Adhyaya 101
द्रोणेन केकय-चेदि-वीरवधः (Droṇa’s engagements with the Kekayas and Cedis)
Upa-parva: Droṇa–Kekaya–Cedi Saṅgrāma (Battle Episode: Bṛhatkṣatra, Dhṛṣṭaketu, and allied assaults)
Sañjaya reports that the afternoon battle resumes with thunder-like intensity. A Kekaya commander, Bṛhatkṣatra (eldest among five brothers), challenges Droṇa and demonstrates notable agility by intercepting Droṇa’s arrows with counter-volley precision. Droṇa responds by producing a divya brāhma-astra; the Kekaya leader counters with a brāhma-astra of his own, then wounds Droṇa with a large volley. Droṇa answers with a decisive nārāca that pierces armor and fatally strikes Bṛhatkṣatra. Subsequent assaults follow: Śaiśupāli (a Cedi leader) is brought to Droṇa by swift horses, attacks, loses bow and chariot-team, and then throws a heavy mace which Droṇa neutralizes with a dense arrow-shower. Dhṛṣṭaketu then launches additional weapons (tomara and śakti), which Droṇa cuts down mid-flight before killing him with a precise, heart-piercing arrow. A Jarāsandhi-descended warrior charges and briefly obscures Droṇa with arrows; Droṇa retaliates with massed volleys and kills him in full view of archers. The text generalizes Droṇa’s lethality—those who approach are taken like beings by Time—and describes the wider coalition’s fear, confusion, and calls for response. A fighter identified as Kṣatradharmā cuts Droṇa’s bow, but Droṇa immediately takes another, releases a heavy, purified arrow, and kills him. Cekitāna attacks next; Droṇa wounds him, kills his charioteer, and causes his driverless chariot to bolt, spreading panic among Pāñcālas and Pāṇḍavas. The chapter closes with Drupada’s condemnation of the carnage and his decision to advance against Droṇa, foregrounding the ethical rhetoric that accompanies tactical escalation.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—द्रोण के भीषण संग्राम के बीच वह दिन धीरे-धीरे सरक रहा है, पर युद्ध की आग मंद नहीं पड़ती; तभी अर्जुन और वासुदेव का रथ सैन्धव (जयद्रथ) की ओर बिजली-सा मुड़ता है। → विजय-लोलुप सेनाएँ उलटती-पलटती, टूटती-जुड़ती हैं; अर्जुन रथ से आगे-आगे एक कोस तक मार करने वाले नामांकित, जल-चढ़े, कालाग्नि-सदृश बाणों की वर्षा करता हुआ कौरव-सेना में गहरी पैठ बनाता है। मार्ग रोकने को विन्द और अनुविन्द (अवन्ती के वीर) सामने आते हैं; उनके गिरते ही उनके अनुचर क्रोध से शतशः शर बरसाते हुए टूट पड़ते हैं। → अर्जुन रण-समुद्र का रूपक साकार कर देता है—ध्वज-भँवर, शर-तरंगें, शंख-दुन्दुभि-निनाद, पदाति-मछलियों की कलिलता—और उसी उफनते समुद्र के बीच वह अद्भुत कर्म करता है: बाणों से ही बाँस, खम्भे और छाजन वाला ‘बाण-गृह’ रचकर एक आश्चर्यजनक जलाशय/सरोवर का निर्माण, मानो युद्धभूमि पर ही सृष्टि-शक्ति का प्रदर्शन। → विन्द-अनुविन्द का वध हो चुका है; उनके दल तितर-बितर हैं। अर्जुन का रथ, हृषीकेश के संचालन में, तीव्र वेगवान अश्वों के साथ आगे बढ़ता है और समस्त जगत को विस्मित करता हुआ जयद्रथ-वध के लक्ष्य की ओर मार्ग साफ करता जाता है। → मार्ग तोड़कर आगे बढ़ चुका अर्जुन अब सीधे सैन्धव की ओर बढ़ रहा है—पर कौरवों की अगली रोक-रेखा कौन-सी होगी, और क्या सूर्यास्त से पहले प्रतिज्ञा पूरी होगी?
Shlokas
Verse 1
न२््च्स्स््तारिस्सि ह्य ;््जाभ्प्ट्ज एकोनशततमो<ध्याय: अर्जुनके द्वारा तीव्र गतिसे कौरव-सेनामें प्रवेश, विन्द और अनुविन्दका वध तथा अद्भुत जलाशयका निर्माण संजय उवाच (वर्तमाने तदा युद्धे द्रोणस्प सह पाण्डुभि: ।।
સંજય બોલ્યા—હે રાજન! દ્રોણાચાર્યનો પાંડવો સાથે યુદ્ધ ચાલતું હતું અને સૂર્ય પશ્ચિમ દિશાના અસ્તશિખર તરફ ઢળી રહ્યો હતો. ધૂળ ઊડીને મેદાન પર છવાઈ જતાં દિવસનો પ્રકાશ મંદ પડ્યો અને સૂર્યની તેજસ્વિતા પણ દબાઈ ગયેલી લાગી. એ ઝાંખા પ્રકાશમાં કોઈ યોદ્ધા અડગ ઊભા રહ્યા, કોઈ લડ્યા, કોઈ તૂટી ભાગ્યા અને ફરી પાછા વળ્યા, તો કોઈએ વિજય મેળવ્યો—આ રીતે તે રક્ત અને પરિશ્રમથી ભરેલો દિવસ ધીમે ધીમે વીતતો ગયો.
Verse 2
तिष्ठतां युध्यमानानां पुनरावर्ततामपि । भज्यतां जयतां चैव जगाम तदह: शनै:
જે અડગ ઊભા રહ્યા, જે લડ્યા, જે તૂટી ફરી પાછા વળ્યા અને જે જીત્યા—એ બધાની વચ્ચે તે દિવસ ધીમે ધીમે વીત્યો.
Verse 3
तथा तेषु विषक्तेषु सैन्येषु जयगृद्धिषु । अर्जुनो वासुदेवश्च सैन्धवायैव जग्मतु:
જ્યારે વિજયલાલસાથી તે સર્વ સેનાઓ યુદ્ધમાં આ રીતે મગ્ન હતી, ત્યારે અર્જુન અને વાસુદેવ માત્ર સૈંધવ (જયદ્રથ) સુધી પહોંચવા માટે જ આગળ વધ્યા.
Verse 4
रथमार्गप्रमाणं तु कौन्तेयो निशितै: शरै: । चकार यत्र पन्थानं ययौ येन जनार्दन:,कुन्तीकुमार अर्जुन अपने तीखे बाणोंद्वारा वहाँ रथके जानेयोग्य रास्ता बना लेते थे, जिससे श्रीकृष्ण रथ लिये आगे बढ़ जाते थे
ત્યાં કૌંતેય અર્જુન પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી રથ જઈ શકે એવો માર્ગ બનાવી દેતો; અને એ જ માર્ગે જનાર્દન (શ્રીકૃષ્ણ) રથ હાંકતા આગળ વધતા.
Verse 5
यत्र यत्र रथो याति पाण्डवस्य महात्मन: । तत्र तत्रैव दीर्यन्ते सेनासतव विशाम्पते,प्रजानाथ! महामना पाण्डुनन्दन अर्जुनका रथ जहाँ-जहाँ जाता था, वहीं-वहीं आपकी सेनामें दरार पड़ जाती थी
હે પ્રજાનાથ! મહાત્મા પાંડવ અર્જુનનો રથ જ્યાં-જ્યાં ગયો, ત્યાં-ત્યાં જ તમારી સેનાઓ ચીરાઈને વિખેરાતી ગઈ.
Verse 6
रथशिक्षां तु दाशाहों दर्शयामास वीर्यवान् | उत्तमाधममध्यानि मण्डलानि विदर्शयन्
સંજય બોલ્યા— પરાક્રમી દાશાર્હ શ્રીકૃષ્ણે રથવિદ્યામાં પોતાની નિપુણતા દર્શાવી. ઉત્તમ, મધ્યમ અને અધમ—ત્રણે પ્રકારનાં મંડળો અને ચાલો પ્રગટ કરતાં, યુદ્ધમધ્યે પણ ગતિ, દિશા અને જોખમ પર શિસ્તબદ્ધ નિયંત્રણ રાખી પોતાના પક્ષનું રક્ષણ કર્યું અને હિંસાને માપેલી, જવાબદાર ક્રિયા વડે પ્રતિઉત્તર આપ્યો.
Verse 7
ते तु नामाड़किता: पीता: कालज्वलनसंनिभा: । स्नायुनद्धा: सुपर्वाण: पृथवो दीर्घगामिन:
સંજય બોલ્યા— તે બાણો પર કારીગરની નિશાની અંકિત હતી અને તેઓ અભિષિક્ત જેવા લાગતા; કાળાગ્નિની જ્વાળા સમાન ભયંકર દેખાતા. સ્નાયુથી મજબૂત બંધાયેલા, સુસંયોજિત, સુંદર પાંખવાળા, જાડા અને દૂર સુધી જનાર—શિલ્પકૌશલ્યથી ઘડાયેલા તે બાણો જાણે પ્રાણહરણ માટે જ રચાયા હોય; યુદ્ધની ગોઠવેલી ક્રૂરતાનું જ ચિત્ર.
Verse 8
वैणवाश्नायसाश्षोग्रा ग्रसन्तौ विविधानरीन् | रुधिरं पतगै: सार्ध प्राणिनां पपुराहवे
સંજય બોલ્યા— તે બાણો—કેટલાક વાંસના અને કેટલાક લોખંડના—અત્યંત ઉગ્ર અને ભયંકર હતા. તેઓ વેગથી છૂટીને જાણે વિવિધ પ્રકારના શત્રુઓને ‘ગળી’ જતા; અને रणભૂમિમાં પક્ષીઓ સાથે ઉડતા હોય તેમ પ્રાણીઓનું રક્ત પીતા દેખાતા.
Verse 9
रथस्थितोडग्रत: क्रोशं यानस्यत्यर्जुन: शरान् । रथे क्रोशमतिक्रान्ते तस्य ते घ्नन्ति शात्रवान्
સંજય બોલ્યા— રથ પર બેઠેલો અર્જુન પોતાના આગળ એક ક્રોશ જેટલા અંતરે બાણ છોડતો. અને તેનો રથ વધુ એક ક્રોશ આગળ નીકળી જાય તોય, એ જ બાણો શત્રુઓનો સંહાર કરતા રહેતા—તેના કૌશલ્ય અને વેગની અવિરત ધારા દર્શાવતા.
Verse 10
उस समय भगवान् हृषीकेश अच्छी प्रकारसे रथका भार वहन करनेवाले गरुड़ एवं वायुके समान वेगशाली घोड़ोंद्वारा सम्पूर्ण जगत्को आश्वर्यचकित करते हुए आगे बढ़ रहे थे
સંજય બોલ્યા— તે સમયે ભગવાન હૃષીકેશ આગળ વધી રહ્યા હતા. રથનો ભાર સુવ્યવસ્થિત રીતે વહન કરનારા તેમના ઘોડા ગરુડ અને વાયુ સમાન વેગવાન હતા; તે દૃશ્ય જોઈ જાણે સમગ્ર જગત આશ્ચર્યચકિત થયું. યુદ્ધમધ્યે પણ તેમની દિવ્ય સ્થિરતા અને શિસ્તબદ્ધ પ્રભુત્વ પ્રગટ થતું હતું.
Verse 11
न तथा गच्छति रथस्तपनस्य विशाम्पते । नेन्द्रस्य न तु रुद्रस्य नापि वैश्रवणस्य च,प्रजानाथ! सूर्य, इन्द्र, रुद्र तथा कुबेरका भी रथ वैसी तीव्र गतिसे नहीं चलता था, जैसे अर्जुनका चलता था
સંજય બોલ્યો—પ્રજાનાથ, નરશ્રેષ્ઠ! સૂર્યનો રથ, ઇન્દ્રનો રથ, રુદ્રનો રથ, તેમજ વૈશ્રવણ (કુબેર) નો રથ પણ અર્જુનના રથ જેવી તીવ્ર ગતિથી ચાલતો ન હતો.
Verse 12
नान्यस्य समरे राजन् गतपूर्वस्तथा रथ: । यथा ययावर्जुनस्य मनो$भिप्रायशीघ्रग:
સંજય બોલ્યો—રાજન! સમરમાં બીજાં કોઈનું રથ પહેલાં ક્યારેય એવું દોડ્યું નથી, જેમ અર્જુનનું રથ તેના મનના અભિપ્રાય મુજબ અતિશીઘ્ર ગતિથી ધસી જતું હતું.
Verse 13
प्रविश्य तु रणे राजन् केशव: परवीरहा । सेनामध्ये हयांस्तूर्ण चोदयामास भारत
સંજય બોલ્યો—મહારાજ, ભરતનંદન! પરવીરોનો સંહાર કરનાર કેશવે રણમાં પ્રવેશ કરીને સેનાના મધ્યમાં પોતાના ઘોડાઓને મહાવેગથી હાંક્યા.
Verse 14
ततस्तस्य रथौघस्य मध्यं प्राप्प हयोत्तमा: । कृच्छेण रथमूहुस्तं क्षुत्पिपासासमन्विता:
સંજય બોલ્યો—પછી રથોના તે ઘન સમૂહના મધ્યમાં પહોંચીને, ભૂખ અને તરસથી પીડિત તે ઉત્તમ ઘોડાઓ મોટી મુશ્કેલીથી તે રથનો ભાર વહન કરી શકતા હતા.
Verse 15
क्षताश्व बहुभि: शस्त्रैर्युद्धशौण्डैरनेकश: । मण्डलानि विचित्राणि विचेरुस्ते मुहुर्मुहु:
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધ માટે ઉત્સુક અનેક શૂરવીરોના અનેક શસ્ત્રોથી તેમના ઘોડાઓ અનેક રીતે ઘાયલ થયા હતા; છતાં તેઓ વારંવાર વિચિત્ર મંડળોમાં ફરી રહ્યા હતા.
Verse 16
युद्धकुशल योद्धाओंने बहुत-से शस्त्रोंद्वारा उन्हें अनेक बार घायल कर दिया और वे क्षत-विक्षत हो बारंबार विचित्र मण्डलाकार गतिसे विचरण करते रहे ।।
સંજય બોલ્યા—યુદ્ધકુશળ યોદ્ધાઓએ અનેક શસ્ત્રોથી તેને વારંવાર ઘાયલ કર્યો. તે ક્ષત-વિક્ષત થઈ રણભૂમિમાં વિચિત્ર મંડલાકાર ગતિથી ફરી ફરીને ભટકતો રહ્યો. ચારે તરફ પર્વતસમાન હાથીઓ, ઘોડાઓ, રથો અને તેમના સાથેના પદાતિ હજારોની સંખ્યામાં મૃત પડ્યા હતા; તે ઢગલાઓ ઉપરથી જ અર્જુનના અશ્વો ઉપર-ઉપરથી કૂદી ને પાર જતા હતા.
Verse 17
(श्रमेण महता युक्तासस््ते हया वातरंहस: । मन्दवेगगता राजन संवृत्तास्तत्र संयुगे ।।
સંજય બોલ્યા—રાજન! પવન સમા વેગવાળા તે અશ્વો ભારે પરિશ્રમથી થાકી જઈ તે યુદ્ધમાં મંદ ગતિથી ચાલવા લાગ્યા. એ જ સમયે, નરેશ્વર! અવંતીના બે વીર ભાઈ—વિંદ અને અનુવિંદ—પોતાની સેનાસહિત થાકેલા અશ્વોવાળા પાંડવ અર્જુનનો સામનો કરવા આવી પહોંચ્યા.
Verse 18
तावर्जुनं चतुःषष्ट्या सप्तत्या च जनार्दनम् | शराणां च शतैरश्वानविध्येतां मुदान्वितो
તે બંને આનંદથી ઉલ્લાસિત થઈ અર્જુનને ચોસઠ બાણોથી અને જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણને સત્તર બાણોથી વિંધ્યા; તેમજ અશ્વોને સો બાણોથી ઘાયલ કર્યા. એવું કરીને તેઓ હર્ષથી ભરાઈ ગયા.
Verse 19
तावर्जुनो महाराज नवभिर्नतपर्वभि: । आजलचघान रणे क्रुद्धो मर्मज्ञो मर्मभेदिभि:,महाराज! मर्मको जाननेवाले अर्जुनने रणक्षेत्रमें कुपित होकर झुकी हुई गाँठवाले नौ मर्मभेदी बाणोंद्वारा उन दोनोंको चोट पहुँचायी
મહારાજ! મર્મને જાણનાર અર્જુને રણભૂમિમાં ક્રોધિત થઈ વાંકાં ગાંઠવાળા નવ મર્મભેદી બાણોથી તે બંનેને આઘાત કર્યો.
Verse 20
ततस्तौ तु शरौघेण बीभत्सुं सहकेशवम् । आच्छादयेतां संरब्धौ सिंहनादं च चक्रतु:,तब उन दोनों भाइयोंने कुपित हो श्रीकृष्णसहित अर्जुनको अपने बाणसमूहोंसे आच्छादित कर दिया और बड़े जोरसे सिंहनाद किया
પછી તે બંને ક્રોધે ભરાઈ કેશવસહિત બીભત્સુ અર્જુનને બાણોના ઘનવર્ષાથી ઢાંકી દીધો અને જોરથી સિંહનાદ કર્યો.
Verse 21
तयोस्तु धनुषी चित्रे भल्लाभ्यां श्वेतवाहन: । चिच्छेद समरे तूर्ण ध्वजी च कनकोज्ज्वलौ
ત્યારે શ્વેતવાહન અર્જુને યુદ્ધમાં બે તીક્ષ્ણ ભલ્લબાણોથી તેમના બંને વિચિત્ર ધનુષ્યો કાપી નાંખ્યા અને સોનાની જેમ ઝગમગતા તેમના બંને ધ્વજો પણ તરત જ પાડી દીધા।
Verse 22
अथान्ये धनुषी राजन् प्रगृह्म समरे तदा । पाण्डवं भृशसंक्रुद्धावर्दयामासतु: शरै:
રાજન! ત્યાર પછી તે બંને ભાઈઓ બીજા ધનુષ્યો પકડી, અત્યંત ક્રોધથી ઉગ્ર બની, યુદ્ધભૂમિમાં બાણવર્ષા કરીને પાંડવ અર્જુનને ભારે પીડા આપવા લાગ્યા।
Verse 23
तयोस्तु भृशसंक्रुद्ध: शराभ्यां पाण्डुनन्दन: । धनुषी चिच्छिदे तूर्ण भूय एव धनंजय:,यह देख पाण्डुनन्दन धनंजय अत्यन्त क्रोधसे जल उठे और दो बाण मारकर तुरंत ही उन्होंने उन दोनोंके धनुष पुन: काट डाले
આ જોઈ પાંડુનંદન ધનંજય પણ અત્યંત ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો અને બે બાણોથી તેણે ફરી એક વાર તેમના બંને ધનુષ્યો તરત જ કાપી નાંખ્યા।
Verse 24
तथान्यैर्विशिखैस्तूर्ण रुक्मपुड्खै: शिलाशितै: । जघानाश्रचांस्तथा सूतौ पार्ष्णी च सपदानुगौ
પછી સોનાના પંખવાળા અને શાણ પર ચઢાવી તીક્ષ્ણ કરેલા બીજા બાણોથી તેણે તેમના ઘોડાઓને, બંને સારથીઓને, પાર्श્વરક્ષકોને તથા પગપાળા અનુગામી સેવકોને પણ ઝડપથી મારી નાંખ્યા।
Verse 25
ज्येष्ठस्य च शिर: कायात् क्षुरप्रेण न्न्यकृन्तत । स पपात हतः पृथ्व्यां वातरुग्ण इव द्रुम:
પછી ક્ષુરપ્રથી તેણે જ્યેષ્ઠ ભાઈનું મસ્તક ધડથી અલગ કરી દીધું; હત થઈ તે પવનથી તૂટેલા વૃક્ષની જેમ ધરતી પર પડી ગયો।
Verse 26
विन्दं तु निहतं दृष्टवा हानुविन्द: प्रतापवान् | हताश्व॑ रथमुत्सृज्य गदां गृह्दु महाबल:
વિંદને હત થયેલો જોઈ પ્રતિાપી મહાબલી હાનુવિંદે—અશ્વહીન રથ ત્યજી—ગદા હાથમાં લીધી.
Verse 27
अभ्यवर्तत संग्रामे भ्रातुर्वधमनुस्मरन् । विन्दको मारा गया देख महाबली और प्रतापी अनुविन्द अपने भाईके वधका बारंबार चिन्तन करता हुआ अश्वहीन रथको त्यागकर हाथमें गदा ले संग्राम-भूमिमें डटा रहा || २६ *॥ गदया रथियनां श्रेष्ठो नृत्यन्निव महारथ:
ભાઈના વધને વારંવાર સ્મરી મહાબલી પ્રતિાપી અનુવિંદ ફરી યુદ્ધમાં ધસી આવ્યો. અશ્વહીન રથ ત્યજી ગદા હાથમાં લઈને તે રણભૂમિમાં અડગ ઊભો રહ્યો.
Verse 28
अनुविन्दस्तु गदया ललाटे मधुसूदनम् | स्पृष्टवा नाकम्पयत् क्रुद्धो मैनाकमिव पर्वतम्
ક્રોધિત અનુવિંદે ગદાથી મધુસૂદન શ્રીકૃષ્ણના લલાટ પર પ્રહાર કર્યો; પરંતુ સ્પર્શ કરીને પણ મૈનાક પર્વત સમા તેમને જરાય કંપાવી શક્યો નહિ.
Verse 29
तस्यार्जुन: शरै: षड्भिग्रीवां पादौ भुजी शिर: । निचकर्त स संछिज्ञ: पपाताद्रिचयो यथा
ત્યારે અર્જુને છ બાણોથી તેની ગળા, બંને પગ, બંને ભુજાઓ અને મસ્તક કાપી નાખ્યાં. છિન્નભિન્ન થઈ તે પર્વતસમૂહ સમો ધરાશાયી થયો.
Verse 30
ततस्तौ निहतौ दृष्टवा तयो राजन् पदानुगा: । अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा: किरन्त: शतश: शरान्
હે રાજન! ત્યારે તે બંનેને હત થયેલા જોઈ તેમના અનુચરો અત્યંત ક્રોધિત થઈ સૈકડો બાણો વરસાવતા અર્જુન પર તૂટી પડ્યા.
Verse 31
तानर्जुन: शरैस्तूर्ण निहत्य भरतर्षभ । व्यरोचत यथा बवल्निदावं दग्ध्वा हिमात्यये
ભરતશ્રેષ્ઠ! અર્જુને બાણોથી તેમને સૌને ત્વરિત સંહાર્યા અને પછી તે એવો તેજસ્વી થયો—જેમ શિયાળાના અંતે વનદાવાગ્નિને દગ્ધ કરીને અગ્નિ પ્રખર પ્રકાશે છે।
Verse 32
तयो: सेनामतिक्राम्य कृच्छादिव धनंजय: । विबभौ जलवदं हित्वा दिवाकर इवोदित:,उन दोनोंकी सेनाका बड़ी कठिनाईसे उल्लंघन करके अर्जुन मेघोंका आवरण भेदकर उदित हुए सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे
ભરતશ્રેષ્ઠ! બંને પક્ષોની સેનાને ભારે કષ્ટથી ઓળંગીને ધનંજય અર્જુન એવો પ્રકાશિત થયો—જેમ મેઘાવરણ છોડીને ઉદિત થતો સૂર્ય।
Verse 33
त॑ दृष्टवा कुरवस्त्रस्ता: प्रह्ष्टा श्षाभवन् पुन: । अभ्यवर्तन्त पार्थ च समन्ताद् भरचर्षभ
ભરતશ્રેષ્ઠ! તેને જોઈ કૌરવો પહેલા તો ભયભીત થયા; પછી ફરી હર્ષિત બની, ચારેય તરફથી પાર્થને ઘેરીને સામનો કરવા દોડી આવ્યા।
Verse 34
भ्रान्तं चैनं समालक्ष्य ज्ञात्वा दूरे च सैन्धवम् । सिंहनादेन महता सर्वत: पर्यवारयन्
અર્જુનને થાકેલો અને ગૂંચવાયેલો જોઈ, તેમજ સૈંધવ જયદ્રથ તેને બહુ દૂર છે એમ જાણીને, તમારા યોધાઓએ મહાસિંહનાદ કરીને તેને ચારેય તરફથી ઘેરી લીધો।
Verse 35
तांस्तु दृष्टवा सुसंरब्धानुत्स्मयन् पुरुषर्षभ: । शनकैरिव दाशार्हमर्जुनो वाक्यमब्रवीत्,उन सबको क्रोधमें भरा देख पुरुषशिरोमणि अर्जुनने मुसकराते हुए धीरे-धीरे भगवान् श्रीकृष्णसे कहा--
તેમને સૌને ક્રોધથી ઉન્મત્ત જોઈ પુરુષશ્રેષ્ઠ અર્જુન હસ્યો અને પછી જાણે ધીમે ધીમે, દાશાર્હ શ્રીકૃષ્ણને વચન બોલ્યો।
Verse 36
शरार्दिताश्च ग्लानाश्न हया दूरे च सैन्धव: । किमिहानन्तरं कार्य ज्यायिष्ठं तव रोचते
સંજય બોલ્યો—“બાણોથી ઘાયલ થયેલા મારા ઘોડા અત્યંત થાકી ગયા છે અને સિંધુરાજ જયદ્રથ હજી ઘણો દૂર છે. આવી પરિસ્થિતિમાં અત્યારે અહીં કયો ઉપાય તમને સર્વોત્તમ લાગે છે?”
Verse 37
ब्रूहि कृष्ण यथाततच्त्व॑ त्वं हि प्राज्ञतम: सदा । भवन्नेत्रा रणे शत्रून् विजेष्यन्तीह पाण्डवा:
સંજય બોલ્યો—“હે કૃષ્ણ! વાત જેવી છે તેવી જ સત્યરૂપે કહો; કારણ કે તમે સદા સર્વाधिक પ્રાજ્ઞ છો. તમારા નેતૃત્વમાં જ આ રણભૂમિમાં પાંડવો શત્રુઓને અવશ્ય જીતશે.”
Verse 38
मम त्वनन्तरं कृत्यं यद् वै तत् त्वं निबोध मे । हयान् विमुच्य हि सुखं विशल्यान् कुरु माधव
સંજય બોલ્યો—“હે માધવ! અત્યારે જે તાત્કાલિક કર્તવ્ય છે તે મારી પાસેથી જાણો. ઘોડાઓને જોડાણમાંથી છોડી દો અને તેમને આરામ મળે તે માટે તેમના શરીરમાંથી બાણો કાઢી નાખો.”
Verse 39
एवमुक्तस्तु पार्थेन केशव: प्रत्युवाच तम् । ममाप्येतन्मतं पार्थ यदिदं ते प्रभाषितम्
સંજય બોલ્યો—પાર્થીએ આમ કહ્યે ત્યારે કેશવે તેને ઉત્તર આપ્યો—“પાર્થી! અત્યારે તું જે બોલ્યો છે, એ જ મારું પણ મત છે; એ જ મને પણ ઇષ્ટ છે.”
Verse 40
अर्जुन उवाच अहमावारयिष्यामि सर्वसैन्यानि केशव । त्वमप्यत्र यथान्यायं कुरु कार्यमनन्तरम्,अर्जुन बोले--केशव! मैं इन समस्त सेनाओंको रोक रखूँगा। आप भी यहाँ इस समय करनेयोग्य यथोचित कार्य सम्पन्न करें
અર્જુન બોલ્યો—“હે કેશવ! હું આ તમામ સેનાઓને અટકાવી રાખીશ. તમે પણ અહીં અત્યારે ન્યાયાનુસાર અને યથોચિત જે તાત્કાલિક કાર્ય છે, તે વિલંબ વિના પૂર્ણ કરો.”
Verse 41
संजय उवाच सो<वतीर्य रथोपस्थादसम्भ्रान्तो धनंजय: । गाण्डीवं धनुरादाय तस्थौ गिरिरिवाचल:
સંજય બોલ્યા—રાજન્! ધનંજય અર્જુન કોઈ પણ ગભરાટ વિના રથની બેઠક પરથી ઉતરી પડ્યા. ગાંડીવ ધનુષ હાથમાં લઈને તેઓ પર્વત સમા અચલ ઊભા રહ્યા.
Verse 42
तमभ्यधावन् क्रोशन्त: क्षत्रिया जयकाड्ृक्षिण: । इदं छिद्रमिति ज्ञात्वा धरणीस्थं धनंजयम्,धनंजयको धरतीपर खड़ा जान “यही अवसर है” ऐसा कहते हुए विजयाभिलाषी क्षत्रिय हल्ला मचाते हुए उनकी ओर दौड़े
ધનંજયને ધરતી પર ઊભા જોઈ “આ જ છિદ્ર, આ જ તક!” એમ બૂમો પાડતા વિજયલાલસુ ક્ષત્રિયો હલ્લો મચાવી તેમની તરફ દોડી આવ્યા.
Verse 43
तमेकं॑ रथवंशेन महता पर्यवारयन् । विकर्षन्तश्न॒ चापानि विसृजन्तश्न॒ सायकान्
પછી તેમણે મહાન રથસમૂહ વડે એકલા અર્જુનને ચારે તરફથી ઘેરી લીધો. ધનુષ ખેંચી ખેંચીને તેઓ તેના પર બાણોની વરસાત કરવા લાગ્યા.
Verse 44
शस्त्राणि च विचित्राणि क्रुद्धास्तत्र व्यदर्शयन् । छादयन्त: शरै: पार्थ मेघा इव दिवाकरम्
જેમ વાદળો સૂર્યને ઢાંકી દે, તેમ બાણોથી પાર્થ અર્જુનને ઢાંકી દેતાં ક્રોધિત કૌરવ સૈનિકો ત્યાં વિચિત્ર અસ્ત્ર-શસ્ત્રોનું પ્રદર્શન કરવા લાગ્યા.
Verse 45
अभ्यद्रवन्त वेगेन क्षत्रिया: क्षत्रियर्ष भम् । नरसिंहं रथोदारा: सिंहं मत्ता इव द्विपा:
જેમ મત્ત હાથી સિંહ પર તૂટી પડે, તેમ શ્રેષ્ઠ રથી ક્ષત્રિયો ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ નરસિંહ અર્જુન પર મહાવેગે ધસી આવ્યા.
Verse 46
तत्र पार्थस्य भुजयोर्महद्धलमदृश्यत । यत् क्रुद्धो बहुला: सेना: सर्वतः समवारयत्
ત્યાં પાર્થ (અર્જુન)ની બંને ભુજાઓનું મહાબળ પ્રગટ થયું. ક્રોધમાં તેણે ચારે તરફથી ધસી આવતી અનેક મહાસેનાઓને જ્યાં-ત્યાં અટકાવી દીધી.
Verse 47
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतो विभु: । इषुभिरबहुभिस्तूर्ण सर्वानेव समावृणोत्
પરાક્રમી અર્જુને પોતાના અસ્ત્રોથી શત્રુઓના સર્વ અસ્ત્રોને ચારે તરફથી નિવાર્યા અને અસંખ્ય બાણોથી ક્ષણમાં જ તેમને સૌને ઢાંકી દીધા.
Verse 48
तत्रान्तरिक्षे बाणानां प्रगाढानां विशाम्पते | संघर्षण महार्चिष्मानू पावक: समजायत,प्रजानाथ! वहाँ अन्तरिक्षमें ठसाठस भरे हुए बाणोंकी रगड़से भारी लपटोंसे युक्त आग प्रकट हो गयी
હે પ્રજાનાથ! ત્યાં આકાશમાં બાણો એટલા ઘન થઈ ગયા કે તેમના પરસ્પર ઘર્ષણથી મહાજ્વાળાવાળો અગ્નિ પ્રગટ થયો.
Verse 49
तत्र तत्र महेष्वासै: श्वसद्धिः शोणितोक्षितै: । हयैनगिश्न सम्भिन्नैर्नदद्धिश्चवारिकर्षणै:
ત્યારબાદ યુદ્ધભૂમિમાં અહીં-ત્યાં મહાધનુર્ધરો હાંફતા, લોહીમાં લથપથ ઊભા હતા. અર્જુનના શત્રુનાશક બાણોથી વિદિર્ણ થયેલા હાથીઓ અને ઘોડાઓ ચીસો પાડી રહ્યા હતા; અને વિજયની ઇચ્છાથી દગ્ધ, ક્રોધથી ઉન્મત્ત અનેક શત્રુવીરો એક જ સ્થળે ભેગા થઈ ઉગ્ર પંક્તિઓમાં અડગ ઊભા રહ્યા. એ ભીડ, લોહી અને રોષની તાપથી તે સ્થાન જાણે ધગધગી ઊઠ્યું.
Verse 50
संरब्धैश्वारिभिवीरि: प्रार्थयद्धिर्जयं मृथे । एकस्थै॑हुभि: क्रुद्धरूष्मेव समजायत
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં વિજયની ઇચ્છા રાખીને, અત્યંત ક્રોધથી પ્રજ્વલિત અનેક શત્રુવીરો એક જ સ્થળે એકત્ર થયા. તેમની સંકેન્દ્રિત રોષતાપથી તે સ્થાન જાણે ગરમ થઈ ધગધગી ઊઠ્યું.
Verse 51
शरोर्मिणं ध्वजावर्त नागनक्रं दुरत्ययम् । पदातिमत्स्यकलिलं शड्खदुन्दुभिनि:स्वनम्
સંજય બોલ્યા—એ યુદ્ધભૂમિ જાણે એક વિશાળ, દુસ્તર સમુદ્ર હતી. તેમાં બાણો તરંગો સમાન, ફરકતા ધ્વજો ભમરાવર્ત સમાન અને હાથી મગર સમાન લાગતા. કાદવભર્યા જળમાં માછલીઓના ઝુંડ જેવી રીતે પગદળ ગીચ હતું; અને શંખ તથા દુન્દુભિઓનો નાદ જ એ રણ-સિંધુની ગંभीर ગર્જના બની ગયો હતો.
Verse 52
असंख्येयमपारं च रथोर्मिणमतीव च । उष्णीषकमठं छत्रपताकाफेनमालिनम्
સંજય બોલ્યા—એ રણ-સમુદ્ર અસંખ્ય અને અપાર હતો; તેમાં રથો પ્રચંડ તરંગોની જેમ ઊછળતા હતા. ઉષ્ણીષ અને શિરસ્ત્રાણ કાચબાં સમાન વિખરાયેલા હતા, અને છત્ર-પતાકાઓ ફેનમાળાઓ જેવી ઉપર શોભતી હતી.
Verse 53
रणसागरमक्षोभ्यं मातज्राड़्शिलाचितम् । वेलाभूतस्तदा पार्थ: पत्रिभि: समवारयत्
સંજય બોલ્યા—ત્યારે પાર્થ (અર્જુન) જાણે કિનારો બનીને, હાથી-શિલાખંડોથી ભરેલા એ અક્ષોભ્ય રણ-સમુદ્રને પોતાના બાણોથી અટકાવી દીધો.
Verse 54
धृतराष्ट्र रवाच अर्जुने धरणीं प्राप्ते हपहस्ते च केशवे । एतदन्तरमासाद्य कथं पार्थो न घातित:
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—સંજય! જ્યારે અર્જુન ધરતી પર ઉતરી આવ્યો અને કેશવ ઘોડાઓની સેવા-ચિકિત્સામાં લાગી ગયા, ત્યારે એ અવસર પામી મારા સૈનિકોએ પાર્થનો વધ કેમ ન કર્યો?
Verse 55
संजय उवाच सद्यः पार्थिव पार्थेन निरुद्धा: सर्वपार्थिवा: । रथस्था धरणीस्थेन वाक्यमच्छान्दसं यथा
સંજય બોલ્યા—મહારાજ! એ જ ક્ષણે ધરતી પર ઊભેલા પાર્થએ રથસ્થ સર્વ રાજાઓને અચાનક એમ રોકી દીધા, જેમ વેદવિરુદ્ધ વાક્ય અસ્વીકાર કરવામાં આવે છે.
Verse 56
स पार्थ: पार्थिवान् सर्वान् भूमिस्थो5पि रथस्थितान् । एको निवारयामास लोभ: सर्वगुणानिव
ભૂમિ પર ઊભા રહીને પણ પાર્થ અર્જુને રથસ્થિત સર્વ રાજાઓને એકલાએ જ એમ અટકાવ્યા, જેમ લોભ સર્વ ગુણોને અવરોધી દબાવી દે છે.
Verse 57
ततो जनार्दन: संख्ये प्रियं पुरुषसत्तमम् । असम्भ्रान्तो महाबाहुरर्जुनं वाक्यमब्रवीत्,तदनन्तर सम्भ्रमरहित महाबाहु भगवान् श्रीकृष्णने युद्धस्थलमें अपने प्रिय सखा पुरुषप्रवर अर्जुनसे यह बात कही--
ત્યાર પછી યુદ્ધમાં અચળ રહેલા મહાબાહુ જનાર્દન શ્રીકૃષ્ણે પોતાના પ્રિય સખા, પુરુષશ્રેષ્ઠ અર્જુનને આ વચન કહ્યાં.
Verse 58
उदपानमिहाश्वानां नालमस्ति रणे<र्जुन । परीप्सन्ते जल॑ चेमे पेयं न त्ववगाहनम्,“अर्जुन! यहाँ घोड़ोंके पीनेके लिये पर्याप्त जल नहीं है। ये पीनेयोग्य जल चाहते हैं। इन्हें स्नानकी इच्छा नहीं है”
“અર્જુન! અહીં રણમાં ઘોડાઓ માટે કૂવામાં પૂરતું પાણી નથી. આ ઘોડાઓને પીવા યોગ્ય પાણી જોઈએ છે; સ્નાન કરવાની ઇચ્છા નથી.”
Verse 59
इदमस्तीत्यसम्भ्रान्तो ब्रुवन्नस्त्रेण मेदिनीम् । अभिटहत्यार्जुनक्षक्रे वाजिपानं सर: शुभम्
“આ રહ્યું પીવાનું પાણી”—એમ નિર્ભયતાથી કહી અર્જુને અસ્ત્ર વડે ધરતી પર પ્રહાર કર્યો અને ઘોડાઓને પીવા યોગ્ય જળથી ભરેલું શુભ, સુંદર સરોવર સર્જ્યું.
Verse 60
हंसकारण्डवाकीर्ण चक्रवाकोपशोभितम् । सुविस्तीर्ण प्रसन्नाम्भ: प्रफल्लवरपड्कजम्
તે સરોવર હંસ અને કારણ્ડવ વગેરે જળપક્ષીઓથી છલકાતું હતું; ચક્રવાક પક્ષીઓ તેની શોભા વધારતા હતા. બહુ વિસ્તૃત, નિર્મળ અને શાંત જળવાળું તે સરોવર ઉત્તમ ખીલેલા કમળોથી શોભિત હતું.
Verse 61
कूर्ममत्स्यगणाकीर्णमगाधमृषिसेवितम् । आगच्छन्नारदमुनिर्दर्शनार्थ कृतं क्षणात्
સંજય બોલ્યા—તે અગાધ સરોવર કાચબા અને માછલીઓના સમૂહોથી ભરેલું હતું અને ઋષિઓ તેને નિયમિત રીતે સેવતા હતા. તે ક્ષણમાં જ પ્રગટ થયું હતું. આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોવા ઇચ્છતા દેવર્ષિ નારદ ત્યાં આવ્યા.
Verse 62
शरवंशं शरस्थूणं शराच्छादनमद्भुतम् । शरवेश्माकरोत् पार्थस्त्वष्टेवाद्भुतकर्मकृत्
સંજય બોલ્યા—દિવ્ય શિલ્પી ત્વષ્ટા સમાન અદ્ભુત કર્મ કરનાર અર્જુને બાણોનું જ માળખું, બાણોના જ સ્તંભો અને બાણોની જ છત ધરાવતું એક આશ્ચર્યજનક ગૃહ રચ્યું.
Verse 63
विश्वकमकि समान अद्भुत कर्म करनेवाले अर्जुनने वहाँ बाणोंका एक अद्भुत घर बना दिया था, जिनमें बाणोंके ही बाँस, बाणोंके ही खम्भे और बाणोंकी ही छाजन थी ।।
ત્યારે મહાત્મા અર્જુને તે બાણમય ગૃહ રચી દીધા પછી ગોવિંદ હસીને બોલ્યા—“સાધુ, સાધુ!”
Verse 99
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि विन्दानुविन्दवधे अर्जुनसरोनिर्माणे च एकोनशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના દ્રોણપર્વમાં, જયદ્રથવધપર્વના અંતર્ગત, વિન્દ-અનુવિન્દવધ તથા અર્જુનસરોવર-નિર્માણના પ્રસંગসহ એકસો એકમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 310
ताक्ष्यमारुतरंहोभिवाजिभि: साधुवाहिभि: । तदागच्छद्धृषीकेश: कृत्स्नं विस्मापयन् जगत्
સંજય બોલ્યા—પછી ગરુડ અને પવનના વેગ સમા અતિ ઝડપી, ઉત્તમ વાહક ઘોડાઓથી જોડાયેલા રથ પર હૃષીકેશ આવ્યા અને સમગ્ર જગતને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધું.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-sankat around disproportionate capability: when astric mastery enables near-unstoppable lethality, the ethical question becomes whether battlefield excellence alone justifies outcomes that resemble indiscriminate attrition and morale-collapse.
Power (bala) combined with disciplined knowledge (vidyā) reshapes the moral landscape of action: tactical success can generate collective fear and disorder, implying that responsibility scales with capability, not merely with formal duty.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is embedded in evaluative similes and reflections on tapas/vidyā, presenting Droṇa’s conduct as a case study in how extraordinary competence can ‘burn’ opponents and destabilize normative expectations.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.