Shloka 77
ग्रहनक्षत्रशबला द्यौरिवासीद् वसुन्धरा । इधर-उधर गिरे हुए राजाओंके छत्र, चँवर, व्यजन, वीर योद्धाओंके मनोहर कुण्डलोंसे विभूषित, कमल एवं चन्द्रमाके समान कान्तिमान् तथा मूँछोंसे युक्त और अत्यन्त अलंकृत कटे हुए मस्तक, जिनमें सोनेके सुन्दर कुण्डल जगमगा रहे थे, फेंके हुए-से पड़े थे। महाराज! इन सब वस्तुओंसे आच्छादित हुई वहाँकी भूमि ग्रहों और नक्षत्रोंसे भरे हुए आकाशके समान विचित्र शोभा धारण कर रही थी || ७५-७६ ह ।। एवमेते महासेने मृदिते तत्र भारत
sañjaya uvāca | grahanakṣatraśabalā dyaur ivāsīd vasundharā | idhara-udhara gire hue rājāoṃ ke chatra, caṃvara, vyajana, vīra-yoddhāoṃ ke manohara kuṇḍaloṃ se vibhūṣita, kamala evaṃ candramā ke samāna kāntimān tathā mūṃchoṃ se yukta atyanta alaṅkṛta kaṭe hue mastaka—jinmeṃ sone ke sundara kuṇḍala jagamagā rahe the—pheṅke hue-se paṛe the | mahārāja! in sab vastuoṃ se ācchādita huī vahāṃ kī bhūmi grahoṃ aur nakṣatroṃ se bhare hue ākāśa ke samāna vicitra śobhā dhāraṇa kara rahī thī || 75–76 ha || evam ete mahāsene mṛdite tatra bhārata
સંજય બોલ્યા—મહારાજ! ત્યાંની ધરતી ગ્રહો અને નક્ષત્રોથી ભરેલા આકાશ જેવી ચિતરાયેલી અદભુત શોભા ધારણ કરતી હતી. અહીં-તહીં રાજાઓના છત્ર, ચામર અને વ્યજન વિખરાયેલા હતાં; તેમજ વીરોનાં કપાયેલાં મસ્તક પણ—કમળ અને ચંદ્ર સમી કાંતિ ધરાવતા, મૂછવાળા, અત્યંત અલંકૃત, અને તેજસ્વી સોનાના કુંડળોથી શોભિત—જાણે ફેંકાઈ ગયાં હોય તેમ પડ્યાં હતાં. આ રીતે, હે ભરત! જ્યારે તે મહાસેના ત્યાં ચકનાચૂર થઈ…
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage underscores the impermanence of worldly power: royal insignia (parasols, whisks, fans) and bodily beauty (ornaments, radiant faces) become mere debris on the battlefield. The ethical weight lies in recognizing how war reduces status and splendor to lifeless objects, prompting reflection on dharma, restraint, and the true cost of kṣatriya conflict.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra a gruesome battlefield scene: the ground is strewn with fallen kings’ emblems and with severed, ornamented heads of warriors. He uses a cosmic simile—earth resembling a sky filled with planets and stars—to convey the eerie, variegated ‘splendor’ created by scattered bright objects amid destruction, as the great army has been crushed.