Adhyaya 11
Droṇa’s Conditional Boon: The Plan to Capture Yudhiṣṭhira (द्रोणेन युधिष्ठिरग्रहणोपायः)
Upa-parva: Droṇābhiṣeka (Droṇa’s appointment as commander) — strategic objective of capturing Yudhiṣṭhira
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the circumstances surrounding Droṇa’s rise to commander and the strategic deliberation that follows. Droṇa, honored with senāpati authority, offers Duryodhana a boon commensurate with the honor received. Duryodhana, consulting with allies, requests that Yudhiṣṭhira be brought alive. Droṇa interrogates the rationale—why capture rather than kill—implicitly acknowledging Yudhiṣṭhira’s reputation for non-hostility (ajātaśatru) and the political value of preserving a rival for negotiation or control. Duryodhana reveals a pragmatic calculus: killing Yudhiṣṭhira would provoke Arjuna into decisive retaliation, whereas capturing him could force a settlement or renewed exile through oath-bound mechanisms. Droṇa, recognizing the strategic intent, grants a conditional promise: Yudhiṣṭhira can be seized only if Arjuna is diverted from the field or separated from protective proximity. The chapter ends with Sañjaya noting that Duryodhana publicizes this objective across the army positions to reinforce resolve, despite the condition that makes the plan operationally complex.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, युद्ध-समाचार सुनते-सुनते, संजय से कहते हैं—अब मुझे बताओ: वह कौन-सा बल है जिसके सहारे पाण्डवों की आशा बढ़ती जाती है? और क्यों कौरवों की विजय किसी उपाय से दिखाई नहीं देती? → संजय धृतराष्ट्र के भय और जिज्ञासा को शांत करने के लिए श्रीकृष्ण की संक्षिप्त लीलाओं का स्मरण कराते हैं—गोपकुल में बाल्यकाल से ही उनकी अद्भुत शक्ति, यमुना-वन में अश्वराज का वध, और दूर-दूर के प्रदेशों (अवन्ती, दाक्षिणात्य, पर्वतीय, दशेरक, काश्मीरक, पिशाच, समुद्गल आदि) पर उनके प्रभाव/विजय का वर्णन। साथ ही अर्जुन की अपराजेयता और केशव के अमेय गुणों का प्रतिपादन होता है। → धृतराष्ट्र का निष्कर्ष कठोर होकर फूट पड़ता है—“किसी भी उपाय से कुरुओं की जय नहीं दिखती; हृषीकेश के कर्मों का अंत बुद्धि-पराक्रम से भी नहीं जाना जा सकता।” इसी बोध के साथ पराजय का छाया-निर्णय अध्याय का शिखर बनता है। → वृत्तांत युद्ध-रणनीति से अधिक ‘कारण’ पर टिकता है: कृष्ण-अर्जुन की महिमा के सामने कौरव-पक्ष की आशा क्षीण पड़ती है। धृतराष्ट्र के भीतर आत्मस्वीकृति उभरती है कि विनाश का बीज उनके ही पक्ष के अहं/द्वेष में था, और जो काल से परिपक्व है उसका वध तिनके से भी हो जाता है। → धृतराष्ट्र संजय से आग्रह करते हैं कि अब युद्ध का यथार्थ क्रम बताओ—आगे रणभूमि में क्या घटा, किस प्रकार घटनाएँ दैवयोग से ‘अन्यथा’ हो रही हैं?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान एकादशोब< ध्याय: धृतराष्ट्रका भगवान् श्रीकृष्णकी संक्षिप्त लीलाओंका वर्णन करते हुए श्रीकृष्ण और अर्जुनकी महिमा बताना धृतराष्ट्र रवाच शृणु दिव्यानि कर्माणि वासुदेवस्य संजय । कृतवान् यानि गोविन्दो यथा नान्य: पुमान् क्वचित्
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—સંજય, વસુદેવનંદન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં દિવ્ય કર્મો સંભળાવ. ગોવિંદે જે જે કાર્ય કર્યા છે, તેવા કાર્ય બીજો કોઈ પુરુષ ક્યાંય કરી શકતો નથી.
Verse 2
संवर्धता गोपकुले बालेनैव महात्मना । विख्यापितं बल बाद्दोस्त्रिषु लोकेषु संजय
વૈશંપાયન બોલ્યા— ગોપકુલમાં વધતો હોવા છતાં, તે મહાત્માએ બાળપણમાં જ, હે સંજય, પોતાની ભુજાઓનું બળ અને પરાક્રમ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ કરી દીધું।
Verse 3
उच्चै:श्रवस्तुल्यबलं वायुवेगसमं जवे । जघान हयराजं तं यमुनावनवासिनम्,यमुनाके तटवर्ती वनमें उच्चै:श्रवाकें समान बलशाली और वायुके समान वेगवान् अश्वराज केशी रहता था। उसे श्रीकृष्णने मार डाला
વૈશંપાયન બોલ્યા— યમુના કાંઠાના વનમાં વસતો તે અશ્વરાજ કેશી ઉચ્ચૈઃશ્રવા સમાન બળવાન અને વાયુ સમાન વેગવાન હતો; શ્રીકૃષ્ણે તેને સંહાર્યો।
Verse 4
दानवं घोरकर्माणं गवां मृत्युमिवोत्थितम् । वृषरूपधरं बाल्ये भुजाभ्यां निजघान ह
એ જ રીતે, ભયંકર કર્મ કરનાર એક દાનવ ગાયો માટે જાણે મૃત્યુરૂપે ઊભો થયો હતો; તે વृषભનું રૂપ ધારણ કરીને રહેતો. તેને પણ શ્રીકૃષ્ણે બાળપણમાં પોતાની ભુજાઓથી જ સંહાર્યો।
Verse 5
प्रलम्बं नरकं जम्भं पीठं चापि महासुरम् | मुरं चान्तकसंकाशमवधीत् पुष्करेक्षण:,तत्पश्चात् कमलनयन श्रीकृष्णने प्रलम्ब, नरकासुर, जम्भासुर, पीठ नामक महान् असुर और यमराजसदृश मुरका भी संहार किया
ત્યારબાદ કમલનયન પુષ્કરેક્ષણ શ્રીકૃષ્ણે પ્રલંબ, નરક, જંભ, પીઠ નામના મહાસુર તથા અંતક સમાન ભયંકર મુરનો પણ સંહાર કર્યો।
Verse 6
तथा कंसो महातेजा जरासंधेन पालित: । विक्रमेणैव कृष्णेन सगण: पातितो रणे,इसी प्रकार श्रीकृष्णने पराक्रम करके ही जरासंधके द्वारा सुरक्षित महातेजस्वी कंसको उसके गणोंसहित रणभूमिमें मार गिराया
એ જ રીતે, જરાસંધ દ્વારા સુરક્ષિત મહાતેજસ્વી કંસને પણ શ્રીકૃષ્ણે પોતાના પરાક્રમથી, તેના ગણો સહિત, રણભૂમિમાં પાડી દીધો।
Verse 7
सुनामा रणविक्रान्त: समग्राक्षीहिणीपति: । भोजराजस्य मध्यस्थो भ्राता कंसस्य वीर्यवान्
વૈશંપાયન બોલ્યા—સુનામા નામે એક યોદ્ધો યુદ્ધમાં અતિ વિક્રાંત હતો; તે સંપૂર્ણ અક્ષૌહિણી સેનાનો અધિપતિ, ભોજરાજનો વિશ્વસ્ત મધ્યસ્થ, અને કંસનો પરાક્રમી ભ્રાતા હતો.
Verse 8
बलदेवद्वितीयेन कृष्णेनामित्रघातिना । तरस्वी समरे दग्ध: ससैन्य: शूरसेनराट्
વૈશંપાયન બોલ્યા—બલદેવને સાથે લઈને, અમિત્રઘાતી શ્રીકૃષ્ણ યુદ્ધમાં અપ્રતિહત તેજથી દહન કરતો રહ્યો; અને શૂરેસેનનો રાજા પોતાની સેનાસહિત ભસ્મ થયો.
Verse 9
शत्रुहन्ता श्रीकृष्णने बलरामजीके साथ जाकर युद्धमें पराक्रम दिखानेवाले, बलवान, वेगवान्, सम्पूर्ण अक्षौहिणी सेनाओंके अधिपति, भोजराज कंसके मझले भाई शूरसेन देशके राजा सुनामाको समरमें सेनासहित दग्ध कर डाला ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા—શત્રુહંતા શ્રીકૃષ્ણ બલરામ સાથે યુદ્ધમાં ગયો અને પરાક્રમ દર્શાવ્યો. સમરમાં તેણે બલવાન, વેગવાન, સમગ્ર અક્ષૌહિણી સેનાઓના અધિપતિ, ભોજરાજ કંસનો મધ્ય ભ્રાતા તથા શૂરેસેન દેશનો રાજા સુનામાને તેની સેનાસહિત દગ્ધ કરી નાખ્યો. તેમજ પરમ ક્રોધી બ્રહ્મર્ષિ દુર્વાસાની શ્રીકૃષ્ણે પત્નીસહિત ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરી; પ્રસન્ન થઈ તેમણે અનેક વર આપ્યા.
Verse 10
तथा गान्धारराजस्य सुतां वीर: स्वयंवरे । निर्जित्य पृथिवीपालानावहत् पुष्करेक्षण:
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેમજ કમલનયન વીર પુષ્કરેક્ષણ ગાંધારરાજના સ્વયંવરમાં તેની પુત્રીને પ્રાપ્ત કરી; અને સર્વ રાજાઓને જીતીને તેને વધૂરૂપે સાથે લઈ ગયો.
Verse 11
अमृष्यमाणा राजानो यस्य जात्या हया इव | रथे वैवाहिके युक्ता: प्रतोदेन कृतव्रणा:
વૈશંપાયન બોલ્યા—અપમાન સહન ન કરી શકતા તે રાજાઓ, સ્વભાવથી ઉત્તમ જાતિના ઘોડાઓ સમાન, તેના વૈવાહિક રથમાં જોડાયા અને પ્રતિોદના પ્રહારથી ઘાયલ થયા.
Verse 12
जरासंध॑ महाबाहुमुपायेन जनार्दन: । परेण घातयामास समग्राक्षीहिणीपतिम्,जनार्दन श्रीकृष्णने समस्त अक्षौहिणी सेनाओंके अधिपति महाबाहु जरासंधको उपायपूर्वक दूसरे योद्धा (भीमसेन)-के द्वारा मरवा दिया
વૈશંપાયન બોલ્યા— જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણે પ્રત્યક્ષ બળથી નહીં, ઉપાયપૂર્વક મહાબાહુ, સમગ્ર અક્ષૌહિણીના અધિપતિ જરાસંધને બીજા યોદ્ધા ભીમસેન દ્વારા મરાવી દીધો।
Verse 13
चेदिराजं च विक्रान्तं राजसेनापतिं बली । अर्घ्ये विवदमानं च जघान पशुवत् तदा,बलवान् श्रीकृष्णने राजाओंकी सेनाके अधिपति पराक्रमी चेदिराज शिशुपालको अग्रपूजनके समय विवाद करनेके कारण पशुकी भाँति मार डाला
વૈશંપાયન બોલ્યા— ત્યારે બલવાન શ્રીકૃષ્ણે અર્ઘ્ય (અગ્રપૂજન) સમયે વિવાદ ઊભો કરવાના કારણે રાજસેનાપતિ, પરાક્રમી ચેદિરાજ શિશુપાલને પશુની જેમ મારી નાખ્યો।
Verse 14
सौभ दैत्यपुरं खस्थं शाल्वगुप्तं दुरासदम् । समुद्रकुक्षौ विक्रम्य पातयामास माधव:
વૈશંપાયન બોલ્યા— માધવ (શ્રીકૃષ્ણ) સમુદ્રના મધ્યમાં પરાક્રમ કરીને, શાલ્વ દ્વારા સુરક્ષિત, આકાશસ્થ દુર્લંઘ્ય દૈત્યનગર સૌભને પાડી દીધું।
Verse 15
तत्पश्चात् माधवने आकाशमें स्थित रहनेवाले सौभ नामक दुर्धर्ष दैत्य-नगरको, जो राजा शाल्दद्वारा सुरक्षित था, समुद्रके बीच पराक्रम करके मार गिराया ।।
ત્યારબાદ માધવ (શ્રીકૃષ્ણ) સમુદ્રના મધ્યમાં પરાક્રમ કરીને, શાલ્વ દ્વારા સુરક્ષિત, આકાશસ્થ દુર્ધર્ષ દૈત્યનગર સૌભને પાડી દીધું। અને યુદ્ધમાં તેમણે અંગ, વંગ, કલિંગ, મગધ, કાશી, કોસલ તેમજ વત્સ, ગાર્ગ્ય, કરૂષ અને પૌન્ડ્ર વગેરે જનપદોને પણ જીત્યા।
Verse 16
आन्न्त्यान् दाक्षिणात्यांश्न॒ पर्वतीयान् दशेरकान् । काश्मीरकानौरसिकान् पिशाचांश्व समुद्गलान्
વૈશંપાયન બોલ્યા— સંજય! કમલનયન શ્રીકૃષ્ણે આ રીતે આાંત્ય, દક્ષિણાત્ય, પર્વતીય, દશેરક, કાશ્મીર, ઔરસિક, પિશાચ અને મુદગલ વગેરે જનસમુદાયોને પણ વશમાં કર્યા।
Verse 17
काम्बोजान् वाटधानांश्व चोलान् पाण्ड्यांश्व॒ संजय । त्रिगर्तान् मालवांश्वैव दरदांश्व॒ सुदुर्जयान्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— હે સંજય! (શ્રીકૃષ્ણે) કામ્બોજો, વાટધાનો, ચોળો અને પાંડ્યો; તેમજ ત્રિગર્તો, માલવો અને અત્યંત દુર્જય દરદોને પણ વશમાં કર્યા.
Verse 18
नानादिग्भ्यश्न सम्प्राप्तान् खशांश्चैव शकांस्तथा । जितवान् पुण्डरीकाक्षो यवनं च सहानुगम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— હે સંજય! નાનાદિશાઓથી આવેલા ખશો અને શકોને કમળનેત્ર (શ્રીકૃષ્ણે) જીત્યા; તેમજ અનુયાયીઓ સહિત યવનને પણ વશમાં કર્યો.
Verse 19
प्रविश्य मकरावासं यादोगणनिषेवितम् । जिगाय वरुणं संख्ये सलिलान्तर्गतं पुरा,पूर्वकालमें श्रीकृष्णने जल-जन्तुओंसे भरे हुए समुद्रमें प्रवेश करके जलके भीतर निवास करनेवाले वरुण देवताको युद्धमें परास्त किया
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— પૂર્વકાળે શ્રીકૃષ્ણ મકરોના નિવાસ, જલચરગણોથી સેવિત સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરીને, જળની અંદર રહેલા વરુણદેવને યુદ્ધમાં જીત્યા.
Verse 20
युधि पञ्चजन हत्वा दैत्यं पातालवासिनम् | पाज्चजन्यं हृषीकेशो दिव्यं शड्खमवाप्तवान्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— યુદ્ધમાં પાતાળવાસી પંચજન નામના દૈત્યને મારીને હૃષીકેશ (શ્રીકૃષ્ણે) પાંંચજન્ય નામનો દિવ્ય શંખ પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 21
इसी प्रकार हृषीकेशने पाताल-निवासी पंचजन नामक दैत्यको युद्धमें मारकर दिव्य पाज्चजन्य शंख प्राप्त किया ।।
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ખાંડવ વનમાં પાર્થ (અર્જુન) સાથે હુતાશન (અગ્નિદેવ) ને પ્રસન્ન કરીને મહાબલી હૃષીકેશ (શ્રીકૃષ્ણે) દુર્ધર્ષ આગ્નેય અસ્ત્રરૂપ ચક્ર પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 22
वैनतेयं समारुह्य त्रासयित्वामरावतीम् | महेन्द्रभवनाद् वीर: पारिजातमुपानयत्,वीर श्रीकृष्ण गरुड़पर आरूढ़ हो अमरावती पुरीमें जाकर वहाँके निवासियोंको भयभीत करके महेन्द्रभवनसे पारिजात वृक्ष उठा ले आये
વીર શ્રીકૃષ્ણ વૈનતેય (ગરુડ) પર આરુઢ થઈ અમરાવતીમાં ગયા અને ત્યાંના નિવાસીઓમાં ભય પેદા કર્યો; પછી મહેન્દ્રના ભવનમાંથી પારિજાત વૃક્ષ ઉઠાવી લાવ્યા।
Verse 23
तच्च मर्षितवान् शक्रो जानंस्तस्य पराक्रमम् | राज्ञां चाप्यजितं कज्चित् कृष्णेनेह न शुश्रुम
શક્ર (ઇન્દ્ર) તેમના પરાક્રમને સારી રીતે જાણતા હતા; તેથી તેમણે તે બધું મૌનથી સહન કર્યું. અને રાજાઓમાં એવો કોઈ મેં સાંભળ્યો નથી કે જેને શ્રીકૃષ્ણે જીત્યો ન હોય.
Verse 24
यच्च तन्महदाक्षर्य सभायां मम संजय । कृतवान् पुण्डरीकाक्ष: कस्तदन्य इहाहति,संजय! उस दिन मेरी सभामें कमलनयन श्रीकृष्णने जो महान् आश्चर्य प्रकट किया था, उसे इस संसारमें उनके सिवा दूसरा कौन कर सकता है?
સંજય! તે દિવસે મારી સભામાં કમળનેત્ર શ્રીકૃષ્ણે જે મહાન આશ્ચર્ય પ્રગટ કર્યું, તે આ જગતમાં તેમના સિવાય બીજો કોણ કરી શકે?
Verse 25
यच्च भकक्त्या प्रसन्नो5हमद्राक्ष॑ कृष्णमी श्वरम् । तन्मे सुविदितं सर्व प्रत्यक्षमिव चागमम्
ભક્તિભાવથી પ્રસન્ન થઈ મેં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જે ઈશ્વરીય સ્વરૂપનું દર્શન કર્યું હતું, તે બધું મને સુસ્પષ્ટ રીતે વિદિત છે; આજે પણ તે મને પ્રત્યક્ષ જેવું જ સ્મરણમાં છે।
Verse 26
नान्तो विक्रमयुक्तस्य बुद्धया युक्तस्य वा पुनः । कर्मणां शक््यते गन्तुं हृषीकेशस्थ संजय,संजय! बुद्धि और पराक्रमसे युक्त भगवान् हृषीकेशके कर्मोका अन्त नहीं जाना जा सकता
સંજય! બુદ્ધિ અને પરાક્રમથી યુક્ત ભગવાન હૃષીકેશના કર્મોનો અંત જાણવો શક્ય નથી.
Verse 27
तथा गदश्न साम्बश्न प्रद्युम्नोडथ विदूरथ: । अगावहोडनिरुद्धश्ष चारुदेष्ण: ससारण:
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેમજ ગદ, સામ્બ; પછી પ્રદ્યુમ્ન અને વિદૂરથ; અગાવહ, અનિરુદ્ધ અને સારણ સહિત ચારુદેષ્ણ—આ સૌ પણ તે સમરમાં ગોઠવાઈને હાજર હતા।
Verse 28
उल्मुको निशठश्वैव झिल्ली बश्रुश्न वीर्यवान् पृथुश्न विपृथुश्नमेव शमीको5थारिमेजय:
વૈશંપાયન બોલ્યા—ઉલ્મુક, નિષઠ અને ઝિલ્લી; પરાક્રમી બશ્રુશ્ન; પૃથુશ્ન અને વિપૃથુશ્ન; ત્યારબાદ શમીક અને અરિમેજય—આ નામો ક્રમે ઉલ્લેખાયા।
Verse 29
एते<न्ये बलवन्तश्न वृष्णिवीरा: प्रहारिण: । कथंचित् पाण्डवानीकं श्रयेयु: समरे स्थिता:
વૈશંપાયન બોલ્યા—આ અન્ય પણ બળવાન, પ્રહાર-નિપુણ વૃષ્ણિવીર, સમરમાં સ્થિર રહી, કોઈ રીતે પાંડવસેનાનો આશ્રય લઈ શકે।
Verse 30
आहूता वृष्णिवीरेण केशवेन महात्मना | ततः संशयितं सर्व भवेदिति मतिर्मम
વૈશંપાયન બોલ્યા—વૃષ્ણિવીર મહાત્મા કેશવે મને બોલાવ્યા ત્યારે મારા મનમાં આ મત થયો કે ત્યારપછી બધું જ સંશયમય બની જશે।
Verse 31
वनमाला और हल धारण करनेवाले वीर बलराम कैलास-शिखरके समान गौरवर्ण हैं। उनमें दस हजार हाथियोंका बल है। वे भी उसी पक्षमें रहेंगे, जहाँ श्रीकृष्ण हैं
વૈશંપાયન બોલ્યા—વનમાળા ધારણ કરનાર અને હલ ધારણ કરનાર વીરસ્વરૂપ બલરામ કૈલાસ-શિખર સમાન ગૌરવર્ણ છે. તેમાં દસ હજાર હાથીઓનું બળ છે. શ્રીકૃષ્ણ જે પક્ષમાં હશે, તે જ પક્ષમાં તે પણ રહેશે।
Verse 32
यमाहु: सर्वपितरं वासुदेव॑ द्विजातय: । अपि वा होष पाण्डूनां योत्स्यते<र्थाय संजय
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— દ્વિજગણ વાસુદેવને સર્વનો સર્વપિતા કહે છે. અથવા, હે સંજય, તે પાંડવોના હિતાર્થે સ્વયં યુદ્ધ કરશે.
Verse 33
संजय! जिन भगवान् वासुदेवको द्विजगण सबका पिता बताते हैं, क्या वे पाण्डवोंके लिये स्वयं युद्ध करेंगे? ।।
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— સંજય, દ્વિજઋષિઓ ભગવાન વાસુદેવને સર્વનો પિતા કહે છે. જો તેઓ પાંડવોના હિત માટે શસ્ત્ર ધારણ કરે, તો શું તેઓ સ્વયં યુદ્ધ નહીં કરે? કારણ કે, પ્રિય સંજય, જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ પાંડવોના હિતાર્થે કવચ બાંધીને યુદ્ધ માટે સજ્જ થાય છે, ત્યારે ત્યાં કોઈ યોદ્ધા તેમના સામે ઊભો રહી શકે—અથવા ઊભો રહેવાની હિંમત પણ કરી શકે—એવો રહેતો નથી।
Verse 34
यदि सम कुरव: सर्वे जयेयुर्नाम पाण्डवान् | वार्ष्णेयो<र्थाय तेषां वै गृह्नीयाच्छस्त्रमुत्तमम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— જો બધા કૌરવો પાંડવોને જીતે પણ, તો તેમના કલ્યાણાર્થે વાર્ષ્ણેય શ્રીકૃષ્ણ નિશ્ચયે ઉત્તમ શસ્ત્ર ધારણ કરશે.
Verse 35
ततः सर्वान् नरव्याप्रो हत्वा नरपतीन् रणे | कौरवांश्व महाबाहु: कुन्त्यै दद्यात् स मेदिनीम्,उस दशामें पुरुषसिंह महाबाहु श्रीकृष्ण सब राजाओं तथा कौरवोंको रणभूमिमें मारकर सारी पृथ्वी कुन्तीको दे देंगे
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ત્યારબાદ તે મહાબાહુ નરવ્યાઘ્ર યુદ્ધમાં બધા રાજાઓ તથા કૌરવોને સંહાર કરીને આ સમગ્ર ધરતી કુંતીને અર્પણ કરશે.
Verse 36
यस्य यन्ता हृषीकेशो योद्धा यस्य धनंजय: । रथस्य तस्य कः संख्ये प्रत्यनीको भवेद् रथ:
જેના રથનો સારથી હૃષીકેશ—ઇન્દ્રિયોના નિયંતા—શ્રીકૃષ્ણ છે અને જેના યોદ્ધા ધનંજય અર્જુન છે, તે રથ સામે રણમાં બીજો કયો રથ પ્રતિસ્પર્ધી બની શકે?
Verse 37
न केनचिदुपायेन कुरूणां दृश्यते जय: । तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यथा युद्धमवर्तत,किसी भी उपायसे कौरवोंकी जय होती नहीं दिखायी देती। इसलिये तुम मुझसे सब समाचार कहो। वह युद्ध किस प्रकार हुआ?
કોઈ પણ ઉપાયથી કૌરવોની જીત શક્ય દેખાતી નથી. તેથી મને બધું સંપૂર્ણ રીતે કહો—એ યુદ્ધ કેવી રીતે થયું?
Verse 38
अर्जुन: केशवस्यात्मा कृष्णो5प्यात्मा किरीटिन: । अर्जुने विजयो नित्यं कृष्णे कीर्तिश्व शाश्वती
અર્જુન કેશવનો આત્મા સમાન છે અને શ્રીકૃષ્ણ પણ કિરીટધારી અર્જુનનો આત્મા સમાન છે. અર્જુનમાં વિજય સદા નિવાસ કરે છે અને શ્રીકૃષ્ણમાં કીર્તિનો શાશ્વત વાસ છે.
Verse 39
सर्वेष्वपि च लोकेषु बीभत्सुरपराजित: । प्राधान्येनेव भूयिष्ठममेया: केशवे गुणा:
સર્વ લોકોમાં પણ બીભત્સુ (અર્જુન) ક્યાંય પરાજિત થયા નથી. કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ)માં ગુણો અપાર છે; અહીં તો જાણે માત્ર મુખ્ય ગુણોના જ નામ લેવાયા છે.
Verse 40
मोहाद् दुर्योधन: कृष्णं यो न वेत्तीह केशवम् | मोहितो दैवयोगेन मृत्युपाशपुरस्कृत:,दुर्योधन मोहवश सच्चिदानन्दस्वरूप भगवान् केशवको नहीं जानता है, वह दैवयोगसे मोहित हो मौतके फंदेमें फँस गया
મોહના કારણે દુર્યોધન અહીં કેશવ શ્રીકૃષ્ણને ઓળખતો નથી. દૈવયોગથી મોહિત થઈ તે મૃત્યુના ફાંસને આગળ રાખીને આગળ વધે છે.
Verse 41
न वेद कृष्णं दाशार्हमर्जुनं चैव पाण्डवम् । पूर्वदेवी महात्मानौ नरनारायणावुभौ
તે દાશાર્હ વંશના શ્રીકૃષ્ણને અને પાંડવ અર્જુનને પણ ઓળખી શકી નહીં—એ બંને મહાત્મા, જે પૂર્વકালে નર-નારાયણ નામના દિવ્ય યુગલ હતા.
Verse 42
यह दशा्कुलभूषण श्रीकृष्ण और पाण्डुपुत्र अर्जुनको नहीं जानता है, वे दोनों पूर्वदेवता महात्मा नर और नारायण हैं ।। एकात्मानौ द्विधाभूतौ दृश्येते मानवैर्भुवि । मनसा5पि हि दुर्धर्षा सेनामेतां यशस्विनौ
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—યદુકુલભૂષણ શ્રીકૃષ્ણ અને પાંડુપુત્ર અર્જુનને જે ઓળખતો નથી, તે તેમના સાચા તત્ત્વને જાણતો નથી. તેઓ બંને પ્રાચીન દિવ્ય મહાત્મા નર અને નારાયણ છે. એક જ આત્મા હોવા છતાં પૃથ્વી પર માનવોની નજરે તેઓ બે રૂપે દેખાય છે; અને તે યશસ્વી બંને માત્ર મનના સંકલ્પથી પણ આ સમગ્ર સેનાને અદમ્ય છે.
Verse 43
युगस्येव विपर्यासो लोकानामिव मोहनम्
જાણે યુગધર્મનો જ ઉથલપાથલ થયો હોય—અને લોકોએ મોહમાં પડ્યા હોય.
Verse 44
न होव ब्रह्मचर्येण न वेदाध्यपयनेन च
ન તો માત્ર બ્રહ્મચર્યના પાલનથી, ન તો વેદોના અધ્યાપનથી પણ…
Verse 45
लोकसम्भावितौ वीरीौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ
તે બંને વીર લોકમાં પ્રસિદ્ધ અને માન્ય હતા; અસ્ત્રવિદ્યામાં પૂર્ણ નિપુણ, અને યુદ્ધના દુર્મદથી મત્ત—રણમાં પ્રચંડ, રોકવા કઠિન.
Verse 46
यां तां श्रियमसूयाम: पुरा दृष्टवा युधिषछ्टिरे
હે યુધિષ્ઠિર, એ જ સમૃદ્ધિ અને વૈભવ—જેને પહેલાં જોઈને અમે ઈર્ષ્યા પણ કરી હતી—
Verse 47
मत्कृते चाप्यनुप्राप्त: कुरूणामेष संक्षय:
અને મારા કારણે પણ કુરુઓનો આ સંહાર ઉપસ્થિત થયો છે।
Verse 48
अनन्तमिदमैश्वर्य लोके प्राप्तो युधिष्ठिर:
યુધિષ્ઠિરે આ લોકમાં અનંત ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કર્યું છે।
Verse 49
यस्य कोपान्महात्मानौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ । युधिष्ठिर इस संसारमें अनन्त ऐश्वर्यके भागी हुए हैं। जिनके कोपसे महात्मा भीष्म और द्रोण मार गिराये गये ।। प्राप्त: प्रकृतितो धर्मो न धर्मो मामकान् प्रति
જેનાં ક્રોધથી મહાત્મા ભીષ્મ અને દ્રોણ પાતાળે પડ્યા, એ જ યુધિષ્ઠિર આ લોકમાં અનંત ઐશ્વર્યનો ભાગી થયો છે। પરંતુ જે ધર્મ સ્વભાવથી પ્રાપ્ત થાય છે, તે મારા પોતાના લોકો પ્રત્યે ધર્મ બનીને ઊભો રહેતો નથી।
Verse 50
क्रूर: सर्वविनाशाय कालो5सौ नातिवर्तते । युधिष्ठटिरको धर्मका स्वाभाविक फल प्राप्त हुआ है, किंतु मेरे पुत्रोंकी उसका फल नहीं मिल रहा है। सबका विनाश करनेके लिये प्राप्त हुआ यह क्रूर काल बीत नहीं रहा है ।।
સર્વનો વિનાશ કરવા માટે આવેલો આ ક્રૂર કાળ પસાર થતો નથી। યુધિષ્ઠિરને ધર્મનું સ્વાભાવિક ફળ મળ્યું છે, પરંતુ મારા પુત્રોને તેનું ફળ મળતું નથી। સર્વનાશ માટે ઉપસ્થિત આ ક્રૂર કાળ ટળતો નથી। નહિતર, હે તાત, મનસ્વી પુરુષોએ જે પરિણામ વિચાર્યાં હતાં, તે ભિન્ન થતાં।
Verse 51
तस्मादपरिहार्ये<र्थे सम्प्राप्ते कृच्छू उत्तमे । अपारणीये दुश्निन्त्ये यथाभूत॑ प्रचक्ष्य मे,अतः इस अनिवार्य, अपार, दुश्निन्त्य एवं महान् संकटके प्राप्त होनेपर जो घटना जिस प्रकार हुई हो, वह मुझे बताओ
અતએવ, જ્યારે આ અપરિહાર્ય વિષય—અત્યંત કઠિન, અપાર અને દુશ્ચિંત્ય એવો મહાસંકટ—આવી પહોંચ્યો છે, ત્યારે જે રીતે ઘટ્યું હોય તે રીતે જ મને યથાર્થ કહો।
Verse 331
यदि गद, साम्ब, प्रद्युम्न, विदूरथ, अगावह, अनिरुद्ध, चारुदेष्ण, सारण, उल्मुक, निशठ, झिल्ली, पराक्रमी बश्रु, पृथु, विपृथु, शमीक तथा अरिमेजय--ये तथा दूसरे भी बलवान एवं प्रहारकुशल वृष्णिवंशी योद्धा वृष्णिवंशके प्रमुख वीर महात्मा केशवके बुलानेपर पाण्डव-सेनामें आ जायेँ और समरभूमिमें खड़े हो जायेँ तो हमारा सारा उद्योग संशयमें पड़ जाय; ऐसा मेरा विश्वास है ।। नागायुतबलो वीर: कैलासशिखरोपम: । वनमाली हली रामस्तत्र यत्र जनार्दन:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— જો ગદ, સામ્બ, પ્રદ્યુમ્ન, વિદૂરથ, અગાવહ, અનિરુદ્ધ, ચારુદેષ્ણ, સારણ, ઉલ્મુક, નિશઠ, ઝિલ્લી, પરાક્રમી બશ્રુ, પૃથુ, વિપૃથુ, શમીક તથા અરિમેજય—અને આવા જ અન્ય બળવાન તથા પ્રહારકુશળ વૃષ્ણિવંશી યોદ્ધાઓ—મહાત્મા કેશવના આહ્વાને પાંડવ-સેનામાં આવી રણભૂમિમાં ઊભા રહી જાય, તો આપણો સર્વ પ્રયત્ન સંશયમાં પડી જાય; એવો મારો દૃઢ વિશ્વાસ છે। દસ હજાર નાગ જેટલા બળવાન, વીર, કૈલાસશિખર સમાન—વનમાલાધારી, હલધારી રામ ત્યાં છે જ્યાં જનાર્દન છે।
Verse 423
नाशयेतामिहेच्छन्तौ मानुषत्वाच्च नेच्छत: । उनकी आत्मा तो एक है; परंतु इस भूतलके मनुष्योंको वे शरीरसे दो होकर दिखायी देते हैं। उन्हें मनसे भी पराजित नहीं किया जा सकता। वे यशस्वी श्रीकृष्ण और अर्जुन यदि इच्छा करें तो मेरी सेनाको तत्काल नष्ट कर सकते हैं; परंतु मानवभावका अनुसरण करनेके कारण ये वैसी इच्छा नहीं करते हैं
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— તેઓ ઇચ્છે તો અહીં બધું જ નાશ કરી શકે; પરંતુ માનવભાવનું અનુસરણ કરતાં હોવાથી તેઓ એવી ઇચ્છા કરતા નથી। ખરેખર તેમની આત્મા એક જ છે; પરંતુ આ ધરતી પર તેઓ મનુષ્યોને બે દેહરૂપે દેખાય છે। મનથી પણ તેમને પરાજિત કરી શકાય નહીં। યશસ્વી શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન ઇચ્છે તો ક્ષણમાં મારી સેના નષ્ટ કરી શકે; પરંતુ માનવધર્મને અનુસરી તેઓ એવી ઇચ્છા ધરાવતા નથી।
Verse 436
भीष्मस्य च वधस्तात द्रोणस्य च महात्मन: । तात! भीष्म तथा महात्मा द्रोणका वध युगके उलट जानेकी-सी बात है। सम्पूर्ण लोकोंको यह घटना मानो मोहमें डालनेवाली है
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— હે પ્રિય! ભીષ્મનો અને મહાત્મા દ્રોણનો વધ તો જાણે યુગ ઊલટાઈ ગયાની વાત છે। આ ઘટના સર્વ લોકોને મોહમાં નાખે એવી છે।
Verse 443
न क्रियाभिरनन चास्त्रेण मृत्यो: कश्षिन्निवार्यते जान पड़ता है, कोई भी न तो ब्रह्मचर्यके पालनसे, न वेदोंके स्वाध्यायसे, न कर्मोके अनुष्ठानसे और न अस्त्रोंके प्रयोगसे ही अपनेको मृत्युसे बचा सकता है
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— મૃત્યુને કોઈ પણ ન તો ક્રિયાકાંડથી, ન તો શસ્ત્રોના પ્રયોગથી અટકાવી શકે છે। ન બ્રહ્મચર્યના પાલનથી, ન વેદોના સ્વાધ્યાયથી, ન કર્મોના અનુષ્ઠાનથી—કોઈ ઉપાયથી પણ પ્રાણનો નિશ્ચિત અંત રોકી શકાય નહીં; કાળના વિધાનને કોઈ વટાવી શકતું નથી।
Verse 453
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा कि नु जीवामि संजय । संजय! लोकसम्मानित, अस्त्रविद्याके ज्ञाता तथा युद्धदुर्मद वीरवर भीष्म और द्रोणाचार्यके मारे जानेका समाचार सुनकर मैं किसलिये जीवित रहूँ?
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— સંજય! ભીષ્મ અને દ્રોણ માર્યા ગયા—એ સમાચાર સાંભળીને હું શા માટે જીવતો રહું? સંજય, તેઓ બંને લોકસન્માનિત, અસ્ત્રવિદ્યાના જાણકાર અને યુદ્ધના ગર્વથી ઉન્મત્ત એવા વીરશ્રેષ્ઠ હતા—તેમના વધની વાત સાંભળીને હું હજી પ્રાણ શા માટે ધારણ કરું?
Verse 463
अद्य तामनुजानीमो भीष्मद्रोणवधेन ह । पूर्वकालमें राजा युधिष्ठिरके पास जिस प्रसिद्ध राजलक्ष्मीको देखकर हमलोग उनसे डाह करने लगे थे, आज भीष्म और द्रोणाचार्यके वधसे हम उसके कटु फलका अनुभव कर रहे हैं
વૈશંપાયન બોલ્યા—આજે તો તેને સ્વીકારવું જ પડે—ભીષ્મ અને દ્રોણના વધના કારણે. પૂર્વકાળે રાજા યુધિષ્ઠિરની પ્રસિદ્ધ રાજલક્ષ્મી જોઈને અમે ઈર્ષ્યાથી ભરાઈ ગયા હતા; આજે એ જ ઈર્ષ્યાનું કડવું ફળ ભીષ્મ અને દ્રોણાચાર્યના મૃત્યુથી અમે ચાખી રહ્યા છીએ.
Verse 473
पक्वानां हि वधे सूत वज्ायन्ते तृणान्युत । सूत! मेरे ही कारण यह कौरवोंका विनाश प्राप्त हुआ है। जो कालसे परिपक्व हो गये हैं, उनके वधके लिये तिनके भी वज्रका काम करते हैं
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે સૂત! જે મૃત્યુ માટે પરિપક્વ થયા છે, તેમના વધ માટે તૃણ પણ વજ્ર સમાન બની જાય છે. ખરેખર મારા જ કારણે કૌરવોનો વિનાશ આવી પહોંચ્યો છે; જેમને કાળે પરિપક્વ કર્યા છે, તેમના માટે નાનું કારણ પણ અપ્રતિહત વિધિનું સાધન બની જાય છે.
Verse 506
अन्यथैव प्रपद्यन्ते दैवादिति मतिर्मम । तात! मनस्वी पुरुषोंद्वारा अन्य प्रकारसे सोचे हुए कार्य भी दैवयोगसे कुछ और ही प्रकारके हो जाते हैं; ऐसा मेरा अनुभव है
વૈશંપાયન બોલ્યા—મારો નિશ્ચય છે કે દૈવબળે વાતો અન્યથા જ બને છે. તાત! મનસ્વી પુરુષે જેમ વિચારેલા કાર્યો પણ દૈવયોગથી કંઈક બીજાં જ રીતે ફળે છે—આ મારો અનુભવ છે.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimizing an objective framed as restraint (capture alive) while still instrumentalizing a righteous king for political control, raising the question of whether a less-lethal aim is ethically sound when pursued for coercive ends.
The passage teaches that power must acknowledge constraints: even the most celebrated warrior cannot guarantee outcomes against superior counter-force (Arjuna), and policy claims must be conditional on real capacities rather than on prestige or desire.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is structural—Sañjaya’s framing emphasizes how stated intentions, conditional promises, and public proclamations shape collective action and foreshadow later consequences.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.