Adhyaya 102
धर्मराजस्य चिन्ता, भीमसेनप्रेषणम्, द्रोणानीकप्रवेशप्रयत्नः (Yudhiṣṭhira’s Anxiety and the Dispatch of Bhīma; Attempted Breakthrough into Droṇa’s Formation)
Upa-parva: Bhīmasena–Droṇa-pratisaṃyoga (Strategic engagement of Bhīma with Droṇa’s array)
Saṃjaya reports that as formations churn and the battle grows increasingly severe, Yudhiṣṭhira cannot locate Arjuna or Kṛṣṇa and also does not see Sātyaki, producing a crisis of situational awareness. Weighing the ethical risk of neglecting Sātyaki against the urgent need to reestablish contact with Arjuna’s movement, Yudhiṣṭhira resolves to send Bhīma along their difficult route while ensuring his own protection. He approaches Bhīma with visible distress, interprets the sound of Pāñcajanya as a sign of intense combat around Arjuna, and frames his fear as both personal grief and operational concern. Bhīma accepts the command, coordinates with Dhṛṣṭadyumna regarding the king’s defense, and departs in martial readiness. The chapter then shifts to Bhīma’s advance: Kaurava warriors attempt to encircle and delay him; Bhīma counters, breaks through units (including elephant contingents), and engages Droṇa directly. Droṇa blocks Bhīma’s entry, prompting Bhīma’s forceful reply and escalation. Bhīma damages Droṇa’s chariot, disperses opposing fighters, defeats multiple named adversaries, routs the surrounding rathin forces, and resumes his push toward Droṇa’s sector, marking a tactical breakthrough attempt amid a broader effort to reach Arjuna and Sātyaki.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—रणभूमि में एक अद्भुत, पहले कभी न देखा गया दृश्य घटा: अर्जुन के रथ के लिए जल का प्राकट्य, और कृष्ण का रथ से उतरकर घोड़ों को बाणों की पीड़ा से छुड़ाना। → चारों ओर रथ-समूह, हाथी-घोड़े और शस्त्र-वर्षा अर्जुन पर टूट पड़ते हैं; धूल इतनी उड़ती है कि सूर्य तक ढँक जाता है और घायल योद्धा कृष्ण-अर्जुन को ठीक से देख भी नहीं पाते। फिर भी अर्जुन शत्रु-प्रहारों को ऐसे ‘ग्रस’ लेता है जैसे समुद्र नदियों को। इस असंभव-सा धैर्य और गति देखकर सिद्ध-चारण और सैनिकों में साधुवाद उठता है—पर कौरव पक्ष में विस्मय के साथ भय भी बढ़ता है कि जयद्रथ तक पहुँचने से उन्हें कौन रोक पाएगा। → कृष्ण जलाशय/जल-प्रबंध के सहारे घोड़ों को पानी पिलाते, स्नान कराते, चारा-दाना खिलाते और फिर उसी क्षण उन्हें रथ में जोतकर रथ को आगे बढ़ा देते हैं—यह ‘रण के बीच विश्राम’ नहीं, बल्कि विजय-यात्रा का निर्णायक पुनर्संयोजन है; कौरव सैनिक देखते-देखते कहते हैं कि ये दोनों धनुर्धारियों की आँखों के सामने ही जयद्रथ की ओर बढ़ रहे हैं और हमारी सेना को रौंदते जा रहे हैं। → अध्याय का फल यह बनता है कि पाण्डव-पक्ष की गति और मनोबल स्थिर हो जाता है—अर्जुन का रथ फिर से पूर्ण वेग में है; कौरव सेना में ‘सैन्य-विस्मय’ फैलता है, और युद्ध का प्रवाह जयद्रथ-वध की ओर और अधिक अनिवार्य प्रतीत होने लगता है। → धूल-आवरण और रण-कोलाहल के बीच कृष्ण-अर्जुन का रथ जयद्रथ की दिशा में बढ़ चुका है—अब प्रश्न यह है कि क्या कौरव-व्यूह इस वेग को रोक पाएगा, या जयद्रथ का अंत निकट है?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें विन्द और अनुविन्दका वध तथा अर्जुनके द्वार जलाशयका निर्माणविषयक निन््यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९९ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ “लोक मिलाकर कुल ६४ ३ “लोक हैं) #द१०3८5>> | बी है शततमो< ध्याय: श्रीकृष्णके द्वारा अश्वपरिचर्या तथा खा-पीकर हृष्ट-पुष्ट हुए अश्वोंद्वारा अर्जुनका पुन: शत्रुसेनापर आक्रमण करते हुए जयद्रथकी ओर बढ़ना संजय उवाच सलिले जनिते तस्मिन् कौन्तेयेन महात्मना । निस्तारिते द्विषत्सैन्ये कृते च शरवेश्मनि
સંજય બોલ્યા—રાજન! જ્યારે મહાત્મા કુંતીપુત્ર અર્જુને જળ ઉત્પન્ન કર્યું, શત્રુસેનાની આગળ વધવાની ગતિ રોકી અને બાણોનું રક્ષણગૃહ રચ્યું, ત્યારે મહાતેજસ્વી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તરત જ રથ પરથી ઉતરી, કંકપત્રવાળા બાણોથી ઘાયલ થયેલા ઘોડાઓને જોડાણમાંથી મુક્ત કર્યા।
Verse 2
वासुदेवो रथात् तूर्णमवतीर्य महाद्युति: । मोचयामास तुरगान् विनुन्नान् कड़कपत्रिभि:
સંજય બોલ્યા—રાજન! ત્યારે મહાદ્યુતિ વાસુદેવ ઝડપથી રથ પરથી ઉતરી, કંકપત્રવાળા બાણોથી ઘાયલ થયેલા ઘોડાઓને જોડાણમાંથી મુક્ત કર્યા।
Verse 3
अदृष्टपूर्व तद् दृष्टवा साधुवादों महानभूत् । सिद्धचारणसंघानां सैनिकानां च सर्वश:,यह अदृष्टपूर्व कार्य देखकर सिद्ध, चारण तथा सैनिकोंके मुखसे निकला हुआ महान् साधुवाद सब ओर गूँज उठा
એ અદૃષ્ટપૂર્વ કાર્ય જોઈને સિદ્ધ-ચારણસમૂહો તથા સર્વ સૈનિકોના મુખમાંથી “સાધુ! સાધુ!” એવો મહાન્ પ્રશંસાધ્વનિ સર્વત્ર ગુંજી ઊઠ્યો।
Verse 4
पदातिन तु कौन्तेयं युध्यमानं महारथा: । नाशवनुवन् वारयितुं तदद्भुतमिवाभवत्,पैदल युद्ध करते हुए कुन्तीकुमार अर्जुनको समस्त महारथी मिलकर भी न रोक सके; यह अद्भुत-सी बात हुई
પદાતિ બનીને યુદ્ધ કરતાં કુંતીપુત્ર અર્જુનને પણ સમસ્ત મહારથીઓ મળીને રોકી શક્યા નહીં; એ તો જાણે અદ્ભુત જ બન્યું।
Verse 5
आपतत्सु रथौधेषु प्रभूतगजवाजिषु । नासम्भ्रमत् तदा पार्थस्तदस्य पुरुषानति
રથોના ઘનઘોર સમૂહો તથા અનેક હાથી-ઘોડા ચારે તરફથી તૂટી પડ્યા છતાં, તે સમયે પાર્થ અર્જુન જરાય ગભરાયા નહીં; તેમનું ધૈર્ય અને પરાક્રમ સર્વ પુરુષોથી ઊંચું હતું।
Verse 6
व्यसृजन्त शरौघांस्ते पाण्डवं प्रति पार्थिवा: । न चाव्यथत धर्मात्मा वासवि: परवीरहा
તે રાજાઓ પાંડવ પ્રત્યે બાણોના પ્રવાહો છોડતા હતા; છતાં ધર્માત્મા વાસવિપુત્ર, પરવીરહંતા, જરાય વ્યથિત ન થયો।
Verse 7
सम्पूर्ण भूपाल पाण्डुनन्दन अर्जुनपर बाणसमूहोंकी वर्षा कर रहे थे, तो भी शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले इन्द्रकुमार धर्मात्मा पार्थ तनिक भी व्यथित नहीं हुए ।।
સમસ્ત ભૂપાલો પાંડુનંદન અર્જુન પર બાણસમૂહોની વર્ષા કરતા હતા; છતાં શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર ઇન્દ્રકુમાર ધર્માત્મા પાર્થ જરાય વ્યથિત ન થયો। તે પરાક્રમી પાર્થ આવતાં શરજાળોને તથા ગદાઓ અને પ્રાસોને પણ એમ જ ગ્રસી ગયો, જેમ સાગર નદીઓને પોતાના માં સમાવી લે છે।
Verse 8
उन पराक्रमी कुन्तीकुमारने शत्रुओंके उन बाणसमूहों, गदाओं और प्रासोंको अपने पास आनेपर उसी प्रकार ग्रस लिया, जैसे समुद्र सरिताओंको अपनेमें मिला लेता है ।।
અસ્ત્રોના મહાન વેગ અને બાહુબળથી પાર્થ (અર્જુન) એ સર્વ રાજાધિરાજોના ઉત્તમોત્તમ બાણોને ગ્રસી ને નિષ્ફળ કરી દીધા।
Verse 9
तत् तु पार्थस्य विक्रान्तं वासुदेवस्थ चो भयो: । अपूजयन् महाराज कौरवा महदद्भुतम्,महाराज! अर्जुन और भगवान् श्रीकृष्ण दोनोंके उस अत्यन्त अद्भुत पराक्रमकी समस्त कौरवोंने भूरि-भूरि प्रशंसा की
મહારાજ! પાર્થ અને વાસુદેવ—બંનેના તે અત્યંત અદ્ભુત પરાક્રમને સર્વ કૌરવોએ ખુલ્લેઆમ બહુ પ્રશંસા કરી।
Verse 10
किमद्धुततमं लोके भविताप्यथवा हाभूत् । यदश्वान् पार्थगोविन्दौ मोचयामासतू रणे
આ લોકમાં આથી વધુ અદ્ભુત શું થશે કે શું થયું હશે—કે પાર્થ અને ગોવિંદે તે ભયંકર રણમાં પણ રથમાંથી ઘોડાઓને ખોલી મૂક્યા!
Verse 11
भयं विपुलमस्मासु तावधत्तां नरोत्तमौ | तेजो विदधतुश्चोग्रं विस्रब्धौ रणमूर्थनि
તે બે નરશ્રેષ્ઠોએ અમારી તરફ મહાભય પેદા કર્યું; અને યુદ્ધના અગ્રમુખે નિર્ભય અને નિશ્ચિંત રહી પોતાનું ઉગ્ર તેજ પ્રગટ કર્યું.
Verse 12
उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंने हमलोगोंमें महान् भय उत्पन्न कर दिया और युद्धके मुहानेपर निर्भय और निश्चिन्त होकर अपने भयानक तेजका प्रदर्शन किया ।।
તે બે નરશ્રેષ્ઠ વીરો અમારી પંક્તિઓમાં મહાભય પેદા કરીને, યુદ્ધના મુખે નિર્ભય અને નિશ્ચિંત રહી પોતાનું ભયાનક તેજ પ્રગટ કર્યું. ત્યારબાદ, હે ભારત! સંખ્યામાં અર્જુને રચેલા બાણ-નિર્મિત ગૃહમાં હૃષીકેશ (શ્રીકૃષ્ણ) સ્મિત સાથે એવો ઊભો રહ્યો જાણે સ્ત્રીઓની વચ્ચે હોય—યુદ્ધભૂમિમાં પણ સંપૂર્ણ નિર્ભય.
Verse 13
उपावर्तयदव्यग्रस्तान श्वान् पुष्करेक्षण: । मिषतां सर्वसैन्यानां त्वदीयानां विशाम्पते,प्रजानाथ! कमलनयन श्रीकृष्णने आपके सम्पूर्ण सैनिकोंके देखते-देखते उद्धेगशून्य होकर उन घोड़ोंकोी टहलाया
હે વિશામ્પતે, પ્રજાનાથ! કમલનયન પુષ્કરક્ષણ શ્રીકૃષ્ણ તમારા સર્વ સૈનિકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે પણ નિર્વ્યગ્ર રહી તે ઘોડાઓને ફેરવીને ચલાવ્યા.
Verse 14
तेषां श्रमं च ग्लानिं च वमथुं वेपथुं व्रणान् । सर्व व्यपानुदत् कृष्ण: कुशलो हाश्वकर्मणि,घोड़ोंकी चिकित्सा करनेमें कुशल श्रीकृष्णने उनके परिश्रम, थकावट, वमन, कम्पन और घाव--सारे कष्टोंको दूर कर दिया
અશ્વસેવામાં કુશળ શ્રીકૃષ્ણે તેમના પરિશ્રમ, થાક, ઊબકા/વમન, કંપન અને ઘાવો—બધા કષ્ટો દૂર કરી દીધા.
Verse 15
शल्यानुद्धृत्य पाणिभ्यां परिमृज्य च तान् हयान् । उपावर्त्य यथान्यायं पाययामास वारि स:,उन्होंने अपने दोनों हाथोंसे बाण निकालकर उन घोड़ोंको मला और यथोचित रूपसे टहलाकर उन्हें पानी पिलाया
તેણે પોતાના બંને હાથથી બાણના ફળા કાઢી, તે ઘોડાઓને સ્નેહથી મસળી; પછી યથોચિત રીતે ફેરવીને ચાલાવ્યા અને તેમને પાણી પિવડાવ્યું.
Verse 16
स ताल्लब्धोदकान् स्नातान् जग्धान्नान् विगतक््लमान् | योजयामास संदृष्ट: पुनरेव रथोत्तमे
ઘોડાઓને પાણી મળ્યું, સ્નાન કરાવાયું, ઘાસ-દાણા ખાધાં અને થાક ઉતરી ગયો એમ જોઈને, તેણે આનંદથી તેમને ફરી તે ઉત્તમ રથમાં જોડ્યા।
Verse 17
स तं रथवरं शौरि: सर्वशस्त्रभृतां वर: । समास्थाय महातेजा: सार्जुन: प्रययौ द्रुतम्,तदनन्तर सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी श्रीकृष्ण उस उत्तम रथपर अर्जुनसहित आरूढ़ हो बड़े वेगसे आगे बढ़े
ત્યારબાદ સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મહાતેજસ્વી શૌરી (શ્રીકૃષ્ણ) અર્જુન સાથે તે ઉત્તમ રથ પર આરોહણ કરીને અત્યંત વેગથી આગળ વધ્યા।
Verse 18
रथं रथवरस्याजोौ युक्त लब्धोदकैर्हयै: । दृष्टवा कुरुबलश्रेष्ठा: पुनर्विमनसो5भवन्
યુદ્ધભૂમિમાં પાણી પીીને તાજા થયેલા ઘોડાઓથી જોડાયેલો રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુનનો રથ જોઈને કુરુસેનાના શ્રેષ્ઠ વીરો ફરી નિરાશ થયા।
Verse 19
विनिः:श्वसन्तस्ते राजन् भग्नदंष्टा इवोरगा: । धिगहो धिग्गतः पार्थ: कृष्णश्रेत्यब्रुवन् पृथक्
રાજન! તૂટેલા દાંતવાળા સર્પોની જેમ લાંબા શ્વાસ લેતા તેઓ અલગ અલગ બોલવા લાગ્યા—“અહો! અમને ધિક્કાર, ધિક્કાર! પાર્થ ગયો, કૃષ્ણ પણ ગયો.”
Verse 20
त्वत्सेना: सर्वतो दृष्टवा लोमहर्षणमद्भुतम् । त्वरध्वमिति चाक्रन्दन् नैतदस्तीति चाब्रुवन्
તમારી સમગ્ર સેના તે અદ્ભુત, રોમાંચક દૃશ્ય જોઈને ચારે તરફથી પોકારવા લાગી—“વીરો! આવું થઈ શકે નહીં; તમે બધા ઝડપથી તેમનો પીછો કરો.”
Verse 21
सर्वक्षत्रस्य मिषतो रथेनैकेन दंशितौ । बाल: क्रीडनकेनेव कदर्थीकृत्य नो बलम्
સંજય બોલ્યો—બધા ક્ષત્રિયોની નજર સામે એ બે કવચધારી વીરો એક જ રથથી અમારી સેના અપમાનિત કરી ગયા. જેમ બાળક રમકડાં સાથે રમતાં રમતાં નિર્ભય આગળ નીકળી જાય, તેમ અમારી શક્તિને તુચ્છ ગણી રાજમંડળીમાં પોતાનું પરાક્રમ દર્શાવી તેઓ નિરોધ વિના આગળ વધ્યા.
Verse 22
क्रोशतां यतमानानामसंसक्तौ परंतपौ | दर्शयित्वा$5त्मनो वीर्य प्रयातौ सर्वराजसु
સંજય બોલ્યો—અમે ચીસો પાડી રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, છતાં તેમને અટકાવી શક્યા નહીં. શત્રુસંતાપક કવચધારી શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન સર્વ રાજાઓની વચ્ચે પોતાનું પરાક્રમ દર્શાવી, અમારી શક્તિને અવગણી, એક જ રથથી નિરોધ વિના આગળ વધ્યા—જેમ બાળક રમકડાં સાથે રમતાં રમતાં સરકી જાય તેમ.
Verse 23
(यथा दैवासुरे युद्धे तृणीकृत्य च दानवान् । इन्द्राविष्णू पुरा राजन् जम्भस्य वधकाडुक्षिणौ ।।
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! પ્રાચીન દેવાસુર-યુદ્ધમાં જંભનો વધ કરવા ઇચ્છુક ઇન્દ્ર અને ભગવાન વિષ્ણુ દાનવોને તૃણ સમાન તુચ્છ ગણી જેમ આગળ વધ્યા હતા, તેમ જ શ્રીકૃષ્ણ અને કિરીટધારી અર્જુન જયદ્રથવધ માટે મહાવેગે અગ્રસર થઈ રહ્યા છે. તેમને ફરી આગળ વધતા જોઈ અન્ય સૈનિકો બોલી ઊઠ્યા—“હે કૌરવો! શ્રીકૃષ્ણ અને કિરીટધારી અર્જુનના વધ માટે ત્વરિત સર્વ પ્રયત્ન કરો!”
Verse 24
रथयुक्तो हि दाशाहों मिषतां सर्वधन्विनाम् । जयद्रथाय यात्येष कदर्थीकृत्य नो रणे
સંજય બોલ્યો—બધા ધનુર્ધરો જોઈ રહ્યા છે ત્યારે રથસ્થ દાશાર્હ શ્રીકૃષ્ણ આ રણમાં અમારી અવગણના કરીને સીધા જયદ્રથ તરફ જઈ રહ્યા છે.
Verse 25
तत्र केचिन्मिथो राजन् समभाषन्त भूमिपा: । अदृष्टपूर्व संग्रामे तद् दृष्टया महदद्भुतम्
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! ત્યાં કેટલાક ભૂપાલો યુદ્ધમાં તે મહાન, અગાઉ કદી ન જોયેલું અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ પરસ્પર વાતો કરવા લાગ્યા.
Verse 26
सर्वसैन्यानि राजा च धृतराष्ट्रो5त्ययं गतः । दुर्योधनापराधेन क्षत्रं कृत्स्ना च मेदिनी
સંજય બોલ્યો— સર્વ સેનાઓ અને રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પણ વિનાશને પામ્યા. દુર્યોધનના અપરાધથી સમગ્ર ક્ષત્રિયવર્ગ અને આખી ધરતી ઉજડી ગઈ.
Verse 27
इत्येवं क्षत्रियास्तत्र ब्रुवन्त्यन्ये च भारत
હે ભારત! ત્યાં અન્ય ક્ષત્રિયો પણ આ રીતે જ બોલતા હતા.
Verse 28
सिन्धुराजस्य यत् कृत्यं गतस्य यमसादनम् | तत् करोतु वृथादृष्टिर्धार्तराष्ट्रीडनुपायवित्
હે ભારત! યમસદનને ગયેલા સિંધુરાજ જયદ્રથનું જે ઔર્ધ્વદૈહિક કર્તવ્ય છે, તે ભ્રાંત દૃષ્ટિવાળો અને યોગ્ય ઉપાય ન જાણનાર ધૃતરાષ્ટ્ર જ કરે.
Verse 29
ततः शीघ्रतरं प्रायात् पाण्डव: सैन्धवं प्रति । विवर्तमाने तिग्मांशौ हृष्टे: पीतोदकै्हयै:
ત્યારબાદ પાણી પી ને હર્ષિત થયેલા ઘોડાઓથી યુક્ત પાંડવ અર્જુન, સૂર્ય અસ્તાચલ તરફ ઢળતો હતો ત્યારે, સૈંધવ તરફ વધુ જ ઝડપથી આગળ વધ્યો.
Verse 30
त॑ प्रयान्तं महाबाहुं सर्वशस्त्रभूतां वरम् । नाशवनुवन् वारयितुं योधा: क्रुद्धमिवान्तकम्
સંજય બોલ્યો— સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે મહાબાહુ આગળ વધતો હતો ત્યારે યોદ્ધાઓ તેને અટકાવી શક્યા નહીં; જાણે ક્રોધિત અંતક (મૃત્યુ)ને જ રોકવા પ્રયત્ન કરતા હોય.
Verse 31
जैसे क्रोधमें भरे हुए यमराजको रोकना असम्भव है, उसी प्रकार आगे बढ़ते हुए समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु अर्जुनको आपके सैनिक रोक न सके ।।
સંજય બોલ્યો—પછી શત્રુતાપક પાંડવ અર્જુને તમારી સેના ભગાડી, સૈંધવ (જયદ્રથ) માટે તેને એમ ચકનાચૂર કરી નાખી, જેમ સિંહ હરણોના ઝુંડને હાંકી ને ચીરી નાંખે।
Verse 32
गाहमानस्त्वनीकानि तूर्णमश्वानचोदयत् । बलाकाभ तु दाशार्ह: पाउ्चजन्यं व्यनादयत्
સંજય બોલ્યો—સેનાના વ્યૂહોમાં ઘૂસતા દાશાર્હ શ્રીકૃષ્ણે ઘોડાઓને તીવ્ર વેગે આગળ હાંક્યા અને બગલાં જેવો શ્વેત પાંજન્ય શંખ ઘનઘોર નાદે વગાડ્યો।
Verse 33
कौन्तेयेनाग्रत: सृष्टा न्यपतन् पृष्ठतः शरा: । तूर्णात् तूर्णतरं हाश्वा: प्रावहन् वातरंहस:
સંજય બોલ્યો—કૌંતેયે આગળ છોડેલા બાણો પાછળ પડી ગયા; કારણ કે પવનવેગી ઘોડાઓ રથને તૂર્ણથી પણ તૂર્ણતર ગતિએ વહન કરતા હતા।
Verse 34
वायुके समान वेगशाली अश्व इतनी तीव्रातितीव्र गतिसे रथको लिये हुए भाग रहे थे कि कुन्तीकुमार अर्जुनद्वारा आगेकी ओर फेंके हुए बाण उनके रथके पीछे गिरते थे ।।
સંજય બોલ્યો—પવન સમા વેગવાળા ઘોડાઓ રથને એટલી અતિતીવ્ર ગતિએ લઈ જઈ રહ્યા હતા કે કૌંતેય અર્જુને આગળ છોડેલા બાણો રથની પાછળ પડી જતા. ત્યારબાદ ક્રોધિત અનેક રાજાઓ અને અન્ય ક્ષત્રિયો, જયદ્રથવધની ઇચ્છા ધરાવતા ધનંજયને ચારેય તરફથી ઘેરવા દોડી આવ્યા।
Verse 35
सैन्येषु विप्रयातेषु धिष्ठितं पुरुषर्षभम् । दुर्योधनो<न्वयात् पार्थ त्वरमाणो महाहवे
સંજય બોલ્યો—સેનાઓ અચાનક ધસી આવતાં પુરુષશ્રેષ્ઠ અર્જુન ક્ષણમાત્ર થંભી ને અડગ રહ્યો. એ જ મહાસમરમાં રાજા દુર્યોધન ઉતાવળથી તેની પાછળ પડ્યો।
Verse 36
वातोद्धृतपताकं तं रथ जलदनि:स्वनम् । घोरं कपिध्वजं दृष्टवा विषण्णा रथिनो5भवन्
સંજય બોલ્યા—પવનથી ઊંચે ફફડતી ધ્વજા ધરાવતો, વાદળગર્જના સમો ગંભીર નાદ કરતો અને કપિધ્વજ (હનુમાન) ચિહ્નવાળો તે ભયંકર રથ જોઈને સર્વ રથીઓ વિષાદગ્રસ્ત થઈ ગયા।
Verse 37
दिवाकरे5थ रजसा सर्वतः संवृते भृशम् । शरार्ताश्न रणे योधा: शेकु: कृष्णौ न वीक्षितुम्
સંજય બોલ્યા—ત્યારે ધૂળથી સર્વત્ર એવો ઘોર પડદો છવાઈ ગયો કે સૂર્યદેવ પણ ઢંકાઈ ગયા. રણમાં બાણોથી પીડિત યોધાઓ શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન તરફ આંખ ઉંચી કરીને જોઈ પણ શક્યા નહીં।
Verse 100
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सैन्यविस्मये शततमो<ध्याय: ।। २१०० |। इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सेनाविस्मयविषयक सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વના અંતર્ગત જયદ્રથવધપર્વમાં ‘સૈન્યવિસ્મય’ વિષયક સોવો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।
Verse 263
विलयं समनुप्राप्ता तच्च राजा न बुध्यते । “एकमात्र दुर्योधनके अपराधसे राजा धृतराष्ट्र तथा उनकी सम्पूर्ण सेनाएँ भारी विपत्तिमें फँस गयीं। सारा क्षत्रियसममाज और सम्पूर्ण पृथ्वी विनाशके द्वारपर जा पहुँची है। इस बातको राजा धृतराष्ट्र नहीं समझ रहे हैं!
સંજય બોલ્યા—વિનાશ નજીક આવી પહોંચ્યો છે, છતાં રાજા તેને સમજે નથી. દુર્યોધનને કેન્દ્રમાં રાખેલા એકમાત્ર દોષના કારણે રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર અને તેમની સમગ્ર સેનાઓ ભારે આપત્તિમાં ફસાઈ ગઈ છે; આખો ક્ષત્રિયસમાજ અને આ પૃથ્વી વિનાશના દ્વાર પર ઊભા છે—તોય ધૃતરાષ્ટ્રને સમજ પડતી નથી।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira must decide how to act when key allies are unaccounted for: he fears public reproach if Sātyaki is neglected, yet must preserve the royal center and respond to the implied peril around Arjuna—forcing a triage of duties.
Effective leadership combines ethical reasoning with operational clarity: allocate protection for critical leadership, maintain alliance obligations, and issue decisive orders even when information is incomplete and emotions are destabilizing.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative reportage emphasizing strategic conduct and moral pressure rather than a formal soteriological conclusion.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.