Shloka 10
Bhīṣma’s Stuti of Keśava and Counsel on Nara–Nārāyaṇa (भीष्म-स्तवः; नरनारायण-प्रसङ्गः)
जिसमें सब सामग्री सुन्दरतासे सजाकर रखी गयी थी, अच्छी तरह बँधी होनेके कारण जिसकी ईषा अत्यन्त मनोहर दिखायी देती है तथा यदुकुलतिलक श्रीकृष्ण जिसका संचालन करते हैं, उस वानरके चिह्नवाली ध्वजासे युक्त रथको युद्धभूमिमें उपस्थित देख आपके पुत्रोंसहित समस्त कौरवसैनिक विषादमग्न हो गये ।। प्रकर्षता गुप्तमुदायुधेन किरीटिना लोकमहारथेन । त॑ व्यूहराजं ददृशुस्त्वदीया- श्वतुश्चतुर्व्यालसहस्रकर्णम्,लोकविख्यात महारथी किरीटथारी अर्जुन अस्त्र-शस्त्र लेकर जिसे सुरक्षितरूपसे अपने साथ ले आ रहे थे और जिसमें चार-चार हजार मतवाले हाथी प्रत्येक दिशामें खड़े किये गये थे, उस व्यूहराजको आपके सैनिकोंने देखा शल्यस्य च महावेगानस्यत: समरे शरान् | (धनुश्चिच्छेद भल्लेन तीव्रवेगेन फाल्गुनि: ।) निवार्यार्जुनदायादो जघान चतुरो हयान् शल्य समरभूमिमें बड़े वेगशाली बाणोंका प्रहार कर रहे थे; किंतु अर्जुनपुत्र अभिमन्युने तीव्र वेगवाले भललसे उनके धनुषके टुकड़े-टुकड़े कर दिये और उनकी प्रगतिको रोककर पार्थकुमारने चारों घोड़ोंकी मार गिराया
sañjaya uvāca | sarvasambhārasusaṃskṛtaṃ suparibaddhatvād atimanoharāṃ īṣāṃ dadhānaṃ yadukulatilakaśrīkṛṣṇasārathiṃ kapidhvajayuktaṃ rathaṃ raṇabhūmau samupasthitaṃ dṛṣṭvā tava putrasahitaḥ sarvaḥ kauravasainyo viṣādam agamat || prakṛṣṭatā gūptam udāyudhena kirīṭinā lokamahārathena | taṃ vyūharājaṃ dadṛśus tvadīyāś catuś catuḥsahasrakarṇaṃ lokavikhyātam || śalyasya ca mahāvegān asyataḥ samare śarān | (dhanus ciccheda bhallena tīvravegena phālgunīḥ |) nivāryārjunadāyādo jaghāna caturo hayān ||
સંજય બોલ્યા—જે રથમાં સર્વ સામગ્રી સુંદર રીતે ગોઠવેલી હતી, મજબૂત બંધાણને કારણે જેના દંડ અને જોડાણો અત્યંત મનોહર દેખાતા હતા, અને જેને યદુકુલ-તિલક શ્રીકૃષ્ણ ચલાવતા હતા—તે વાનરધ્વજયુક્ત રથને યુદ્ધભૂમિમાં હાજર જોઈ તમારા પુત્રો સહિત સમગ્ર કૌરવસૈન્ય નિરાશામાં ડૂબી ગયું. પછી લોકપ્રસિદ્ધ કિરીટધારી મહારથી અર્જુન શસ્ત્રાસ્ત્ર લઈને સંપૂર્ણ રીતે રક્ષા કરતાં જે ‘વ્યૂહરાજ’ને આગળ લાવી રહ્યા હતા—જ dessen ચારેય દિશામાં ચાર-ચાર હજાર મદમસ્ત હાથી ઊભા રાખવામાં આવ્યા હતા—તેને તમારા સૈનિકોએ જોયો. અને સમરમાં શલ્ય જ્યારે મહાવેગથી બાણો વરસાવતા હતા, ત્યારે અર્જુનપુત્ર અભિમન્યુએ ઝડપી ભલ્લથી તેમનું ધનુષ કાપી નાખ્યું; તેમની ગતિ રોકીને તે વીરએ શલ્યના ચારેય ઘોડાઓને પણ મારી નાખ્યા.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how moral and strategic authority—symbolized by Krishna guiding Arjuna’s chariot—can unsettle an opposing force even before weapons decide the outcome. It also underscores disciplined valor: Abhimanyu does not merely retaliate; he first neutralizes Shalya’s capacity to harm (cutting the bow), then disables mobility (killing the horses), showing tactical restraint aligned with battlefield duty.
Sanjaya reports that the Kaurava troops become dejected upon seeing Arjuna’s splendid monkey-bannered chariot driven by Krishna and a formidable battle-array guarded by Arjuna, reinforced by masses of elephants. In the ensuing fight, Shalya shoots powerful arrows, but Abhimanyu counters by severing Shalya’s bow with a bhalla-arrow and then bringing down his four horses.