Shloka 56
Varṣa-Parvata-Nivāsinām Varnanam
Description of Regions, Mountains, and Their Inhabitants
वनायवो दशापार्श्चरीमाण: कुशबिन्दव: । कच्छा गोपालकक्षाश्व जाड़ला: कुरुवर्णका:,पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यामुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैर#ऋत, दुर्गाल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, शूरसेन, ईजिक, कन्यकागुण, तिलभार, मसीर, मधुमान, सुकन्दक, काश्मीर, सिन्धुसौवीर, गान्धार, दर्शक, अभीसार, उलूत, शैवाल, बाह्लिक, दार्वी, वानव, दर्व, वातज, आमरथ, उरग, बहुवाद्य, सुदाम, सुमल्लिक, वध्र, करीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, पार्श्वरोम, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, जांगल, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, ओण्ड्, म्लेच्छ, सैसिरिध्र और पार्वतीय इत्यादि
sañjaya uvāca | vanāyavo daśāpārścarīmāṇaḥ kuśabindavaḥ | kacchā gopālakakṣāśva jāḍalāḥ kuravarṇakāḥ | puṇḍrā bhargāḥ kirātāḥ sudṛṣṭā yāmunāḥ śakāḥ niṣādā niṣadhā ānartā nairṛtā durgālāḥ pratimatsyāḥ kuntalāḥ kosalāḥ tīragrahāḥ śūrasenā ījikāḥ kanyakāguṇāḥ tilabhārā masīrā madhumānāḥ sukandakāḥ kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakā abhīsārā ulūtāḥ śaivālā bāhlīkā dārvī vānavā darvā vātajā āmarathā uragā bahuvādyāḥ sudāmāḥ sumallikā vadhraḥ karīṣakāḥ kulindā upatyakāḥ vanāyavaḥ daśā pārśvaromāḥ kuśabindavaḥ kacchā gopālakakṣā jaṅgalāḥ kuravarṇakāḥ kirātā barbarāḥ siddhā vaidehāḥ tāmrālipṭakā oṇḍā mlecchāḥ saisiridhrāḥ pārvatīyāś cetyādayaḥ ||
સંજય બોલ્યો—વનાયુ, દશ, પાર્શ્વરોમ, કુશબિંદુ; કચ્છ, ગોપાલકક્ષ, જાંગલ અને કુરુવર્ણક પણ હતા. એ જ રીતે વનવાસી, પર્વતવાસી, સીમાવર્તી અને મેદાની અનેક જનપદ—પુણ્ડ્ર, કિરાત, યામુન, શક, નિષાદ, આનર્ત, નૈરૃત, કુન્તલ, કોસલ, શૂરસેન, કાશ્મીર, સિંધુ-સૌવીર, ગાન્ધાર, અભીસાર, બાહ્લીક, વૈદેહ, તામ્રલિપ્તક, ઓણ્ડ, મ્લેચ્છ વગેરે—યુદ્ધ માટે એકત્ર થયા. આ ગણતરી બતાવે છે કે અધર્મજન્ય વૈર કેટલાં દેશો અને જાતિઓને એક જ વિનાશમાં ખેંચી લાવે છે।
संजय उवाच
Educational Q&A
By listing many distant peoples drawn into the battle, the verse highlights the expansive human and social consequences of a dynastic conflict. The Mahābhārata’s ethical lens suggests that when rulers abandon restraint and dharma, the suffering spreads far beyond the immediate quarrel, pulling entire regions into violence.
Sañjaya continues his report of the assembled forces by enumerating various janapadas (peoples/tribes) present in the war. The passage functions as a catalogue of contingents, emphasizing the scale and diversity of those participating in the Kurukṣetra conflict.