Shloka 16
भीष्मपर्व — अध्याय ६६: तुमुलसंग्रामवर्णनम्
The Tumult of Battle Described
भीमसेनो महाबाहुस्तव पुत्रस्य वै बले । महाबाहु भीमसेन रथोंसे रथियोंको, हाथियोंसे हाथी-सवारोंको, घोड़ोंकी पीठोंसे घुड़सवारोंको और पृथ्वीपर पैदलोंको मसलते हुए गदासे आपके पुत्रकी सेनाके सब लोगोंको उसी प्रकार नष्ट कर देते थे, जैसे हवा अपने वेगसे वृक्षोंको उखाड़ फेंकती है ।। सापि मज्जावसामांसै: प्रदिग्धा रुधिरेण च
bhīmaseno mahābāhus tava putrasya vai bale | rathai rathinaḥ, hastibhir hastyārohān, aśvapṛṣṭhair aśvārūḍhān, pṛthivyāṃ padātīn mṛdnann iva gadayā tava putrasya senāyāḥ sarvān janān tathā nighnanti sma, yathā vāyur vegena vṛkṣān unmūlayati || sāpi majjāvasāmāṃsaiḥ pradigdhā rudhireṇa ca
સંજય બોલ્યા—મહાબાહુ ભીમસેન તમારા પુત્રની સેના વચ્ચે જ પ્રવેશી રથોથી રથીઓને કચડી નાખતા, હાથીઓથી હાથીસવારોને દબાવી દેતા, ઘોડાની પીઠ પરથી અશ્વારોહીઓને પાડી દેતા અને ધરતી પરના પદાતોને મસળી નાખતા; પોતાની ગદા વડે તેઓ તમારા પુત્રની સેનાના પુરુષોનો સતત સંહાર કરતા—જેમ પ્રચંડ પવન પોતાના વેગથી વૃક્ષોને મૂળসহ ઉખેડી ફેંકે. અને તે રણભૂમિ પણ મજ્જા, ચરબી અને માંસથી લથપથ તથા રક્તથી તરબતર થઈ ગઈ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the overwhelming momentum of war once unleashed: individual prowess can become a force of nature, raising an ethical tension between kṣatriya duty (fighting decisively) and the horrific human cost, underscored by the graphic imagery of blood and bodily remains.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīma is rampaging through Duryodhana’s forces, crushing charioteers, elephant-riders, cavalry, and infantry with his mace, likened to a powerful wind uprooting trees; the battlefield is described as smeared with marrow, fat, flesh, and blood.