Shloka 296
अन्तमद्य गमिष्यामि यदि नोत्सूजसे रणम् | तदनन्तर क्रूर घटोत्कच क्रोधसे लाल आँखें करके दुर्योधनसे बोला--'ओ दुष्ट! आज मैं अपने उन पितरों और माताके ऋणसे उऋण हो जाऊँगा, जिन्हें तूने दीर्घकालतक वनमें रहनेके लिये विवश कर दिया था। तू बड़ा क्रूर है। दुर्बुद्धि नरेश! तूने जो पाण्डवोंको चद्यूतमें छलपूर्वक हराया था और जो एक ही वस्त्र धारण करनेवाली ट्रुपदकुमारी कृष्णाको रजस्वला-अवस्थामें सभाके भीतर ले जाकर नाना प्रकारके क्लेश दिये थे तथा तेरा ही प्रिय करनेकी इच्छावाले दुरात्मा सिन्धुराजने मेरे पितरोंकी अवहेलना करके आश्रममें रहनेवाली द्रौधदीका अपहरण किया था, कुलाधम! यदि तू युद्ध छोड़कर भाग नहीं जायगा तो इन अपमानोंका और अन्य सब अत्याचारोंका भी आज मैं बदला चुका लूँगा”
antam adya gamiṣyāmi yadi notsṛjase raṇam |
સંજય બોલ્યો—“જો તું રણ છોડશે નહિ, તો આજે હું તને અંતે પહોંચાડી દઈશ.” ત્યારબાદ ક્રૂર ઘટોત્કચ, ક્રોધથી લાલ આંખો કરીને, દુર્યોધનને બોલ્યો—“અરે દુષ્ટ! આજે હું મારા પિતૃઓ અને મારી માતાનું ઋણ ચૂકવી દઈશ—જેઓને તું લાંબા સમય સુધી વનવાસ માટે વિવશ કર્યો હતો. તું ક્રૂર છે, દુર્બુદ્ધિ રાજા છે. તું દ્યુતમાં કપટથી પાંડવોને હરાવ્યો; એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરનારી, રજસ્વલા અવસ્થામાં દ્રુપદકન્યા કૃષ્ણાને સભામાં ઘસડી લઈ જઈ અનેક પ્રકારના ક્લેશ અને અપમાન આપ્યા; અને તને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છતા દુષ્ટ સિંધુરાજે મારા પિતૃઓનો અપમાન કરીને આશ્રમવાસિની દ્રૌપદીનું અપહરણ કર્યું. કુલાધમ! જો તું યુદ્ધ છોડીને ભાગી નહિ જાય, તો આ અપમાનોનો અને તારા અન્ય સર્વ અત્યાચારનો બદલો આજે હું લઈશ.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage frames war as the moral consequence of sustained adharma: deceit in the dice-game, public humiliation of a woman, and abuse of power generate a demand for accountability. It also highlights the idea of ṛṇa (obligation)—a warrior’s duty to repay moral debts to family and lineage by defending honor and rectifying grave wrongs.
Sañjaya reports a moment on the battlefield where Ghaṭotkaca, enraged, threatens Duryodhana with death unless he abandons the fight. He justifies his vow by recalling key Kaurava offenses: the rigged dice defeat of the Pāṇḍavas, Draupadī’s humiliation in the assembly, and Jayadratha’s abduction attempt—presenting the coming violence as retribution for these acts.