફથી દોડી આવી ઘેરી વળ્યા; ઝડપી નિશાનભેદી તેઓ નાનાપ્રકારના તીક્ષ્ણ બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યા।

Verse 23

सात्वतो निशितैर्बाणैर्गजानीकमयोधयत्‌ | पर्वतानिव वर्षेण तपान्ते जलदो महान्‌,सात्यकिने भी पैने बाणोंद्वारा गजसेनाके साथ युद्ध प्रारम्भ किया, मानो वर्षाकालमें महान्‌ मेघ पर्वतोंपर जलकी धारा बरसा रहा हो

ત્યારે સાત્વત (સાત્યકી)એ તીક્ષ્ણ બાણોથી ગજસેનાની સામે યુદ્ધ આરંભ્યું—જેમ ઉનાળાના અંતે મહામેઘ પર્વતો પર જલધારા વરસાવે તેમ।

Verse 24

वज्राशनिसमस्पर्शर्वध्यमाना: शरैर्गजा: । प्राद्रवन्‌ रणमुत्सूज्य शिनिवीरसमीरितै:

Sañjaya said: Struck by arrows whose touch was like a thunderbolt, the elephants—being grievously wounded—broke into flight, abandoning the battlefield, driven into panic by the assault of Śinivīra’s warrior.

Verse 25

शिनिवंशके वीर सात्यकिद्वारा चलाये हुए वज् और बिजलीके समान स्पर्शवाले उन बाणोंकी मार खाकर उस सेनाके हाथी युद्धका मैदान छोड़कर भागने लगे ।।

Sañjaya said: Struck by the arrows loosed by the hero Sātyaki of the Śini line—arrows whose touch was like thunderbolt and lightning—the elephants of that host abandoned the battlefield and fled. Their tusks were shattered; streams of blood ran from their limbs; their temples and frontal globes were split; ears, mouths, and trunks were torn and mangled. Their drivers were slain and their banners and pennants fell. Vital spots were pierced, bells were broken, great standards were cut down; riders were killed and the howdahs slipped and dropped. In that condition, O King, the elephants ran off and sought refuge in different directions—showing how, in war, even the mightiest bodies collapse when violence overwhelms restraint and order.

Verse 26

सम्भिन्नमर्मघण्टाश्न विनिकृत्तमहाध्वजा: । हतारोहा दिशो राजन्‌ भेजिरे भ्रष्टकम्बला:

Sanjaya said: O King, those elephants, their vital spots torn open and their bell-armor shattered, with their great standards hewn down, fled in different directions. Their riders had been slain, and their saddle-cloths had slipped away—so, broken and routed, they sought safety by scattering across the field. The scene underscores the pitiless momentum of battle, where even the mightiest mounts become helpless once protection, leadership, and order collapse.

Verse 27

रुवन्तो विविधान्‌ नादान्‌ जलदोपमनिः:स्वना: । नाराचैर्वत्सदन्तैश्व भल्‍लैरञण्जलिकैस्तथा

Sañjaya said: “Crying out in many different ways, their sounds resembling the rumbling of thunderclouds, they were pierced by Sātyaki’s arrows—nārāca, vatsadanta, bhalla, and añjalika—and thus, wounded and terrified, they raised varied lamentations as they fled.”

Verse 28

क्षुप्रैरर्धचन्द्रैश्न सात्वतेन विदारिता: । क्षरन्तोडसृक्‌ तथा मूत्रं पुरीषं च प्रदुद्रुवु:

Sañjaya said: Torn open by the Sātvata warrior (Sātyaki) with razor-headed and half-moon arrows, they fled in panic—bleeding, and in terror even voiding urine and excrement. The verse underscores the brutal immediacy of battle and the collapse of bodily and mental control under fear.

Verse 29

बभ्रमुश्न स्खलुश्नान्ये पेतुर्मम्लुस्तथापरे । एवं तत्‌ कुञ्जरानीकं युयुधानेन पीडितम्‌

કેટલાંક હાથી ગભરાઈને ડગમગ્યા અને લથડ્યા; કેટલાંક પડી ગયા અને કેટલાંક ધસી જઈને નિષ્પ્રાણ થયા. આ રીતે યુયુધાનના પ્રહારથી તે સમગ્ર ગજસેના અત્યંત પીડિત થઈ.

Verse 30

तस्मिन्‌ हते गजानीके जलसंधो महाबल:

જ્યારે તે ગજસેના નાશ પામી, ત્યારે મહાબલી જલસંધ—પોતાનું બળ તૂટી પડેલું જોઈ—રણકોલાહલમાં પ્રતિઉત્તર આપવા ઉદ્યત થયો.

Verse 31

रुक्मवर्मधर: शूरस्तपनीयाड्रद: शुचि:

તે શૂરવીર, શુદ્ધ તેજવાળો, સોનાનું કવચ ધારણ કરેલો અને પરિષ્કૃત સોનાના બાહુબંધોથી શોભિત હતો. તેના વક્ષ પર ઝગમગતો નિષ્ક હતો અને કણ્ઠમાં દીપ્તિમાન કણ્ઠસૂત્ર—યુદ્ધ માટે વૈભવથી સજ્જ.

Verse 32

कुण्डली मुकुटी खड्गी रक्तचन्दनरूषित: । शिरसा धारयन्‌ दीप्तां तपनीयमयीं स्रजम्‌

કુંડળ અને મુકુટથી વિભૂષિત, હાથમાં ખડ્ગ ધારણ કરીને, રક્તચંદનથી લિપ્ત, તેણે પોતાના મસ્તક પર શુદ્ધ સોનાની બનેલી દીપ્તિમાન સ્રજ ધારણ કરી હતી.

Verse 33

चापं च रुक्मविकृतं विधुन्वन्‌ गजमूर्थनि

સોનાથી અલંકૃત અને ઘડાયેલું ધનુષ હલાવતો તે હાથીના મસ્તક પર ઊભો રહ્યો—રણકોલાહલમાં નિર્ભય સંકલ્પ દર્શાવતો.

Verse 34

अशोभत महाराज सविद्युदिव तोयद: । महाराज! हाथीकी पीठपर बैठकर अपने सोनेके बने हुए धनुषको हिलाता हुआ जलसंध बिजलीसहित मेघके समान शोभा पा रहा था ।। ३३ $ || तमापतन्तं सहसा मागधस्य गजोत्तमम्‌

સંજય બોલ્યો—મહારાજ, તે વીજળીવાળા મેઘ સમાન શોભતો હતો. એટલામાં મગધ પક્ષનો શ્રેષ્ઠ હાથી અચાનક ધસી આવ્યો.

Verse 35

नागं निवारितं दृष्टवा शैनेयस्य शरोत्तमै:

સંજય બોલ્યો—શૈનેયના શ્રેષ્ઠ બાણોથી તે નાગસમાન યોદ્ધા રોકાયો છે એમ જોઈ યુદ્ધની ગતિ બદલાઈ ગઈ.

Verse 36

ततः क्रुद्धो महाराज मार्गणैर्भारसाधनै:

સંજય બોલ્યો—પછી, મહારાજ, તે ક્રોધિત થઈ ભારે પ્રહાર કરનારા બાણોથી આક્રમણ કરવા લાગ્યો.

Verse 37

ततो5परेण भल्‍्लेन पीतेन निशितेन च

સંજય બોલ્યો—પછી તેણે પીળા રંગના, અત્યંત તીક્ષ્ણ એવા બીજા ભલ્લ-બાણથી ફરી પ્રહાર કર્યો.

Verse 38

सात्यकिं छिन्नथन्वानं प्रहसन्निव भारत

સંજય બોલ્યો—હે ભારત, ધનુષ તૂટી ગયાં છતાં સાત્યકી જાણે હસતો હોય તેમ દેખાયો.

Verse 39

अविध्यन्मागधो वीर: पज्चभिरनर्निशितै: शरै: | भारत! धनुष काटनेके पश्चात्‌ सात्यकिको उस मागध वीरने हँसते हुए ही पाँच तीखे बाणोंद्वारा घायल कर दिया ।। ३८ $ ।। स विद्धो बहुभिर्बाणैर्जलसंधेन वीर्यवान्‌

સંજય બોલ્યા—મગધનો વીર પાંચ અત્યંત તીક્ષ્ણ બાણોથી પ્રહાર કરતો થયો. હે ભારત! સાત્યકીનું ધનુષ કાપીને તે મગધ-વીર હસતો હસતો જ પાંચ ધારદાર શરોથી તેને ઘાયલ કરી ગયો. ત્યારબાદ પરાક્રમી જલસંધ અનેક બાણોથી વિદ્ધ થયો છતાં યુદ્ધમાં અડગ રહ્યો.

Verse 40

अचिन्तयन्‌ वै स शरान्नात्यर्थ सम्भ्रमाद्‌ बली

સંજય બોલ્યા—તે બલવાન યોદ્ધા અતિશય ગભરાટમાં ન પડી, વધારે વિચાર કર્યા વિના, સ્થિર ચિત્તે બાણ છોડતો રહ્યો.

Verse 41

धनुरन्यत्‌ समादाय तिष्ठ तिछेत्युवाच ह । बलवान सात्यकिने उसके बाणोंको कुछ भी न गिनते हुए अधिक संभ्रममें न पड़कर दूसरा धनुष हाथमें ले लिया और कहा--'अरे! खड़ा रह, खड़ा रह” ।।

સંજય બોલ્યા—બલવાન શૈનેય સાત્યકીએ બીજું ધનુષ હાથમાં લીધું; તેના બાણોને તૃણ સમાન ગણી તે વધુ ગભરાયો નહીં. પછી તેણે કહ્યું—“ઊભો રહ, ઊભો રહ!” એટલું કહી શૈનેયે જલસંધના વિશાળ વક્ષસ્થળે પ્રહાર કર્યો.

Verse 42

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन मुष्टिदेशे महद्‌ धनु:

સંજય બોલ્યા—તેણે ક્ષુરધાર સમાન અતિ તીક્ષ્ણ બાણથી મહાધનુષના મुष્ટિ-દેશે (પકડી રાખવાના સ્થાને) પ્રહાર કર્યો.

Verse 43

जलसंधस्तु तत्‌ त्यक्त्वा सशरं वै शरासनम्‌

સંજય બોલ્યા—ત્યારે જલસંધે તે ત્યજી, બાણો સહિત પોતાનું ધનુષ પણ ફેંકી દીધું.

Verse 44

तोमरं व्यसृजत्‌ तूर्ण सात्यकिं प्रति मारिष । माननीय नरेश! जलसंधने बाणसहित उस धनुषको त्यागकर सात्यकिपर तुरंत ही तोमरका प्रहार किया ।। ४३ $ ।। स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महारणे

સંજય બોલ્યો—હે મારિષ! તેણે તુરંત સાત્યકી પર તોમર ફેંક્યો. તે મહાસંગ્રામમાં તે તોમરે માધવ (કૃષ્ણ)ની ડાબી ભુજા ભેદી નાખી.

Verse 45

निर्भिन्ने तु भुजे सव्ये सात्यकि: सत्यविक्रम:

ડાબી ભુજા ભેદાઈ ગઈ છતાં સત્યવિક્રમી સાત્યકી મહાયુદ્ધમાં જરાય ડગ્યો નહીં; તેનું ધૈર્ય અડગ રહ્યું.

Verse 46

प्रगृह्मा तु ततः खड्गं जलसंधो महाबल:,तब महाबली जलसंधने सौ चन्द्राकार चमकीले चिह्लोंसे युक्त वृषभ-चर्मकी बनी हुई विशाल ढाल और तलवार हाथमें ले ली तथा उस तलवारको घुमाकर सात्यकिपर छोड़ दिया

પછી મહાબળી જલસંધે ખડ્ગ હાથમાં લીધો. ચંદ્રાકાર તેજસ્વી ચિહ્નોથી યુક્ત વૃષભ-ચર્મની વિશાળ ઢાલ ધારણ કરીને, તેણે તલવાર ઘુમાવી સાત્યકી પર ફેંકી દીધી.

Verse 47

आर्षभं चर्म च महच्छतचन्द्रकसंकुलम्‌ । आविध्य च तत: खड्गं सात्वतायोत्ससर्ज ह

તેણે વૃષભ-ચર્મની તે વિશાળ ઢાલ ઉઠાવી, જે સો ચંદ્રસમાન ઉભારોથી ભરેલી હતી; પછી ખડ્ગ ઘુમાવી સાત્વતવીર સાત્યકી પર છોડ્યો.

Verse 48

शैनेयस्य धनुश्छित्त्वा स खड्गो न्‍न्यपतन्महीम्‌ । अलातचक्रवच्चैव व्यरोचत महीं गत:,वह खड्ग सात्यकिके धनुषको काटकर पृथ्वीपर गिर पड़ा। धरतीपर पहुँचकर वह अलातचक्रके समान प्रकाशित हो रहा था

શૈનેય (સાત્યકી)નું ધનુષ કાપીને તે ખડ્ગ ધરતી પર પડી ગયો. જમીન પર પહોંચતાં જ તે અલાતચક્રની જેમ તેજસ્વી ચમકતો હતો.

Verse 49

अथान्यद्‌ धनुरादाय सर्वकायावदारणम्‌ | शालस्कन्धप्रतीकाशमिन्द्राशनिसमस्वनम्‌

પછી તેણે બીજું ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું—જે શત્રુના સમગ્ર શરીરને ચીરી નાખે એવું; શાલવૃક્ષના થડ જેવું તેજસ્વી અને ઇન્દ્રના વજ્ર સમો ગર્જન કરતું।

Verse 50

ततः साभरणोौ बाहू क्षुराभ्यां माधवोत्तम:

પછી માધવોમાં શ્રેષ્ઠ (કૃષ્ણ) એ બે તીક્ષ્ણ ક્ષુર લઈને તે આભૂષણોથી શોભિત ભુજાઓ પર પ્રહાર કરવા લાગ્યો।

Verse 51

तौ बाहू परिघप्रख्यौ पेततुर्गजसत्तमात्‌

પરિઘ સમાન પ્રબળ તે બે ભુજાઓ શ્રેષ્ઠ ગજ પરથી નીચે પડી ગઈં।

Verse 52

वसुंधराधराद्‌ भ्रष्टी पज्चशीर्षाविवोरगौ । उसकी वे परिघके समान मोटी भुजाएँ उस गजराजकी पीठसे नीचे गिर पड़ीं, मानो पर्वतसे पाँच-पाँच मस्तकोंवाले दो नाग पृथ्वीपर गिरे हों ।।

ધરાધર સમાન તે ગજરાજની પીઠ પરથી સરકી, પરિઘ જેવી ભારે તે બે જાડી ભુજાઓ ધરતી પર પડી—જાણે પર્વત પરથી પાંચ-પાંચ મસ્તકવાળા બે નાગ પડી ગયા હોય. ત્યારબાદ સુંદર દંષ્ટ્રાવાળો, અત્યંત વિશાળ અને મનોહર કુંડલોથી મંડિત (ધડ) દેખાયો।

Verse 53

तत्पातितशिरोबाहुकबन्धं॑ भीमदर्शनम्‌

ત્યારે તે ભયાનક દૃશ્ય દેખાયું—જેનું શિર અને ભુજાઓ કાપીને પાડી દેવાયા હતા, એવો કબંધ (ધડ)।

Verse 54

द्विरदं जलसंधस्य रुधिरेणा भ्यषिज्चत । मस्तक और भुजाओंके गिर जानेसे अत्यन्त भयंकर दिखायी देनेवाले जलसंधके उस धड़ने अपने खूनसे उस हाथीको नहला दिया ।। ५३ $ ।। जलसंध॑ निहत्याजौ त्वरमाणस्तु सात्वत:

સંજય બોલ્યા—જલસંધના રક્તથી તે હાથી ભીંજાઈ ગયો. જલસંધનું મસ્તક અને ભુજાઓ કપાઈને પડી ગયાં ત્યારે તેનો ધડ—અત્યંત ભયંકર દેખાતો—પોતાના જ લોહીથી જાણે તે હાથીને સ્નાન કરાવતો હતો. યુદ્ધમાં જલસંધને મારી સાત્વત વીર યુદ્ધકાર્યની તાત્કાલિકતા વડે પ્રેરાઈ ઝડપથી આગળ વધ્યો.

Verse 55

रुधिरेणावसिक्ताज़ो जलसंधस्य कुड्जर:

સંજય બોલ્યા—જલસંધનો તે કુંજર રક્તથી સિક્ત હતો; સર્વાંગે લોહીનો લેપ ચઢતાં તે જાણે રક્ત-તમથી ઢંકાઈ ગયો હોય તેમ દેખાતો હતો.

Verse 56

शरार्दित: सात्वतेन मर्दमान: स्ववाहिनीम्‌

સંજય બોલ્યા—સાત્વત વીરના બાણોથી વિદ્ધ થઈ, દબાતો અને કચડાતો હોવા છતાં તે પોતાની જ વાહિનીની વચ્ચે આગળ ધસી રહ્યો; તેણે ધૈર્ય છોડ્યું નહીં.

Verse 57

हाहाकारो महानासीत्‌ तव सैन्यस्य मारिष

સંજય બોલ્યા—હે મારિષ, તારી સેનામાં મહા હાહાકાર મચી ગયો.

Verse 58

विमुखाश्नवा भ्यधावन्‍न्त तव योधा: समन्तत:

સંજય બોલ્યા—તારા યોદ્ધાઓ ભય અને નિરાશાથી મુખ ફેરવી ચારે તરફ દોડી ગયા.

Verse 59

एतस्मिन्नन्तरे राजन्‌ द्रोण: शस्त्रभूतां वर:

એ જ સમયે, રાજન્, જીવંત શસ્ત્ર સમાન બનેલા યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણાચાર્ય આગળ વધ્યા।

Verse 60

तमुदीर्ण तथा दृष्टवा शैनेयं नरपुड्रवा:

શૈનેયને એ રીતે ઉદ્દીપ્ત અને ઉદ્ગ્રથિત જોઈ, નરશ્રેષ્ઠે તેને સારી રીતે નિહાળ્યો।

Verse 61

द्रोणेनैव सह क्रुद्धा: सात्यकिं समुपाद्रवन्‌ । शिनिपौत्र सात्यकिको बढ़ते देख नरश्रेष्ठ कौरव महारथी द्रोणाचार्यके साथ ही कुपित हो उनपर टूट पड़े ।।

દ્રોણાચાર્ય સાથે ક્રોધિત કુરુવીરો સાત્યકી પર તૂટી પડ્યા। ત્યારબાદ, રાજન્, રણમાં દ્રોણની હાજરીમાં કૌરવો અને સાત્વતવીર સાત્યકી વચ્ચે દેવાસુર-સંગ્રામ સમાન ભયંકર યુદ્ધ પ્રારંભ થયું।

Verse 115

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे जलसंधवधो नाम पजञ्चदशाधिकशततमो< ध्याय:

આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં, કૌરવ-સેનામાં સાત્યકીના પ્રવેશના પ્રસંગે ‘જલસંધવધ’ નામનો એકસો પંદરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 186

त्रिगर्ती: सह योत्स्यामि भारद्वाजस्य पश्यत: । “ये समस्त वीर मेरी ही ओर मुँह करके युद्ध करनेके लिये खड़े हैं। सारथे! घोड़ोंको हॉको और मुझे शीघ्र ही इनके पास पहुँचा दो। मैं द्रोणाचार्यके देखते-देखते त्रिगर्तोंके साथ युद्ध करूँगा”

ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણ જોઈ રહ્યો હોય ત્યારે જ હું ત્રિગર્તો સાથે યુદ્ધ કરીશ। આ બધા યોદ્ધાઓ મારી જ તરફ મોં કરીને સમર માટે ઊભા છે। સારથી, ઘોડાઓને હાંકો અને મને ઝડપથી તેમની પાસે પહોંચાડ; દ્રોણની નજર સામે જ હું ત્રિગર્તો સાથે લડીશ।

Verse 196

रथेनादित्यवर्णेन भास्वरेण पताकिना । तदनन्तर सात्यकिकी सम्मतिके अनुसार सारथि सूर्यके समान तेजस्वी तथा पताकाओंसे विभूषित रथके द्वारा धीरे-धीरे आगे बढ़ा

સંજય બોલ્યો—પછી નક્કી થયેલી સંમતિ અનુસાર સાત્યકી ધીમે ધીમે આગળ વધ્યો. સૂર્યવર્ણ, તેજસ્વી, ભાસ્વર અને ધ્વજપતાકાઓથી શોભિત એવા રથ પર આરુઢ થઈ તે સમરભૂમિમાં સ્થિર નિશ્ચયથી આગળ ધપ્યો.

Verse 206

वायुवेगसमा: संख्ये कुन्देन्दुरजतप्रभा: । उस रथके उत्तम घोड़े कुन्द

સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં તે રથના ઉત્તમ ઘોડા કુંદ, ચંદ્ર અને ચાંદી જેવી શ્વેત પ્રભા ધરાવતા હતા. તેઓ સારથિના નિયંત્રણમાં, પવન સમા વેગશાળી હતા અને ઉછળતા-કૂદતા સમરમાં રથનો ભાર વહન કરતા હતા.

Verse 303

यत्त: सम्प्रापयन्नागं रजताश्वरथं प्रति । उस गजसेनाके नष्ट होनेपर महाबली जलसंध युद्धके लिये उद्यत हो श्वेत घोड़ोंवाले सात्यकिके रथके समीप अपना हाथी ले आया

સંજય બોલ્યો—જ્યારે તેની ગજસેના નષ્ટ થઈ ગઈ, ત્યારે મહાબલી જલસંધ યુદ્ધ માટે ઉત્સુક બની શ્વેત અશ્વોવાળા સાત્યકીના રથ તરફ પોતાનો હાથી હાંકી લાવ્યો અને સીધા મુકાબલા માટે નજીક આવ્યો.

Verse 326

उरसा धारयन्‌ निष्कं कण्ठसूत्रं च भास्वरम्‌ | शूरवीर एवं पवित्र जलसंधने अपने शरीरमें सोनेका कवच धारण कर रखा था। उसकी दोनों भुजाओंमें सोनेके ही बाजूबंद शोभा पा रहे थे। दोनों कानोंमें कुण्डल और मस्तकपर किरीट चमक रहे थे। उसके हाथमें तलवार थी और सम्पूर्ण शरीरमें रक्त चन्दनका लेप लगा हुआ था। उसने अपने सिरपर सोनेकी बनी हुई चमकीली माला और वक्ष:स्थलपर प्रकाशमान पदक एवं कण्ठहार धारण कर रखे थे

સંજય બોલ્યો—છાતી પર તેજસ્વી નિષ્ક અને ઝગમગતું કણ્ઠસૂત્ર ધારણ કરીને તે શૂરવીર જલસંધ પવિત્ર જળસંગમસ્થળે ઊભો હતો. તેના શરીર પર સોનાનું કવચ હતું; બંને ભુજાઓ પર સોનાના બાજૂબંદ શોભતા હતા. કાનમાં કુંડળ અને મસ્તક પર કિરીટ ઝળહળતું હતું. હાથમાં તલવાર હતી અને સમગ્ર શરીર પર રક્તચંદનનો લેપ હતો. શિર પર સોનાની ઝગમગતી માળા અને વક્ષસ્થળે પ્રકાશમાન પદક તથા હાર તેણે ધારણ કર્યા હતા.

Verse 343

सात्यकिर्वारियामास वेलेव मकरालयम्‌ | सहसा अपनी ओर आते हुए मगधराजके उस गजराजको सात्यकिने उसी प्रकार रोक दिया, जैसे तटकी भूमि समुद्रको रोक देती है

સંજય બોલ્યો—સાત્યકીએ તેને એમ જ રોકી દીધો જેમ કિનારાની ધરતી સમુદ્રને રોકે છે. મગધરાજનો તે ગજરાજ અચાનક તેની તરફ ધસી આવ્યો, પરંતુ સાત્યકીએ તરત જ તેને થંભાવી દીધો.

Verse 353

अक्कुद्धबत रणे राजन्‌ जलसंधो महाबल: । राजन! सात्यकिके उत्तम बाणोंसे उस हाथीको अवरुद्ध हुआ देख महाबली जलसंध रणक्षेत्रमें कुपित हो उठा

સંજય બોલ્યો—હે રાજન, રણમાં મહાબલી જલસંધ ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો. સાત્યકીના ઉત્તમ બાણોથી તે હાથી અવરોધિત અને ઘેરાયેલો દેખાતાં, તે શક્તિશાળી યોદ્ધા યુદ્ધભૂમિમાં રોષે ભરાયો.

Verse 373

अस्यतो वृष्णिवीरस्य निचकर्त शरासनम्‌ | तत्पश्चात्‌ दूसरे तीखे, पैने और पानीदार भल्लसे उसने बाण फेंकते हुए वृष्णिवीर सात्यकिके धनुषको काट डाला

સંજય બોલ્યો—બાણ છોડતા વૃષ્ણિવીરનું ધનુષ કાપી નાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ બીજા અતિ તીક્ષ્ણ ક્ષુરપ્ર-ભલ્લથી—શરો વરસાવતા જ—આક્રમણકારીએ વૃષ્ણિશ્રેષ્ઠ સાત્યકીનું ધનુષ પણ છિન્ન કરી નાખ્યું.

Verse 393

नाकम्पत महाबाहुस्तदद्भुतमिवाभवत्‌ | जलसंधके बहुत-से बाणोंद्वारा क्षत-विक्षत होनेपर भी पराक्रमी महाबाहु सात्यकि कम्पित नहीं हुए। यह अद्भुत-सी बात थी

સંજય બોલ્યો—મહાબાહુ સાત્યકી જરા પણ કંપ્યો નહીં; આ તો અદ્ભુત સમાન હતું. જલસંધના અનેક બાણોથી ક્ષત-વિક્ષત થવા છતાં પરાક્રમી સાત્યકી અડગ રહ્યો.

Verse 416

विव्याध षष्ट्या सुभृशं शराणां प्रहसन्निव । ऐसा कहकर सात्यकिने हँसते हुए ही साठ बाणोंद्वारा जलसंधकी चौड़ी छातीपर गहरी चोट पहुँचायी

સંજય બોલ્યો—એવું કહી સાત્યકીએ જાણે હસતાં હસતાં જ સાઠ બાણોથી જલસંધને અત્યંત પ્રબળ રીતે વિંધ્યો અને તેની વિશાળ છાતીમાં ઊંડો ઘા કર્યો.

Verse 426

जलसंधस्य चिच्छेद विव्याध च त्रिभि: शरै: | फिर अत्यन्त तीखे क्षुरप्रसे जलसंधके विशाल धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे काट दिया और तीन बाण मारकर उसे घायल भी कर दिया

સંજય બોલ્યો—તેણે જલસંધનું વિશાળ ધનુષ પકડવાની જગ્યાએથી કાપી નાખ્યું અને પછી ત્રણ બાણોથી તેને વિંધિ ઘાયલ કર્યો.

Verse 446

अभ्यगाद्‌ धरणीं घोर: श्वसन्निव महोरग: । फुफकारते हुए महान्‌ सर्पके समान वह भयंकर तोमर उस महासमरमें सात्यकिकी बायीं भुजाको विदीर्ण करता हुआ धरतीमें समा गया

સંજય બોલ્યો—મહાસર્પની જેમ ફુફકારતો તે ભયંકર તોમર તે મહાસમરમાં સાત્યકીની ડાબી ભુજા ચીરીને ધરતીમાં સમાઈ ગયો।

Verse 453

त्रिंशद्धिर्विशिखैस्तीक्षैजलसंधमताडयत्‌ । अपनी बायीं भुजाके घायल होनेपर सत्यपराक्रमी सात्यकिने तीस तीखे बाणोंद्वारा जलसंधको आहत कर दिया

સંજય બોલ્યો—ડાબી ભુજા ઘાયલ થઈ હોવા છતાં સત્યપરાક્રમી સાત્યકીએ ત્રીસ તીક્ષ્ણ બાણોથી જલસંધને આઘાત કર્યો।

Verse 496

विस्फार्य विव्यधे क्रुद्धो जलसंधं शरेण ह | तब सात्यकिने साखूके तनेके समान विशाल

સંજય બોલ્યો—ક્રોધે ભરાઈ સાત્યકીએ ધનુષ્યને પૂર્ણ ખેંચી એક જ બાણથી જલસંધને વીંધી નાખ્યો।

Verse 503

सात्यकिर्जलसंधस्य चिच्छेद प्रहसन्निव | फिर मधुवंशशिरोमणि सात्यकिने हँसते हुए-से दो छुरोंका प्रहार करके जलसंधकी आभूषणभूषित दोनों भुजाओंको काट दिया

સંજય બોલ્યો—પછી મધુવંશશિરોમણિ સાત્યકીએ હસતો હોય તેમ બે ક્ષુરપ્રહાર કરીને આભૂષણોથી શોભિત જલસંધની બંને ભુજાઓ કાપી નાખી।

Verse 523

क्षुरेणास्य तृतीयेन शिरश्रिच्छेद सात्यकि: । तदनन्तर सात्यकिने तीसरे छुरेसे उसके सुन्दर दाँतोंवाले मनोहर कुण्डलमण्डित विशाल मस्तकको काट गिराया

સંજય બોલ્યો—ત્યારબાદ સાત્યકીએ ત્રીજા ક્ષુરથી તેના સુંદર દાંતવાળા, મનોહર કુંડળોથી મંડિત વિશાળ મસ્તકને કાપી પાડી દીધું।

Verse 543

विमान पातयामास गजस्कन्धाद्‌ विशाम्पते । प्रजानाथ! युद्धस्थलमें जलसंधको मारकर फुर्ती करनेवाले सात्यकिने हाथीकी पीठसे उसके हौदेको भी गिरा दिया

સંજય બોલ્યો—હે પ્રજાનાથ, હે વિશામ્પતે! યુદ્ધભૂમિમાં જલસંધકને મારીને ચપળ સાત્યકીએ હાથીની પીઠ પરથી હૌદો પણ પાડી દીધો.

Verse 553

विलम्बमानमवहत्‌ संश्लिष्टं परमासनम्‌ | खूनसे भीगे शरीरवाला जलसंधका वह हाथी अपनी पीठसे सटकर लटकते हुए उस हौदेको ढो रहा था

સંજય બોલ્યો—લોહીથી ભીંજાયેલો એ હાથી પોતાની પીઠને ચોંટેલો, લટકતો અને ડોલતો એવો ઊંચા આસન સમાન હૌદો વહન કરતો હતો.

Verse 563

घोरमार्तस्वरं कृत्वा विदुद्राव महागज: । सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हो वह महान्‌ गजराज घोर चीत्कार करके अपनी ही सेनाको कुचलता हुआ भाग निकला

સંજય બોલ્યો—સાત્યકીના બાણોથી પીડિત એ મહાગજ ભયંકર આર્તનાદ કરીને પોતાની જ સેનાને કચડતો ભાગી ગયો.

Verse 573

जलसंध॑ हतं दृष्टवा वृष्णीनामृषभेण तु । आर्य! वृष्णिप्रवर सात्यकिके द्वारा जलसंधको मारा गया देख आपकी सेनामें महान्‌ हाहाकार मच गया

સંજય બોલ્યો—હે આર્ય! વૃષ્ણિઓમાં શ્રેષ્ઠ, વૃષ્ણિપ્રવર સાત્યકી દ્વારા જલસંધક મારાયો તે જોઈ તમારી સેનામાં મહા હાહાકાર મચી ગયો.

Verse 583

पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये । आपके योद्धा शत्रुओंपर विजय पानेका उत्साह खो बैठे। अब वे भाग निकलनेमें ही उत्साह दिखाने लगे और युद्धसे मुँह मोड़कर चारों ओर भाग गये

સંજય બોલ્યો—તમારા યોદ્ધાઓ શત્રુઓ પર વિજય મેળવવાનો ઉત્સાહ ગુમાવી બેઠા. હવે તેઓ ભાગી છૂટવામાં જ ઉત્સાહ બતાવવા લાગ્યા અને યુદ્ધથી મોં ફેરવી ચારેય તરફ દોડી ગયા.

Verse 593

अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्युयुधानं महारथम्‌ । राजन! इसी समय शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ द्रोणाचार्य अपने वेगशाली घोड़ोंद्वारा महारथी युयुधानका सामना करनेके लिये आ पहुँचे

સંજય બોલ્યા—રાજન! એ જ ક્ષણે શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણાચાર્ય પોતાના વેગવાન અશ્વો સાથે મહારથી યુયુધાનનો સામનો કરવા આગળ વધ્યા।

Verse 1194

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका कौरव-सेनामें प्रवेश तथा कृतवर्गाका पराक्रमविषयक एक सौ चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ

સંજય બોલ્યા—આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં સાત્યકીનો કૌરવ-સેનામાં પ્રવેશ તથા કૃતવર્માના પરાક્રમનું વર્ણન કરતો એકસો ચૌદમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 2936

शरैरग्न्यर्कसंकाशै: प्रदुद्राव समन्तत: । उनमेंसे कुछ हाथी चक्कर काटने लगे

અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બાણોથી પીડિત થઈ તે હાથીઓની સેના સર્વ દિશાઓમાં દોડી ગઈ. તેમાંના કેટલાક હાથી ચક્કર કાપવા લાગ્યા, કેટલાક લથડવા લાગ્યા, કેટલાક ધરાશાયી થયા અને કેટલાક પીડાથી અત્યંત શિથિલ થઈ ગયા. આમ યુયુધાનના અગ્નિ-સૂર્ય સમ તેજવાળા બાણોથી વ્યથિત થયેલી તે ગજસેના સર્વત્ર વિખેરાઈ ગઈ.

Verse 3636

अविध्यत शिने: पौत्रं जलसंधो महोरसि । महाराज! क्रोधमें भरे हुए जलसंधने भार सहन करनेमें समर्थ बाणोंद्वारा शिनिपौत्र सात्यकिकी विशाल छातीपर गहरा आघात किया

સંજય બોલ્યા—મહારાજ! ક્રોધથી ભરાયેલા જલસંધે ભાર સહન કરવા સમર્થ ભારે બાણોથી શિનિ-પૌત્ર સાત્યકીના વિશાળ વક્ષસ્થળ પર ઘેરો પ્રહાર કર્યો।