Adhyaya 10

Verse 1

दशमो< ध्याय: राजा धृतराष्ट्रका शोकसे व्याकुल होना और संजयसे युद्धविषयक प्रश्न वैशम्पायन उवाच एतत्‌ पृष्टवा सूतपुत्र हृच्छोकेनार्दितो भृशम्‌ | जये निराश: पुत्राणां धृतराष्ट्रोडपतत्‌ क्षितौ

વૈશંપાયન બોલ્યા—જનમેજય! આ રીતે સૂતપુત્ર સંજયને પ્રશ્નો કરતા-કરતા હૃદયના શોકથી અત્યંત પીડિત અને પોતાના પુત્રોની વિજયની આશા તૂટી જતાં રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર અચેત સમાન થઈ ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 2

तं विसंज्ञं निपतितं सिषिचु: परिचारिका: । जलेनात्यर्थशीतेन वीजन्त्य: पुण्यगन्धिना

તે સમયે અચેત થઈ પડેલા રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને પરિચારિકાઓએ અત્યંત શીતળ જળ છાંટ્યું અને પુણ્યગંધયુક્ત પંખાથી પવન કરવા લાગી.

Verse 3

पतितं चैनमालोक्य समन्ताद्‌ भरतस्त्रिय: । परिवव्रुर्महाराजमस्पृशंश्वैव पाणिभि:,महाराजको गिरा देख धृतराष्ट्रकी बहुत-सी स्त्रियाँ उन्हें चारों ओरसे घेरकर बैठ गयीं और उन्हें हाथोंसे सहलाने लगीं

મહારાજને પડેલા જોઈ ભરતવંશની સ્ત્રીઓ ચારે તરફથી આવી તેમને ઘેરી બેઠી અને પોતાના હાથોથી તેમને હળવેથી સ્પર્શ કરી સાંત્વના આપવા લાગી.

Verse 4

उत्थाप्य चैनं शनकै राजानं पृथिवीतलात्‌ | आसन प्रापयामासुर्बाष्पकण्ठ्यो वरानना:

પછી તે સુમુખી સ્ત્રીઓએ રાજાને ધીમે ધીમે ધરતી પરથી ઉઠાવી સિંહાસન પર બેસાડ્યો. તે સમયે તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહેતા હતા અને ગળો ગદગદ થતો હતો.

Verse 5

आसन प्राप्य राजा तु मूर्च्डयाभिपरिप्लुत: । निश्चेष्टोी>तिष्ठत तदा वीज्यमान: समन्तत:

આસન પર પહોંચતાં જ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર મૂર્છાથી આચ્છન્ન થઈ નિશ્ચેષ્ટ રહ્યા. તે સમયે સેવકો ચારે તરફથી તેમને વ્યજન વડે પંખા કરતા હતા.

Verse 6

स लब्ध्वा शनकै: संज्ञां वेपमानो महीपति: । पुनर्गावल्‍गर्णिं सूतं पर्यपृच्छद्‌ यथातथम्‌,फिर धीरे-धीरे होशमें आनेपर काँपते हुए राजा धृतराष्ट्रने पुन: सूतजातीय संजयसे युद्धका यथावत्‌ समाचार पूछा

ધીરે ધીરે સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી કંપતા મહીપતિ ધૃતરાષ્ટ્રે ગાવલ્ગણિ-પુત્ર સૂત સંજયને યુદ્ધનો યથાતથ્ય સમાચાર ફરી પૂછ્યો.

Verse 7

धृतराष्ट्र रवाच यः स उद्यन्निवादित्यो ज्योतिषा प्रणुदंस्तम: । अजातशत्रुमायान्तं कस्तं द्रोणादवारयत्‌

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા—જે ઉગતા સૂર્ય સમાન પોતાની તેજસ્વી કિરણોથી અંધકાર દૂર કરે છે, તે અजातશત્રુ યુધિષ્ઠિર દ્રોણ તરફ આવતો હતો ત્યારે તેને દ્રોણના સમીપ પહોંચતા કોણે રોક્યો?

Verse 8

प्रभिन्नमिव मातडुं यथा क्रुद्धं तरस्विनम्‌ । प्रसन्नवदनं दृष्टवा प्रतिद्विरदगामिनम्‌

મદમસ્ત હાથી સમાન ક્રોધિત અને પ્રચંડ બળવાળો બની આગળ વધતો હોવા છતાં, તેનું મુખ પ્રસન્ન હતું; તે શત્રુના હાથીઓ સામે સીધો આગળ વધી રહ્યો હતો.

Verse 9

वासितासंगमे यद्वदजय्यं प्रति यूथपै: । निजघान रणे वीरान्‌ वीर: पुरुषसत्तम:

જેમ ઘમાસાન યુદ્ધમાં યુથપતિઓ એકત્ર થઈ અજય્ય જણાતા શત્રુને પણ પાડી દે છે, તેમ તે પુરુષસત્તમ વીરએ રણમાં અનેક વીરોને સંહાર્યા.

Verse 10

यो होको हि महावीरयों निर्दहेद्‌ घोरचक्षुषा । कृत्स्नं दुर्योधनबलं धृतिमान्‌ सत्यसंगर:,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये दशमो<5ध्याय: ।।

વૈશંપાયન બોલ્યા—નિશ્ચય જ એવો મહાવીર, ધૃતિવાન અને સત્યસંગ્રામમાં અડગ, પોતાની ઘોર દૃષ્ટિથી દુર્યોધનનું સમગ્ર બળ ભસ્મ કરી શકે છે.

Verse 11

चक्षुर्हणं जये सक्तमिष्वासधरमच्युतम्‌ । दान्तं बहुमतं लोके के शूरा: पर्यवारयन्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—જયમાં આસક્ત, ધનુર્ધર અચ્યુત, દાંત અને લોકમાં બહુમાન્ય—તેમને (જાણે અટકાવવા) કયા શૂરોએ ઘેરી લીધા હતા?

Verse 12

जो मदकी धारा बहानेवाले

વૈશંપાયન બોલ્યા—તે સમયે મારા પક્ષના કયા યોદ્ધાઓ ધર્મથી કદી ન ડગતા, ધનુર્ધર, દુર્ધર્ષ નરસિંહ કૌન્તેય રાજા યુધિષ્ઠિર પર ચઢી આવ્યા હતા?

Verse 13

तरसैवाभिपलद्याथ यो वै द्रोणमुपाद्रवत्‌ । य: करोति महत्‌ कर्म शत्रूणां वै महाबल:

વૈશંપાયન બોલ્યા—જે વેગથી જ પહોંચી દ્રોણાચાર્ય પર તૂટી પડ્યો હતો, જે શત્રુઓ સામે મહાન કાર્ય કરે છે, તે મહાબલી ભીમસેનને કયા વીરોએ રોક્યો હતો?

Verse 14

महाकायो महोत्साहो नागायुतसमो बले । त॑ भीमसेनमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—મહાકાય, મહોત્સાહી, દસ હજાર હાથી સમ બળવાન—એવા ભીમસેનને આવતો જોઈ કયા શૂરોએ તેને ઘેરી તેની ગતિ રોકી?

Verse 15

यदा55याज्जलदप्रख्यो रथ: परमवीर्यवान्‌ । पर्जन्य इव बीभत्सुस्तुमुलामशनीं सृूजन्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—જ્યારે જલધર સમાન શ્યામવર્ણ, પરમ પરાક્રમી અર્જુનનો રથ આગળ વધ્યો, ત્યારે બીભત્સુએ વર્ષાદાતા પર્જન્યની જેમ ઘોર વજ્રતુલ્ય અસ્ત્રપ્રહાર કર્યો. તેણે જાણે સર્વ દિશાઓને પ્લાવિત કરી દીધી અને ધરતીને પડેલા મનુષ્યો વડે પાથરી દીધી. તે પોતે જ ભયંકર મેઘરૂપ જણાતો; તેનું ધનુષ વીજળીની પ્રભા સમું ઝળહળતું; રથીઓની સેના વિસ્તરેલી ઘટાઓ જેવી; ચક્રોની ઘરઘરાહટ મેઘગર્જના જેવી, અને બાણોની સનસનાહટ વર્ષાધ્વનિ જેવી મનોહર લાગતી. ક્રોધરૂપ પવનથી પ્રેરિત, મનના સંકલ્પ જેટલો ઝડપી, તે શત્રુઓના મર્મસ્થાનો ભેદતો, રક્તરૂપ જળથી દિશાઓને ભરતો અને શવો વડે ભૂમિને ઢાંકી દેતો હતો।

Verse 16

विसृजज्छरजालानि वर्षाणि मघवानिव । अवस्फूर्जन्‌ दिश: सर्वास्तलनेमिस्वनेन च

તે મઘવાન્‌ (ઇન્દ્ર)ની જેમ બાણજાળની વર્ષા કરવા લાગ્યો; અને રથચક્રોના ઘોર સ્વનથી સર્વ દિશાઓને ગુંજાવી દીધી।

Verse 17

चापविद्युत्प्रभो घोरो रथगुल्मबलाहक: । स नेमिघोषस्तनित: शरशब्दातिबन्धुर:

ધનુષની વીજળી જેવી પ્રભાથી દીપ્ત, તે દર્શને ઘોર હતો; રથો અને દળોથી બનેલો મેઘપુંજ સમો ઊભો થયો. ચક્રોની ઘોર ઘોષણા જ તેની ગર્જના હતી, અને બાણોના કઠોર શબ્દોથી તે વધુ ઘનઘોર બન્યો હતો।

Verse 18

रोषानिलसमुद्धूतो मनोभिप्रायशीघ्रग: । मर्मातिगो बाणधरस्तुमुल: शोणितोदकै:

ક્રોધરૂપ પવનથી ઉદ્ધૂત, મનના સંકલ્પ જેટલો ઝડપી, બાણધારી તે મર્મસ્થાનો ભેદતો આગળ ધસી ગયો—ઘોર તુમુલ, અને રક્તરૂપ જળની ધારા છોડી ગયો।

Verse 19

भीमनिः:स्वनितो रौद्रो दुर्योधनपुरोगमान्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—જ્યારે ભયંકર નાદથી ગર્જન કરનાર, રૌદ્રરૂપ ધારણ કરનાર બુદ્ધિમાન અર્જુને યુદ્ધમાં ગાંડિવ ધારણ કરીને, શાણ પર ચઢાવી તીક્ષ્ણ કરેલા ગૃધ્રપંખયુક્ત બાણોથી દુર્યોધનના આગેવાન બનેલા મારા પુત્રો અને તેમની સેના પર ઘા કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે તમારાં મનની સ્થિતિ કેવી હતી?

Verse 20

युद्धे3भ्यषिज्चद्‌ विजयो गार्ध्रपत्रे: शिलाशितै: । गाण्डीवं धारयन्‌ धीमान्‌ कीदृशं वो मनस्तदा

વૈશંપાયન બોલ્યા—જ્યારે ભયંકર ગર્જના કરનાર રૌદ્રરૂપધારી બુદ્ધિમાન અર્જુને યુદ્ધમાં ગાંડિવ ધારણ કરીને, પથ્થર પર ઘસીને તીક્ષ્ણ કરેલા ગૃધ્રપંખવાળા બાણોથી દુર્યોધન વગેરે મારા પુત્રો અને તેમની સેના પર ઘા કરી તેમને ઘાયલ કરવા માંડ્યા, ત્યારે તમારાં મનની સ્થિતિ કેવી હતી?

Verse 21

इषुसम्बाधमाकाशं कुर्वन्‌ कपिवरध्वज: । यदा55यात्‌ कथमासीत्‌ तु तदा पार्थ समीक्षताम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—કપિવર (હનુમાન)ના ચિહ્નવાળી ધ્વજા ધારણ કરનાર પાર્થ અર્જુન જ્યારે બાણોથી આકાશને ઘનઘોર ભરતો તમારાં પર ચઢી આવ્યો, ત્યારે તેને જોઈને તમારાં મનની સ્થિતિ કેવી હતી?

Verse 22

कच्चिद्‌ गाण्डीवशब्देन न प्रणश्यति वै बलम्‌ । यद्व: सभैरवं कुर्वन्नर्जुनो भूशमन्वयात्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—ગાંડિવની ટંકાર સાંભળીને અમારી સેના ભયથી તૂટી પડી નહોતી ને? જ્યારે અર્જુન અત્યંત ભયંકર સિંહનાદ કરતો તમારો પીછો કરતો હતો, ત્યારે ગાંડિવના શબ્દે અમારી ફોજ ભાગી તો નહોતી?

Verse 23

कच्चिन्नापानुदत्‌ प्राणानिषुभिवों धनंजय: । वातो वेगादिवाविध्यन्मेघान्‌ शरगणैर्नपान्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—ધનંજયે પોતાના બાણોથી તમારાં રાજાઓના પ્રાણ તો હરી લીધા નહોતા ને? જેમ વેગવાન પવન મેઘસમૂહોને ભેદીને છિન્નભિન્ન કરી નાખે છે, તેમ પાર્થએ પણ ઝડપી શરવર્ષાથી વિરોધી નરેશોને વિદ્ધ કરીને ઘાયલ કર્યા.

Verse 24

को हि गाण्डीवधन्वानं रणे सोढुं नरो$हति । यमुपश्रुत्य सेनाग्रे जन: सर्वो विदीर्यते

વૈશંપાયન બોલ્યા—રણમાં ગાંડિવધારી અર્જુનના પ્રચંડ વેગને કોણ મનુષ્ય સહન કરી શકે? સેના-અગ્રભાગમાં જેના નામનું શ્રવણ થતાં જ સર્વ સૈનિકો વિખેરાઈ જાય છે.

Verse 25

यत्सेना: समकम्पन्त यद्वीरानस्पृशद्‌ भयम्‌ । के तत्र नाजहुढद्रोंणं के क्षुद्रा: प्राद्रवन्‌ू भयात्‌

જ્યાં સર્વ સેનાઓ કંપી ઊઠી અને સર્વ વીરોના મનમાં ભય છવાઈ ગયો, ત્યાં કયા વીરો દ્રોણાચાર્યને છોડ્યા નહીં અને કયા ક્ષુદ્ર સૈનિકો ભયથી મેદાન છોડીને ભાગી ગયા?

Verse 26

के वा तत्र तनूंस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन्‌ । अमानुषाणां जेतारं युद्धेष्वपि धनंजयम्‌

દેવો અને દૈત્યો જેવા માનવેતર શત્રુઓ પર પણ વિજય મેળવનારા ધનંજય (અર્જુન) ને યુદ્ધમાં પ્રતિકૂળ પામી, ત્યાં કયા વીરો પોતાના દેહનો ત્યાગ કરીને મૃત્યુને વર્યા?

Verse 27

न च वेगं सिताश्व॒स्य विसहिष्यन्ति मामका: । गाण्डीवस्य च निर्घोष॑ं प्रावड्जलदनि:स्वनम्‌

મારા સૈનિકો શ્વેતાશ્વવાહન અર્જુનના પ્રચંડ વેગને અને વર્ષાકાળના મેઘગર્જન જેવી ગાંડીવ ધનુષ્યની ગંભીર ટંકારધ્વનિને સહન કરી શકશે નહીં.

Verse 28

विष्वक्सेनो यस्य यन्ता यस्य योद्धा धनंजय: । अशक्य: स रथो जेतुं मन्ये देवासुरैरपि,जिसके सारथि भगवान्‌ श्रीकृष्ण और योद्धा वीर धनंजय हैं, उस रथको जीतना मैं देवताओं तथा असुरोंके लिये भी असम्भव मानता हूँ

જેના સારથી વિષ્વક્સેન શ્રીકૃષ્ણ અને જેના યોદ્ધા ધનંજય છે, તે રથને જીતવું દેવો તથા અસુરો માટે પણ અશક્ય છે—એવું હું માનું છું.

Verse 29

सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्व पाण्डव: । मेधावी निपुणो धीमान्‌ युधि सत्यपराक्रम:

સુકુમાર છતાં યુવાન અને શૂરવીર, દર્શનીય, મેધાવી, યુદ્ધનિપુણ, ધીમાન અને સત્યપરાક્રમી પાંડુપુત્ર નકુલ જ્યારે યુદ્ધમાં ઊંચે ગર્જના કરીને સર્વ સૈનિકોને પીડિત કરતો દ્રોણાચાર્ય પર ચઢી આવ્યો, ત્યારે કયા વીરો તેને રોકી શક્યા?

Verse 30

आयावं विपुल कुर्वन्‌ व्यथयन्‌ सर्वसैनिकान्‌ | यदा<<याजन्नकुलो द्रोणं के शूरा: पर्यवारयन्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—જ્યારે નકુલ યુદ્ધમાં મહાગર્જના કરીને સમગ્ર સેનાને વ્યથિત કરતો સીધો દ્રોણાચાર્ય પર ચઢી આવ્યો, ત્યારે કયા શૂરવીરોએ તેને ઘેરીને અટકાવ્યો?

Verse 31

आशीविष इव क्रुद्ध: सहदेवो यदाभ्ययात्‌ कदनं करिष्यउछत्रूणां तेजसा दुर्जयो युधि

વૈશંપાયન બોલ્યા—જ્યારે વિષધર સર્પ સમાન ક્રોધથી ભરેલો, તેજથી યુદ્ધમાં દુર્જય સહદેવ શત્રુઓનો સંહાર કરવા આગળ વધ્યો અને શત્રુઓને કાપતો કાપતો દ્રોણાચાર્યના સમક્ષ આવી પહોંચ્યો, ત્યારે આર્યવ્રતધારી, અમોઘ બાણોવાળો, લજ્જાશીલ અને અપરાજિત સહદેવને આવતો જોઈ કયા શૂરવીરોએ તેને રોક્યો?

Verse 32

आर्यव्रतममोधेषुं हीमनन्‍तमपराजितम्‌ । सहदेवं तमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—આર્યવ્રતધારી, અમોઘ બાણોવાળો, લજ્જાશીલ અને અપરાજિત સહદેવ આગળ વધતો હતો; ત્યારે કયા શૂરવીરોએ તેને ઘેરીને અટકાવ્યો?

Verse 33

यस्तु सौवीरराजस्य प्रमथ्य महतीं चमूम्‌ । आदत्त महिषीं भोजां काम्यां सर्वाड्रशो भनाम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—જેણે સૌવીરરાજની વિશાળ સેના ચકનાચૂર કરી, સર્વાંગસુંદરી અને મનોહર ભોજાને રાણી બનાવવા માટે હરી લીધી—તે પુરુષશિરોમણિ સાત્યકિમાં સત્ય, ધૈર્ય, શૌર્ય, શુદ્ધ બ્રહ્મચર્ય અને અન્ય સદ્ગુણો સદા સ્થિર રહે છે.

Verse 34

सत्यं धृतिश्व शौर्य च ब्रह्म॒चर्य च केवलम्‌ । सर्वाणि युयुधाने5स्मिन्‌ नित्यानि पुरुषर्षभे

વૈશંપાયન બોલ્યા—પુરુષવૃષભ યૂયુધાન (સાત્યકિ) માં સત્ય, ધૈર્ય, શૌર્ય અને શુદ્ધ બ્રહ્મચર્ય—આ બધા ગુણો સદા નિત્યરૂપે વસે છે.

Verse 35

बलिनं सत्यकर्माणमदीनमपराजितम्‌ । वासुदेवसमं युद्धे वासुदेवादनन्तरम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— સાત્યકી બળવાન, સત્યકર્મમાં અડગ, અદીન અને અપરાજિત છે. યુદ્ધમાં તે વાસુદેવ (શ્રીકૃષ્ણ) સમાન—વાસુદેવ પછી બીજો. તો પછી તે વીરશ્રેષ્ઠ સાત્યકીને દ્રોણાચાર્ય તરફ આગળ વધતાં કોણ રોકી શકતું?

Verse 36

धनंजयोपदेशेन श्रेष्ठमिष्वस्त्रकर्मणि । पार्थेन सममस्त्रेषु कस्तं द्रोणादवारयत्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ધનંજય (અર્જુન)ના ઉપદેશથી તાલીમ પામેલો, ધનુષ્ય-બાણ અને અસ્ત્રપ્રયોગમાં શ્રેષ્ઠ, અને અસ્ત્રોના સંચાલનમાં પાર્થ સમાન—તેને દ્રોણ તરફ આગળ વધતાં કોણ અટકાવી શકતું?

Verse 37

वृष्णीनां प्रवरं वीरं शूरं सर्वधनुष्मताम्‌ । रामेण सममस्त्रेषु यशसा विक्रमेण च

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— વૃષ્ણિઓમાં સાત્યકી શ્રેષ્ઠ વીર—શૂર અને સર્વ ધનુર્ધરોમાં અગ્રગણ્ય હતો. અસ્ત્રવિદ્યા, યશ અને પરાક્રમમાં તે રામ (પરશુરામ) સમાન હતો.

Verse 38

सत्यं धृतिर्मति: शौर्य बाह्दां चास्त्रमनुत्तमम्‌ सात्वते तानि सर्वाणि त्रैलोक्यमिव केशवे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— સત્ય, ધૃતિ, મતિ, શૌર્ય અને ભુજબળનું અનુત્તમ અસ્ત્ર—આ બધું સાત્વતવંશીય સાત્યકીમાં હતું; જેમ કે કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ)માં ત્રિલોક વસે છે તેમ.

Verse 39

तमेवंगुणसम्पन्नं दुर्वारमपि दैवतै: । समासाद्य महेष्वासं के शूरा: पर्यवारयन्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— આ રીતે ગુણસંપન્ન મહાધનુર્ધર સાત્યકીને રોકવું દેવતાઓ માટે પણ અતિ કઠિન છે. તેની પાસે પહોંચી કયા શૂરવીરોએ તેને આગળ વધતાં અટકાવ્યો?

Verse 40

पज्चालेषूत्तमं वीरमुत्तमाभिजनप्रियम्‌ । नित्यमुत्तमकर्माणमुत्तमौजसमाहवे

વૈશંપાયન બોલ્યા— પાંચાલોમાં શ્રેષ્ઠ એવો તે વીર, ઉત્તમ કુળ અને કીર્તિનો પ્રિય, સદા સત્કર્મમાં રત, યુદ્ધમાં અદ્વિતીય આંતરિક બળ દર્શાવનાર; અર્જુનના હિતમાં એકાગ્ર, અને મારા વિનાશ માટે પણ દૃઢસંકલ્પિત; યમ, કુબેર, સૂર્ય, ઇન્દ્ર અને વરુણ સમ તેજસ્વી; વિખ્યાત મહારથી; અને તે ઘોર યુદ્ધમાં પ્રાણ અર્પી પણ દ્રોણાચાર્ય સાથે ભીડવા સદા તૈયાર—એવા ધૃષ્ટદ્યુમ્નને કયા શૂરવીરોએ રોક્યો?

Verse 41

युक्त धनंजयहिते समानर्थार्थमुत्थितम्‌ । यमवैश्रवणादित्यमहेन्द्रवरुणोपमम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— અર્જુનના હિતમાં એકાગ્ર થઈ એક જ ધ્યેયથી ઊભો થયેલો, યમ, કુબેર, સૂર્ય, ઇન્દ્ર અને વરુણ સમ તેજસ્વી; પાંચાલોમાં શ્રેષ્ઠ, ઉત્તમ કુળ અને કીર્તિનો પ્રિય, સદા સત્કર્મનિષ્ઠ, યુદ્ધમાં અદ્વિતીય આંતરિક બળ દર્શાવનાર; અને તે ઘોર યુદ્ધમાં પ્રાણ ત્યજીને પણ દ્રોણ સાથે ભીડવા સદા ઉત્સુક—એવા ધૃષ્ટદ્યુમ્નને કયા શૂરવીરોએ રોક્યો?

Verse 42

महारथं समाख्यात॑ द्रोणायोद्यतमाहवे । त्यजन्तं तुमुले प्राणान्‌ के शूराः समवारयन्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— દ્રોણ સામે યુદ્ધ કરવા ઉદ્યત, વિખ્યાત મહારથી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન—જે તે તુમુલ યુદ્ધમાં પ્રાણ ત્યાગવા પણ તૈયાર હતો—તેને કયા શૂરોએ અટકાવ્યો?

Verse 43

एको<पसृत्य चेदिभ्य: पाण्डवान्‌ यः समाश्रित: । धृष्टकेतुं समायान्तं द्रोणं कस्तं न्‍्यवारयत्‌,जिसने अकेले ही चेदिदेशसे आकर पाण्डव-पक्षका आश्रय लिया है, उस धृष्टकेतुको द्रोणके पास आनेसे किसने रोका?

વૈશંપાયન બોલ્યા— જે એકલો જ ચેદિદેશમાંથી આવી પાંડવોનો આશ્રય લીધો હતો, તે ધૃષ્ટકેતુને દ્રોણ પાસે પહોંચતા કોણે અટકાવ્યો?

Verse 44

यो<वधीत्‌ केतुमान्‌ वीरो राजपुत्रं दुरासदम्‌ | अपरान्तगिरिद्वारे द्रोणात्‌ कस्तं न्‍्यवारयत्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— જે વીરએ અપારાંત પર્વતના દ્વારપ્રદેશમાં રહેલા દુર્જય રાજપુત્ર કેતુમાનનો વધ કર્યો હતો, તેને દ્રોણાચાર્ય પાસે પહોંચતા કોણે અટકાવ્યો?

Verse 45

स्त्रीपुंसयोर्नरव्याप्रो यः स वेद गुणागुणान्‌ | शिखण्डिनं याज्ञसेनिमम्लानमनसं युधि

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— જે પોતાના અનુભવથી સ્ત્રી અને પુરુષ—બન્ને દેહોના ગુણ-દોષ જાણે છે, દ્રુપદપુત્ર યાજ્ઞસેની શિખંડી, જેના મનનું ધૈર્ય યુદ્ધમાં કદી મ્લાન થતું નથી— તે દ્રોણાચાર્યના સમક્ષ આગળ વધતો હતો ત્યારે કયા શૂરવીરોએ તેને અટકાવ્યો?

Verse 46

देवव्रतस्य समरे हेतुं मृत्योर्महात्मन: । द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— સમરમાં મહાત્મા દેવવ્રત (ભીષ્મ)ના મૃત્યુનું કારણ બનેલો શિખંડી જ્યારે દ્રોણાચાર્ય તરફ સીધો આગળ વધતો હતો, ત્યારે કયા શૂરોએ તેને ઘેરીને અટકાવ્યો?

Verse 47

यस्मिन्नभ्यधिका वीरे गुणा: सर्वे धनंजयात्‌ । यस्मिन्नस्त्राणि सत्यं च ब्रह्मचर्य च सर्वदा

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— જે વીરામાં ધનંજય (અર્જુન) કરતાં પણ વધુ સર્વ ગુણો છે, જેમાં અસ્ત્રવિદ્યા, સત્ય અને નિત્ય બ્રહ્મચર્ય સદા પ્રતિષ્ઠિત છે— એવો મહામનસ્વી અભિમન્યુ, જાણે મોં ફાડેલા કાળ સમાન, જ્યારે દ્રોણાચાર્યના સમક્ષ આગળ વધતો હતો, ત્યારે કયા શૂરોએ તેને રોક્યો?

Verse 48

वासुदेवसमं वीर्ये धनंजयसमं बले । तेजसा55दित्यसदृशं बृहस्पतिसमं मतौ

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— પરાક્રમમાં વાસુદેવ સમાન, બળમાં ધનંજય સમાન, તેજમાં સૂર્યસદૃશ અને બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન— એવો મહામનસ્વી અભિમન્યુ, મોં ફાડેલા કાળ સમાન, દ્રોણાચાર્ય તરફ આગળ વધતો હતો ત્યારે કયા યોદ્ધાઓ તેના માર્ગમાં ઊભા રહી તેને અટકાવ્યા?

Verse 49

अभिमन्युं महात्मानं व्यात्ताननमिवान्तकम्‌ | द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: समवारयन्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— મહાત્મા અભિમન્યુ, મોં ફાડેલા અંતક (મૃત્યુ) સમાન દ્રોણાચાર્ય તરફ આગળ વધતો હતો— તેને કયા શૂરોએ અટકાવી રોકી રાખ્યો?

Verse 50

तरुणस्तरुणप्रज्ञ: सौभद्र: परवीरहा । यदाभ्यधावद्‌ वै द्रोणं तदा5डसीद्‌ वो मन: कथम्‌

વૈશંપાયને કહ્યું—યુવાન વયનો છતાં પ્રખર બુદ્ધિવાળો, શત્રુવીરોનો સંહારક સૌભદ્ર અભિમન્યુ જ્યારે સીધો દ્રોણાચાર્ય પર ધાવા કર્યો, ત્યારે તમારાં મનની સ્થિતિ કેવી હતી?

Verse 51

द्रौपदेया नरव्याप्रा: समुद्रमिव सिन्धव: । यद्‌ द्रोणमाद्रवन्‌ संख्ये के शूरास्तान्‌ न्‍्यवारयन्‌

વૈશંપાયને કહ્યું—પુરુષાર્થભર્યા યુદ્ધમાં તત્પર દ્રૌપદીના પુત્રો સમુદ્ર તરફ દોડતી નદીઓની જેમ જ્યારે રણમાં દ્રોણાચાર્ય પર તૂટી પડ્યા, ત્યારે યુદ્ધભૂમિમાં કયા શૂરવીરોએ તેમને અટકાવી રાખ્યા?

Verse 52

एते द्वादश वर्षाणि क्रीडामुत्सूज्य बालका: । अस्त्रार्थमवसन्‌ भीष्मे बि शभ्रतो व्रतमुत्तमम्‌

વૈશંપાયને કહ્યું—એ બાલકો બાર વર્ષ સુધી રમતો-ગમતો ત્યજી, અસ્ત્રવિદ્યા પ્રાપ્ત કરવા માટે, ઉત્તમ બ્રહ્મચર્ય-વ્રતનું પાલન કરતાં ભીષ્મના સાન્નિધ્યમાં નિવાસ કરતા રહ્યા.

Verse 53

क्षत्रंजय: क्षत्रदेव: क्षत्रवर्मा च मानद: । धृष्टद्युम्नात्मजा वीरा: के तान्‌ द्रोणादवारयन्‌

વૈશંપાયને કહ્યું—ક્ષત્રંજય, ક્ષત્રદેવ અને માન આપનાર ક્ષત્રવર્મા—આ ધૃષ્ટદ્યુમ્નના ત્રણ વીર પુત્રો હતા. તેમને દ્રોણ પાસે પહોંચતા કયા યોદ્ધાઓએ અટકાવ્યા?

Verse 54

शताद्‌ विशिष्ट यं युद्धे सममन्यन्त वृष्णय: । चेकितान महेष्वासं कस्तं द्रोणादवारयत्‌

વૈશંપાયને કહ્યું—યુદ્ધભૂમિમાં વૃષ્ણિવંશીઓ જેને સો યોદ્ધાઓ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ માનતા, તે મહાધનુર્ધર ચેકિતાનને દ્રોણ પાસે પહોંચતા કોણે અટકાવ્યો?

Verse 55

वार्थक्षेमि: कलिड्रानां यः कन्यामाहरद्‌ युधि । अनाधृष्टिरदीनात्मा कस्तं द्रोणादवारयत्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— વૃદ્ધક્ષેમનો પુત્ર વાર્થક્ષેમિ, જેણે યુદ્ધમાં કલિંગરાજની કન્યાનું અપહરણ કર્યું હતું—અનાધૃષ્ય અને અદીનાત્મા એવા તેને દ્રોણ પાસે જતાં કોણે રોક્યો?

Verse 56

भ्रातर: पञज्च कैकेया धार्मिका: सत्यविक्रमा: । इन्द्रगोपकसंकाशा रक्तवर्मायुधध्वजा:

વૈશંપાયન બોલ્યા— કેકય દેશના પાંચ ભાઈઓ ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યપરાક્રમી હતા. તેમની કાંતિ ઇન્દ્રગોપ કીટક જેવી લાલ હતી અને તેઓ લાલ કવચ, આયુધ તથા ધ્વજ ધારણ કરતા. તેઓ પાંડવોની માતૃસ્વસાની વીર પુત્રો હતા. પાંડવોની વિજયાર્થે દ્રોણાચાર્યનો વધ કરવા જ્યારે તેઓ ધસી આવ્યા, ત્યારે કયા વીરોએ તેમને રોક્યા?

Verse 57

मातृष्वसु: सुता वीरा: पाण्डवानां जयार्थिन: । तान्‌ द्रोणं हन्तुमायातान्‌ के वीरा: पर्यवारयन्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— પાંડવોની વિજયેચ્છા ધરાવતા, તેમની માતૃસ્વસાની તે વીર પુત્રો દ્રોણને મારવા આગળ વધ્યા; તેમને અટકાવી કોણ વીરોએ માર્ગ રોક્યો?

Verse 58

यं योधयन्तो राजानो नाजयन्‌ वारणावते । षण्मासानपि संरब्धा जिघांसन्तो युधाम्पतिम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— વારણાવતમાં અનેક રાજાઓ ક્રોધે ભરાઈ, મારવાની ઇચ્છાથી છ મહિના સુધી યુદ્ધ કરતા રહ્યા, છતાં જે યુદ્ધપતિને તેઓ પરાજિત ન કરી શક્યા—ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ, શૂર, સત્યસંધ, મહાબલી એવા તે નરસિંહ યુયુત્સુને દ્રોણાચાર્ય પાસે જતાં કોણે રોક્યો?

Verse 59

धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसंध॑ महाबलम्‌ | द्रोणात्‌ कस्तं नरव्याप्र॑ युयुत्सुं पर्यवारयत्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ, શૂર, સત્યસંધ, મહાબલી એવા તે નરવ્યાઘ્ર યુયુત્સુને દ્રોણ પાસે જતાં કોણે રોક્યો?

Verse 60

य: पुत्रं काशिराजस्य वाराणस्यां महारथम्‌ | समरे स्त्रीषु गृध्यन्तं भल्‍लेनापाहरद्‌ रथात्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જેણે વારાણસીમાં કાશિરાજના મહારથી પુત્રને, જે યુદ્ધમધ્યે પણ સ્ત્રીઓ પ્રત્યે આસક્ત હતો, ભલ્લ નામના બાણથી રથ પરથી પાડી સંહાર્યો; જે કુંતીપુત્રોની ગુપ્ત મંત્રણા રક્ષે છે, દુર્યોધનના અનર્થ માટે સદા ઉદ્યત છે અને દ્રોણવધ માટે જ સર્જાયો છે—એ મહાધનુર્ધર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન જ્યારે રણભૂમિમાં પોતાના શરોની અગ્નિથી યોધાઓને દહન કરતો, ચારે તરફથી સમગ્ર સેનાને વિદારી દ્રોણાચાર્યની સામે આગળ વધ્યો, ત્યારે કયા શૂરવીરોએ તેને રોક્યો?

Verse 61

धृष्टय्युम्नं महेष्वासं पार्थानां मन्त्रधारिणम्‌ । युक्त दुर्योधनानर्थे सृष्ट द्रोणवधाय च

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, મહાધનુર્ધર, પાંડવોની ગુપ્ત મંત્રણા ધારણ કરનાર, દુર્યોધનના અનર્થ માટે યુક્ત અને દ્રોણવધ માટે જ સર્જાયેલ—તે રણભૂમિમાં શરોની અગ્નિથી યોધાઓને દહન કરતો અને ચારે તરફથી સેનાને વિદારી દ્રોણાચાર્ય તરફ આગળ વધતો હતો. તે સમયે કયા શૂરોએ તેને અટકાવ્યો?

Verse 62

निर्दहन्तं रणे योधान्‌ दारयन्तं च सर्वतः । द्रोणाभिमुखमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રણમાં યોધાઓને દહન કરતો અને ચારે તરફથી સેનાને વિદારી દ્રોણની સામે આવતો ધૃષ્ટદ્યુમ્ન—તેને કયા શૂરોએ ઘેરીને અટકાવ્યો?

Verse 63

उत्सज् इव संवृद्ध द्रुपदस्यास्त्रवित्तमम्‌ | शैखण्डिनं शस्त्रगुप्तं के च द्रोणादवारयन्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—દ્રુપદની ગોદમાં પોષાયેલો જાણે એવો, અસ્ત્રવિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ અને શસ્ત્રોથી સુરક્ષિત શિખંડીને દ્રોણાચાર્ય પાસે જવાથી કયા વીરો રોકતા હતા?

Verse 64

य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत्‌ समवेष्टयत्‌ । महता रथघोषेण मुख्यारिघ्नो महारथ:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જેણે પોતાના રથના મહાઘોષથી, જાણે ચર્મથી લપેટ્યું હોય તેમ, આ સમગ્ર પૃથ્વીને આવરી લીધી હતી—એ મુખ્ય શત્રુઘ્ન મહારથી કોણ હતો?

Verse 65

दशाश्वमेधानाजलद्ले स्वन्नपानाप्तदक्षिणान्‌ । निरर्गलान्‌ सर्वमेधान्‌ पुत्रवत्‌ पालयन्‌ प्रजा:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તેણે પ્રજાનું પુત્રવત્ પાલન કરતાં, ઉત્તમ અન્ન-પાનથી સમૃદ્ધ, પ્રચુર દક્ષિણાઓથી યુક્ત, નિર્વિઘ્ન અને નિર્દોષ એવા દસ અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા; તેમજ અનેક સર્વમેધ યજ્ઞો પણ પૂર્ણ કર્યા. આ પ્રસંગ ધર્માધારિત રાજધર્મનો આદર્શ દર્શાવે છે—પ્રજાપાલન અને ધર્મનિષ્ઠ શાસનથી સમૃદ્ધિ તથા યજ્ઞ-દાનની કીર્તિ ફળે છે.

Verse 66

गड़ास्रोतसि यावत्य: सिकता अप्यशेषत: । तावतीर्गा ददौ वीर उशीनरसुतो<5ध्वरे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ગંગાના પ્રવાહમાં જેટલા રેતકણો વહે છે—અગણિત, અપરિમિત—એટલી જ ગાયો વીર ઉશીનરપુત્રે પોતાના યજ્ઞમાં ઋત્વિજોને દાનમાં આપી. આ ઉપમા દ્વારા પરંપરા તેની કીર્તિ દર્શાવે છે—તેનું દાન ક્યારેક-ક્યારેકનું નહોતું; તે વિશાળ, સંકલ્પિત અને ધર્મમય હતું, જે વિદ્વાનોનું પોષણ કરે અને યજ્ઞવ્યવસ્થાને ટકાવે છે.

Verse 67

न पूर्वे नापरे चक्रुरिदं केचन मानवा: । इतीदं चुक्रुशु्देवा: कृते कर्मणि दुष्करे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“ન પહેલાં, ન પછી—કોઈ માનવે આવું કર્મ કર્યું નથી.” તે દુષ્કર યજ્ઞ પૂર્ણ થતાં જ દેવતાઓએ આ વાક્ય વારંવાર ઉચ્ચાર્યું. આથી રાજાનો અતુલ સંકલ્પ અને તે યજ્ઞની અનન્ય કઠિનતા—બંનેની દેવતાઓ દ્વારા પ્રશંસા પ્રગટ થાય છે.

Verse 68

पश्यामस्त्रिषु लोकेषु न त॑ संस्थास्नुचारिषु । जातं चापि जनिष्यन्तं द्वितीयं चापि साम्प्रतम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“ત્રણેય લોકોમાં, સ્થાવર-જંગમ સર્વ જીવોમાં, ન જન્મેલા માં, ન જન્મનાર માં, અને અત્યારે પણ—તેના સમાન બીજો કોઈ અમને દેખાતો નથી, જે આ મહાન ભાર વહન કરી શકે. મર્ત્યલોકમાં વસતા મનુષ્યો તેની ગતિને સમજી શકશે નહીં.”

Verse 69

अन्यमौशीनराच्छैब्याद्‌ धुरो वोढारमित्युत । गति यस्य न यास्यन्ति मानुषा लोकवासिन:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—“ઉશીનરના પૌત્ર શૈબ્ય સિવાય, આ મહાધુરા (મહાન ભાર) વહન કરી શકે એવો બીજો કોઈ રાજા ન તો આજે અમને દેખાય છે, ન ભવિષ્યમાં તેના જન્મના કોઈ લક્ષણો જ દેખાય છે. મર્ત્યલોકમાં વસતા મનુષ્યો તેની ગતિનું પૂરું માપ સમજી શકશે નહીં.”

Verse 70

तस्य नप्तारमायान्तं शैब्यं क: समवारयत्‌ | द्रोणायाभिमुखं यत्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— ઉશીનરના પૌત્ર શૈબ્ય દ્રોણાચાર્ય સામે, કાળ સમો મોં ફાડીને, વેગથી ધસી આવતો હતો; ત્યારે તે વીરને કોણે અટકાવ્યો?

Verse 71

विराटस्य रथानीकं मत्स्यस्यामित्रधातिन: । प्रेप्सन्तं समरे द्रोणं के वीरा: पर्यवारयन्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— મત્સ્યરાજ વિરાટની શત્રુઘાતી રથસેના સમરમાં દ્રોણને શોધતી, તેમને પાતાળ કરવા ઇચ્છતી આગળ વધતી હતી; તેને કયા વીરોએ ઘેરીને અટકાવી?

Verse 72

सद्यो वृकोदराज्जातो महाबलपराक्रम: । मायावी राक्षसो वीरो यस्मान्मम महद्‌ भयम्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— જે વૃકોદર (ભીમ)માંથી તત્કાળ જન્મ્યો, મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત, માયાવી રાક્ષસ-વીર—જેનાથી મને મહાભય થાય છે—જે પાંડવોની જીત ઇચ્છે છે અને મારા પુત્રો માટે કંટક છે, તે મહાકાય ઘટોત્કચને દ્રોણાચાર્ય પાસે જતાં કોણે રોક્યો?

Verse 73

पार्थानां जयकामं तं॑ पुत्राणां मम कण्टकम्‌ । घटोत्कचं महात्मानं कस्तं द्रोणादवारयत्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા— પાંડવોની જીત ઇચ્છનાર અને મારા પુત્રો માટે કંટક એવા તે મહાત્મા ઘટોત્કચને દ્રોણાચાર્ય સુધી પહોંચતા કોણે રોક્યો?

Verse 74

एते चान्ये च बहवो येषामर्थाय संजय । त्यक्तार: संयुगे प्राणान्‌ कि तेषामजितं युधि

વૈશંપાયન બોલ્યા— સંજય, તેના માટે યુદ્ધમાં પ્રાણ ત્યાગવા તૈયાર એવા અનેક અન્ય વીર પણ છે; તો સંજય, તેમના માટે યુદ્ધમાં એવું શું હશે જે અજિત રહી શકે?

Verse 75

येषां च पुरुषव्याप्र: शार्ड्र्धन्चा व्यपाश्रय: । हितार्थी चापि पार्थानां कथं तेषां पराजय:

વૈશંપાયન બોલ્યા—જેઓના આશ્રય અને હિતેચ્છુ પુરુષસિંહ, શાર્ઙ્ગધનુર્ધર શ્રીકૃષ્ણ છે, તે પાર્થો (કુંતીપુત્રો)નો પરાજય કેમ થઈ શકે?

Verse 76

लोकानां गुरुरत्यर्थ लोकनाथ: सनातन: । नारायणो रणे नाथो दिव्यो दिव्यात्मक: प्रभु:

વૈશંપાયન બોલ્યા—શ્રીકૃષ્ણ સર્વ લોકોના પરમ ગુરુ, સમસ્ત જગતના સનાતન સ્વામી છે. રણભૂમિમાં તેઓ સૌના રક્ષક અને આશ્રય—દિવ્ય સ્વરૂપ, દિવ્યાત્મા, સમર્થ પ્રભુ નારાયણ છે.

Verse 77

यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिण: । तान्यहं कीर्तयिष्यामि भक्‍त्या स्थैर्यार्थमात्मन:

વૈશંપાયન બોલ્યા—જેનાં દિવ્ય કર્મોનું મનીષીઓ વર્ણન કરે છે, તે જ કર્મો હું ભક્તિપૂર્વક કીર્તન કરીશ, મારા મનની સ્થિરતા માટે.

Verse 183

सम्प्लावयन्‌ दिश: सर्वा मानवैरास्तरन्‌ महीम्‌ । जो मेघके समान श्यामवर्णवाले परम पराक्रमी महारथी अर्जुन विद्युत॒की उत्पत्ति करते हुए बादलोंके समान भयंकर वच्ञास्त्रका प्रयोग करते हैं

વૈશંપાયન બોલ્યા—શ્યામવર્ણ, પરમ પરાક્રમી મહારથી અર્જુન ભયંકર વાદળ સમાન જણાતો હતો. વાદળમાં વીજળી ઝળહળે તેમ તેની પાસે ધનુષ વીજળી સમાન તેજસ્વી હતું. ઇન્દ્ર જેમ વરસાદ વરસાવે તેમ તે બાણોની વृष्टિ વરસાવતો હતો. ધનુષની ટંકાર અને રથચક્રોની ગર્જનાથી તેણે સર્વ દિશાઓને ગુંજાવી દીધી. ક્રોધરૂપ પવનથી પ્રેરિત, મનોભાવ જેટલો ઝડપી, શરવર્ષાથી તે શત્રુઓના મર્મસ્થાનો ભેદી નાખતો હતો. રક્તરૂપ જળથી સર્વ દિશાઓને પ્લાવિત કરી અને માનવદેહોથી ધરતીને ઢાંકી, તે ઉદ્ધત વાદળ સમાન ભયંકર દેખાતો હતો.