Adhyaya 109
Droṇa-parva Adhyāya 109 — Karṇa–Bhīma Yuddha and Durmukha’s Fall (कर्णभीमयुद्धम्; दुर्मुखवधः)
Upa-parva: Karna–Bhīmasena Saṅgrāma (Tactical Engagement Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that Karṇa, having been defeated and made chariotless by Bhīma, mounts another chariot and immediately strikes the Pāṇḍava warrior. A sustained exchange of arrows follows, described through similes of powerful animals clashing. Bhīma answers Karṇa’s volleys with denser counter-fire, then launches a heavy mace toward the sūtaputra; the mace strike disables Karṇa’s chariot team, and Bhīma further cuts down the standard and strikes the charioteer, leaving Karṇa on a compromised vehicle. The narration marks this as an extraordinary display of Rādheya’s resilience even while chariotless. Observing Karṇa’s predicament, Duryodhana commands Durmukha to bring him a chariot; Durmukha advances and attempts to check Bhīma with arrows. Bhīma sends a chariot toward Durmukha and, in the same moment, dispatches him with nine well-feathered shafts. Karṇa mounts the offered chariot, shines again in battle, then pauses in visible grief upon seeing Durmukha’s body, circumambulates him, and resumes combat. Bhīma and Karṇa exchange fourteen nārācas each; Karṇa’s counter strikes pierce Bhīma’s left arm, causing heavy bleeding. Bhīma retaliates with swift arrows against Karṇa and his charioteer; Karṇa, unsettled by Bhīma’s force, withdraws rapidly from the immediate engagement, while Bhīma remains poised, bow drawn, described as blazing like fire.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं कि द्रोण-पर्व के रण में केकयराज बृहत्क्षत्र के आगमन से कौरव-सेना में हलचल मचती है, और क्षेमधूर्ति उनके वक्ष पर तीव्र बाण-वर्षा कर युद्ध का द्वार खोल देता है। → क्षेमधूर्ति क्रोध में आकर तीखे भल्ल से बृहत्क्षत्र का धनुष काट देता है; उधर त्रिगर्त-पुत्र निरमित्र कौरव-वाहिनी को व्यथित करता हुआ रथ से गिरता है। युद्ध ‘तुमुल’ और ‘प्रेक्षणीय’ बन जाता है—सिद्ध-चारण तक विस्मित होकर देखते हैं। इसी बीच सात्यकि (युयुधान) अपनी युद्ध-उन्मत्त गति से कौरव-पंक्तियों को तोड़ने लगता है। → सात्यकि के शराघात से मगध-सैनिकों सहित कौरव-व्यूह भंग हो जाता है; भागते हुए शेष सैनिकों को देखकर स्पष्ट होता है कि रण-भूमि में उस क्षण निर्णायक दबाव सात्यकि के पक्ष में चला गया है। → महायशस्वी सात्यकि कौरव-सेना का विनाश कर अपने श्रेष्ठ धनुष को विधुन्वाता हुआ रण में चमकता है; भयभीत और तितर-बितर कौरव-सेना पुनः युद्ध के लिए सामने नहीं आती। → कौरव-पक्ष के बिखरने के बाद अगला प्रश्न यह रह जाता है कि कौन-सा वरिष्ठ योद्धा आगे बढ़कर सात्यकि के वेग को रोकेगा और व्यूह को फिर से बाँधेगा।
Shlokas
Verse 1
/ भीकम (2 अमान सप्ताधिकशततमो< ध्याय: कौरव-सेनाके क्षेमधूर्ति
સંજય બોલ્યા—મહારાજ! કૈકેયદેશના દૃઢ પરાક્રમી બૃહત્ક્ષત્ર આગળ વધતો હતો; તેને જોઈ ક્ષેમધૂર્તિએ બાણોથી તેની છાતી ભેદી નાખી.
Verse 2
संजय कहते हैं--महाराज! तदनन्तर सुदृढ़ पराक्रमी केकयराज बृहत्क्षत्रकों आते देख क्षेमधूर्तिने अनेक बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ।।
સંજય બોલ્યા—મહારાજ! ત્યારબાદ દૃઢ પરાક્રમી કેકયરાજ બૃહત્ક્ષત્રને આગળ વધતો જોઈ ક્ષેમધૂર્તિએ અનેક બાણોથી તેની છાતીમાં ઘોર ઘા કર્યો. પરંતુ રાજન, દ્રોણના સૈન્યવ્યૂહને ભંગ કરવાની ઇચ્છાથી બૃહત્ક્ષત્રે પણ વાંકા સાંધાવાળા નવ્વે બાણ ઝડપથી છોડીને ક્ષેમધૂર્તિને ઘાયલ કર્યો.
Verse 3
क्षेमधूर्तिस्तु संक्रुद्ध: कैकेयस्य महात्मन: । धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन ह,इससे क्षेमधूर्ति अत्यन्त कुपित हो उठा और उसने पानीदार तीखे भल्लसे महामनस्वी केकयराजका धनुष काट डाला
સંજય બોલ્યા—ક્રોધે ઉન્મત્ત થયેલા ક્ષેમધૂર્તિએ મહાત્મા કૈકેયરાજ પર પ્રહાર કર્યો અને ઝગમગતા, તીક્ષ્ણ ભલ્લબાણથી તેનું ધનુષ્ય બે ભાગે કાપી નાખ્યું.
Verse 4
अथीैनं छिन्नधन्वानं शरेणानतपर्वणा । विव्याध समरे तूर्ण प्रवरं सर्वधन्विनाम्,धनुष कट जानेपर समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ बृहत्क्षत्रकों समरांगणमें झुकी हुई गाँठवाले बाणसे उसने तुरंत ही बींध डाला
સંજય બોલ્યા—પછી ધનુષ કપાઈ જવાથી ધનુર્વિહિન થયેલા તે વીરને, વાંકા સાંધાવાળા બાણથી, રણમાં તેણે તત્કાળ ભેદ્યો—જે સર્વ ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાતો હતો.
Verse 5
अथान्यद् धनुरादाय बृहत्क्षत्रो हसन्निव । व्यश्वसूतरथं चक्रे क्षेमधूर्ति महारथम्,तदनन्तर बृहत्क्षत्रने दूसरा धनुष हाथमें लेकर हँसते-हँसते महारथी क्षेमधूर्तिको घोड़ों, सारथि और रथसे हीन कर दिया
સંજય બોલ્યા—પછી બૃહત્ક્ષત્રે બીજું ધનુષ્ય હાથમાં લીધું અને જાણે હસતાં હસતાં, મહારથી ક્ષેમધૂર્તિને ઘોડા, સારથી અને રથથી વંચિત કરી દીધો.
Verse 6
ततो5परेण भल्लेन पीतेन निशितेन च । जहार नृपते: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्,इसके बाद दूसरे पानीदार तीखे भल्लसे राजा क्षेमधूर्तिके प्रज्वलित कुण्डलोंवाले मस्तकको धड़से अलग कर दिया
સંજય બોલ્યા—પછી બીજા ઝગમગતા, તીક્ષ્ણ ભલ્લબાણથી તેણે રાજાનું જ્વલંત કુંડળોથી શોભિત મસ્તક ધડથી અલગ કરી નાખ્યું.
Verse 7
तच्छिन्नं सहसा तस्य शिर: कुज्चितमूर्थजम् । सकिरीटं महीं प्राप्प बभौ ज्योतिरिवाम्बरात्
સંજય બોલ્યા—ક્ષણમાં કપાયેલું, વાળ વળાંકદાર ધરાવતું તે મસ્તક મુકુટসহ ધરતી પર પડ્યું અને આકાશમાંથી તૂટીને પડેલી ઉલ્કા સમાન તેજસ્વી લાગ્યું.
Verse 8
त॑ निहत्य रणे हृष्टो बृहत्क्षत्रो महारथः । सहसाभ्यपतत सैन्यं तावकं पार्थकारणात्,रणक्षेत्रमें क्षेमधूर्तिका वध करके प्रसन्न हुए महारथी बृहत्क्षत्र यूधिष्ठिरके हितके लिये सहसा आपकी सेनापर टूट पड़े
રણમાં તેમને સંહાર કરીને હર્ષિત થયેલો મહારથી બૃહત્ક્ષત્ર, પૃથાપુત્ર યુધિષ્ઠિરના હિતાર્થે, સહસાએ તમારી સેના પર તૂટી પડ્યો।
Verse 9
धृष्टकेतुं तथा5<यान्तं द्रोणहेतो: पराक्रमी । वीरधन्वा महेष्वासो वारयामास भारत,भारत! इसी प्रकार द्रोणाचार्यके हितके लिये महाधनुर्धर पराक्रमी वीरधन्वाने वहाँ आते हुए धृष्टकेतुको रोका
હે ભારત! એ જ રીતે દ્રોણાચાર્યના હિતાર્થે, ત્યાં આગળ વધતા ધૃષ્ટકેતુને મહાધનુર્ધર પરાક્રમી વીરધન્વાએ અટકાવ્યો।
Verse 10
तौ परस्परमासाद्य शरदंष्टी तरस्विनौ । शरैरनेकसाहसैरन्योन्यमभिजघध्नतु:,वे दोनों वेगशाली वीर बाणरूपी दाढ़ोंसे युक्त हो परस्पर भिड़कर अनेक सहस्र बाणोंद्वारा एक-दूसरेको चोट पहुँचाने लगे
તે બંને વેગશાળી વીર, બાણરૂપ દાંત ધરાવતા વરાહોની જેમ પરસ્પર ભેટી, અનેક સહસ્ર બાણોથી એકબીજાને ઘાયલ કરવા લાગ્યા।
Verse 11
तावुभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम् । महावने तीव्रमदौ वारणाविव यूथपौ,महान् वनमें तीव्र मदवाले दो यूथपति गजराजोंके समान वे दोनों पुरुषसिंह परस्पर युद्ध करने लगे
તે બંને નરશાર્દૂલ પરસ્પર સામસામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા—જેમ મહાવનમાં તીવ્ર મદવાળા બે યુથપતિ ગજરાજો અથડાય તેમ।
Verse 12
गिरिगह्वरमासाद्य शार्दूलाविव रोषितौ | युयुधाते महावीर्यों परस्परजिघांसया
તે બંને મહાપરાક્રમી વીર, એકબીજાને મારી નાખવાની ઇચ્છાથી ક્રોધે ભરાઈ, પર્વતની ગુફામાં મળેલા બે ક્રોધિત શાર્દૂલની જેમ પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 13
तद् युद्धमासीत तुमुल प्रेक्षणीयं विशाम्पते । सिद्धचारणसंघानां विस्मयाद्धुतदर्शनम्,प्रजानाथ! उनका वह घमासान युद्ध देखने ही योग्य था। वह सिद्धों और चारणसमूहोंको भी आश्चर्यजनक एवं अद्भुत दिखायी देता था
સંજય બોલ્યો—હે પ્રજાનાથ! તે યુદ્ધ ગર્જનાભર્યું, તુમુલ અને દર્શનીય બન્યું. સિદ્ધો અને ચારણોના સમૂહોને પણ તે અદભુત દૃશ્ય જોઈ આશ્ચર્ય થયું; વિસ્મયથી તેમની નજર જાણે કંપી ઊઠી.
Verse 14
वीरधन्वा ततः क्रुद्धो धृष्टकेतो: शरासनम् | द्विधा चिच्छेद भल्लेन प्रहसन्निव भारत,भरतनन्दन! तत्पश्चात् वीरधन्वाने कुपित होकर हँसते हुए-से ही एक भल्लद्वारा धृष्टकेतुके धनुषके दो टुकड़े कर दिये
સંજય બોલ્યો—હે ભરતનંદન! ત્યારબાદ ક્રોધિત વીર્ધન્વાએ જાણે હસતો હોય તેમ ભલ્લ-બાણથી ધૃષ્ટકેતુનું ધનુષ્ય બે ભાગે કાપી નાખ્યું.
Verse 15
तदुत्सज्य धनुश्छिन्नं चेदिराजो महारथ: । शक्ति जग्राह विपुलां हेमदण्डामयस्मयीम्,महारथी चेदिराज धृष्टकेतुने उस कटे हुए धनुषको फेंककर एक लोहेकी बनी हुई स्वर्णदण्डविभूषित विशाल शक्ति हाथमें ले ली
સંજય બોલ્યો—કાપી નાખેલું ધનુષ્ય ફેંકી દઈ ચેદિરાજ મહારથી ધૃષ્ટકેતુએ લોખંડની બનેલી, સુવર્ણ દંડથી શોભિત વિશાળ શક્તિ હાથમાં લીધી.
Verse 16
तां तु शक्ति महावीर्या दोर्भ्यामायम्य भारत । चिक्षेप सहसा यत्तो वीरधन्वरथं प्रति,भारत! उस अत्यन्त प्रबल शक्तिको दोनों हाथोंसे उठाकर यत्नशील धृष्टकेतुने सहसा वीरधन्वाके रथपर उसे दे मारा
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! તે મહાવીર્યશાળી શક્તિને બંને હાથથી ખેંચી, પ્રયત્નશીલ ધૃષ્ટકેતુએ સહસા તેને વીર્ધન્વાના રથ તરફ ફેંકી મારી.
Verse 17
तया तु वीरघातिन्या शक्त्या त्वभिहतो भूशम् । निर्भिन्नहदयस्तूर्ण निषपपात रथान्महीम्,उस वीरघातिनी शक्तिकी गहरी चोट खाकर वीरधन्वाका वक्ष:स्थल विदीर्ण हो गया और वह तुरंत ही रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा
સંજય બોલ્યો—તે વીરઘાતિની શક્તિના ઘોર પ્રહારે તે અત્યંત ઘાયલ થયો; હૃદય ભેદાઈ ગયું અને તે તરત જ રથ પરથી ધરતી પર પડી ગયો.
Verse 18
तस्मिन् विनिहते वीरे त्रैगर्तानां महारथे । बल॑ ते5भज्यत विभो पाण्डवेयै: समन्ततः,प्रभो! त्रिगर्तदेशके उस महारथी वीरके मारे जानेपर पाण्डव-सैनिकोंने चारों ओरसे आपकी सेनाको विघटित कर दिया
ત્રિગર્તોના તે મહારથી વીરો હણાયા ત્યારે, હે પ્રભુ, પાંડવ સૈનિકોએ ચારે તરફથી આક્રમણ કરીને તમારી સેનાની વ્યૂહરચનાને તોડી ને વિખેરી નાખી.
Verse 19
सहदेवे तत: षष्टिं सायकान् दुर्मुखोक्षिपत् । ननाद च महानादं तर्जयन् पाण्डवं रणे,तदनन्तर दुर्मुखने रणक्षेत्रमें सहदेवपर साठ बाण चलाये और उन पाण्डुकुमारको डाँट बताते हुए बड़े जोरसे गर्जना की
પછી દુર્મુખે રણભૂમિમાં સહદેવ પર સાઠ બાણો છોડ્યા અને પાંડવને ધમકાવતા મહાનાદથી ગર્જના કરી.
Verse 20
माद्रेयस्तु ततः क्रुद्धो दुर्मुखं च शितैः शरै: । भ्राता भ्रातरमायान्तं विव्याध प्रहसन्निव
આ જોઈ માદ્રીપુત્ર સહદેવ ક્રોધિત થયો. પોતાનાં જ ભ્રાતાસમાન દુર્મુખ નજીક આવતો હતો ત્યારે, જાણે હસતાં હસતાં તેણે તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને વીંધી નાખ્યો.
Verse 21
त॑ रणे रभसं दृष्टवा सहदेवं महाबलम् | दुर्मुखो नवभिर्बाणैस्ताडयामास भारत,भारत! रणक्षेत्रमें महाबली सहदेवका वेग बढ़ता देख दुर्मुखने नौ बाणोंद्वारा उन्हें घायल कर दिया
હે ભારત! રણભૂમિમાં મહાબલી સહદેવનો પ્રચંડ વેગ જોઈ દુર્મુખે નવ બાણોથી તેને આઘાત કર્યો.
Verse 22
दुर्मुबस्य तु भल्लेन छित्त्वा केतुं महाबल: । जघान चतुरो वाहांश्षतुर्भिनिशितै: शरै:,तब महाबली सहदेवने एक भल्लसे दुर्मुखकी ध्वजा काटकर चार तीखे बाणोंद्वारा उसके चारों घोड़ोंको मार डाला
ત્યારે મહાબલી સહદેવે એક ભલ્લબાણથી દુર્મુખની ધ્વજા કાપી નાખી અને ચાર તીક્ષ્ણ બાણોથી તેના ચારેય ઘોડાંને મારી નાખ્યા.
Verse 23
अथापरेण भल्लेन पीतेन निशितेन ह । चिच्छेद सारथे: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्
પછી તેણે પીળા વર્ણના, અતિ તીક્ષ્ણ બીજા ભલ્લ બાણથી સારથીના શરીરથી જ્વલંત કુંડળોથી શોભિત મસ્તક કાપી નાખ્યું।
Verse 24
फिर दूसरे पानीदार एवं तीखे भल्लसे उसके सारथिके चमकीले कुण्डलवाले मस्तकको धड़से काट गिराया ।।
પછી તેણે પીળા વર્ણના તીક્ષ્ણ ભલ્લ બાણથી સારથીનું જ્વલંત કુંડળ-શોભિત મસ્તક ધડથી કાપી પાડ્યું। ત્યારબાદ સહદેવે તીક્ષ્ણ ક્ષુરપ્ર બાણથી રણમાં કૌરવ્યનું મહાન ધનુષ કાપી નાખ્યું અને પછી તેને પાંચ બાણોથી વીંધી નાખ્યો।
Verse 25
हताश्चृं तु रथं त्यक्त्वा दुर्मुखो विमनास्तदा । आरुरोह रथं राजन् निरमित्रस्थ भारत
ત્યારે હતાશ થયેલો દુર્મુખ પોતાનો રથ ત્યજી, તે ક્ષણે ખિન્ન મનથી, હે રાજન, નિરમિત્રના રથ પર ચઢ્યો।
Verse 26
राजन्! भरतनन्दन! तब दुर्मुख दुःखी मनसे उस अश्वहीन रथको त्यागकर निरमित्रके रथपर जा चढ़ा ।।
હે રાજન, ભરતનંદન! ત્યારે દુઃખિત મનવાળો દુર્મુખ તે અશ્વહીન રથ ત્યજીને નિરમિત્રના રથ પર ચઢ્યો। ત્યારે શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર સહદેવ મહાસમરમાં ક્રોધિત થઈ સેનાના મધ્યમાં જ ભલ્લ બાણથી નિરમિત્રને મારી નાખ્યો।
Verse 27
स पपात रथोपस्थान्निरमित्रो जनेश्वर: । त्रिगर्तराजस्य सुतो व्यथयंस्तव वाहिनीम्,त्रिगर्तराजका पुत्र राजा निरमित्र अपने वियोगसे आपकी सेनाको व्यथित करता हुआ रथकी बैठकसे नीचे गिर पड़ा
ત્યારે ત્રિગર્તરાજનો પુત્ર જનાધિપ નિરમિત્ર, જે તમારી વાહિનીને વ્યથિત કરતો હતો, રથના મંચ પરથી નીચે પડી ગયો।
Verse 28
त॑ तु हत्वा महाबाहुः सहदेवो व्यरोचत । यथा दाशरथी राम: खरं हत्वा महाबलम्
તેને વધ કરીને મહાબાહુ સહદેવ તેજસ્વી થયો—જેમ દશરથપુત્ર રામ મહાબલી ખરનો વધ કરીને શોભિત થયો હતો તેમ।
Verse 29
हाहाकारो महानासीत् त्रिगर्तानां जनेश्वर । राजपुत्रं हतं दृष्टवा निरमित्र॑ं महारथम्,नरेश्वर! महारथी राजकुमार निरमित्रको मारा गया देख त्रिगर्तोंके दलमें महान् हाहाकार मच गया
હે નરેશ્વર! મહારથી રાજકુમાર નિરમિત્ર હણાયો છે એમ જોઈ ત્રિગર્તોમાં મહાન હાહાકાર મચી ગયો।
Verse 30
नकुलस्ते सुतं राजन् विकर्ण पृथुलोचनम् । मुहूर्ताज्जितवॉल्लोके तदद्भुतमिवा भवत्,राजन! नकुलने विशाल नेत्रोंवाले आपके पुत्र विकर्णको दो ही घड़ीमें पराजित कर दिया; यह अद्भुत-सी बात हुई
રાજન! વિશાળ નેત્રોવાળા તમારા પુત્ર વિકર્ણને નકુલે ક્ષણમાં જ જીતી લીધો; લોકમાં તે અદ્ભુત સમાન લાગ્યું।
Verse 31
सात्यकिं व्याप्रदत्तस्तु शरै: संनतपर्वभि: । चक्रे<दृश्यं साश्वसूतं सध्वजं पृतनान्तरे,व्याप्रदत्तने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा सेनाके मध्यभागमें घोड़ों, सारथि और ध्वजसहित सात्यकिको अदृश्य कर दिया
ત્યારે વ્યાપ્રદત્તે વાંકાં સાંધાવાળા બાણોથી સેનાના મધ્યમાં સાત્યકીને ઘોડા, સારથી અને ધ્વજ સહિત એવો ઢાંકી દીધો કે તે અદૃશ્ય સમાન થયો।
Verse 32
तान् निवार्य शरान् शूर: शैनेय: कृतहस्तवत् | साश्व॒सूतध्वजं बाणैरव्याच्रिदत्तमपातयत्
ત્યારે શૂર શૈનેય સાત્યકીએ સિદ્ધહસ્તની જેમ તે બાણો અટકાવી, પોતાના બાણોથી ઘોડા, સારથી અને ધ્વજ સહિત અવ્યાચૃદત્તને ધરાશાયી કર્યો।
Verse 33
कुमारे निहते तस्मिन् मागधस्य सुते प्रभो । मागधा: सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन्,प्रभो! मगधनरेशके पुत्र राजकुमार व्याप्रदत्तके मारे जानेपर मगधदेशीय वीरोंने सब ओरसे प्रयत्नशील होकर युयुधानपर धावा किया
પ્રભો! મગધરાજના તે કુમારના વધ થતાં જ, સર્વ દિશાઓથી ઉદ્યત મગધવીરો એકસાથે યુયુધાન પર તૂટી પડ્યા।
Verse 34
विसृजन्त:ः शरांश्वैव तोमरांश्न सहस्रश: । भिन्दिपालांस्तथा प्रासान् मुदूगरान् मुसलानपि
તેઓ સહસ્રો બાણો અને તોમરો વરસાવતા રહ્યા; તેમજ ભિંદિપાલ, પ્રાસ, મુદગર અને મુસલ પણ ફેંકતા રહ્યા।
Verse 35
तांस्तु सर्वानू स बलवान् सात्यकिर्युद्धदुर्मद:
ત્યારે યુદ્ધના ઉન્માદથી મત્ત થયેલો બલવાન સાત્યકી તે સૌનો સામનો કરવા લાગ્યો।
Verse 36
मागधान् द्रवतो दृष्टवा हतशेषान् समन्ततः
વધ પછી બચેલા મગધ સૈનિકો સર્વ દિશાઓમાં ભાગતા દેખાઈ,
Verse 37
नाशयित्वा रणे सैन्यं त्वदीयं माधवोत्तम:
રણમાં તારી સેના નાશ કરીને, માધવોમાં શ્રેષ્ઠ (શ્રીકૃષ્ણ) ...
Verse 38
भज्यमानं बल॑ राजन् सात्वतेन महात्मना
સંજય બોલ્યો—હે રાજન, તે મહાત્મા સાત્વત વીર દ્વારા સેનાબળ ભંગાતું જતું હતું; રણભૂમિમાં તેનો અપ્રતિહત પરાક્રમ વ્યૂહોને ભેદી સૌ દર્શકોના ધૈર્ય અને ધર્મબુદ્ધિને કસોટી પર ચઢાવતો હતો.
Verse 39
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्ध: सहसोदवृत्य चक्षुषी । सात्यकिं सत्यकर्माणं स्वयमेवाभिदुद्रुवे,तब अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोणाचार्यने सहसा आँखें घुमाकर सत्यकर्मा सात्यकिपर स्वयं ही आक्रमण किया
સંજય બોલ્યો—પછી દ્રોણાચાર્ય અત્યંત ક્રોધિત થઈ, સહસા આંખો ફેરવી, સત્યકર્મા સાત્યકી પર સ્વયં જ ધસી ગયા; તે ક્ષણે રણક્રોધે શાસ્ત્રજ્ઞ ગુરુનો પણ સંયમ ભેદી તત્કાળ પ્રતિશોધ તરફ દોરી દીધો અને કર્તવ્ય તથા આવેગ વચ્ચેનું ધર્મસંકટ વધુ ઘન બન્યું.
Verse 106
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें युधिष्चटिरका पलायनविषयक एक सौ छवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં યુધિષ્ઠિરના પલાયન વિષયક એકસો છઠ્ઠો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 107
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे सप्ताधिकशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં જયદ્રથવધપર્વના અંતર્ગત સંકુલ યુદ્ધવર્ણનવાળો એકસો સાતમો અધ્યાય.
Verse 346
अयोधयमन् रणे शूरा: सात्वतं युद्धदुर्मदम् । वे शूरवीर मागध-सैनिक बहुत-से बाणों
સંજય બોલ્યો—રણમાં શૂરવીરોએ યુદ્ધના ઉન્માદથી મત્ત સાત્વત નાયક સાત્યકી સાથે યુદ્ધ કર્યું. માગધના સૈનિકો અનેક બાણોના વરસાદથી, હજારો તોમરો, ભિંદિપાલો, પ્રાસો, મુદગરો અને મूसળોના પ્રહાર કરતાં સમરાંગણમાં તેના પર તૂટી પડ્યા; છતાં તે યુદ્ધમાં દુર્જય જ રહ્યો.
Verse 356
नातिकृच्छाद्धसन्नेव विजिग्ये पुरुषर्षभ: । बलवान युद्धदुर्मद पुरुषप्रवर सात्यकिने हँसते हुए ही उन सबको अधिक कष्ट उठाये बिना ही परास्त कर दिया
સંજય બોલ્યો—વધુ કષ્ટ વિના, જાણે હસતાં હસતાં જ, યુદ્ધના ઉન્માદથી મત્ત, બલવાન પુરુષપ્રવર સાત્યકીએ તે સૌને પરાજિત કર્યા.
Verse 363
बल॑ ते5भज्यत विभो युयुधानशरार्दितम् । प्रभो! मरनेसे बचे हुए मागध-सैनिकोंको चारों ओर भागते देख सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हुई आपकी सेनाका व्यूह भंग हो गया
સંજય બોલ્યો—પ્રભો! યુયુધાન (સાત્યકી)ના બાણોથી આહત તમારી સેનાનું બળ તૂટી પડ્યું. મૃત્યુભયથી બચેલા માગધ સૈનિકોને ચારે તરફ ભાગતા જોઈ, ઘાયલ અને ભયગ્રસ્ત દળોનો વ્યૂહ ભંગ થયો.
Verse 376
विधुन्वानो धनु: श्रेष्ठ व्यभश्राजत महायशा: । इस प्रकार मधुवंशके श्रेष्ठ वीर महायशस्वी सात्यकि रणक्षेत्रमें आपकी सेनाका विनाश करके अपने उत्तम धनुषको हिलाते हुए बड़ी शोभा पा रहे थे
સંજય બોલ્યો—શ્રેષ્ઠ ધનુષને હલાવતાં તે મહાયશસ્વી યોદ્ધા તેજથી ઝળહળી ઊઠ્યો. આ રીતે મધુવંશના શ્રેષ્ઠ વીર, શ્રીમાન સાત્યકીએ રણક્ષેત્રમાં તમારી સેનાનો વિનાશ કરીને પોતાના ઉત્તમ ધનુષને કંપાવતા પરમ શોભા પામી.
Verse 386
नाभ्यवर्तत युद्धाय त्रासितं दीर्घबाहुना । राजन! महामना महाबाहु सात्यकिके द्वारा डरायी गयी और तितत-बितर की हुई आपकी सेना फिर युद्धके लिये सामने नहीं आयी
સંજય બોલ્યો—રાજન! દીર્ઘબાહુ, મહામના, મહાબાહુ સાત્યકીથી ભયભીત અને વિખેરાયેલી તમારી સેના ફરી યુદ્ધ માટે સામે આવી નહીં.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma tension between relentless pursuit of advantage (including disabling chariot infrastructure and pre-empting reinforcements) and the intermittent demands of honor and grief, seen when Karṇa pauses to acknowledge Durmukha even as the engagement continues.
Capability in action is shown as relational and conditional: success depends on support systems, composure, and adaptive decision-making; emotional disturbance can briefly suspend strategic clarity, yet duty-driven re-entry remains a defining feature of kṣātra conduct.
No explicit phalaśruti is provided in this adhyāya; its significance is contextual, contributing to the epic’s cumulative reflection on agency, loss, and the ethical ambiguity of tactical necessity within the broader war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.